Οι παγίδες στις συσκευασίες τροφίμων – Προσοχή στην ετικέτα (οδηγίες και συμβουλές)
Ποιο είναι το φαινόμενο του «φωτοστέφανου» στα τυποποιημένα τρόφιμα - Τι μπορεί να κρύβει η φράση «χωρίς προσθήκη ζάχαρης»

Ετικέτες τροφίμων στα σούπερ μέρκετ
Επιλέγουμε εμείς τα τρόφιμα ή μήπως μας επιλέγουν αυτά; Το ερώτημα μπορεί να ακούγεται ανορθόδοξο, το σύγχρονο marketing φαίνεται, εντούτοις, πως κάνει… θαύματα. Δεν είναι τυχαίο ότι ολοένα και συχνότερα οι αναλυτές εστιάζουν στο «φαινόμενο φωτοστέφανου υγείας» (health halo effect), έναν μηχανισμό που μπορεί να επηρεάσει καθοριστικά τις διατροφικές επιλογές των καταναλωτών, δημιουργώντας τους την εντύπωση ότι επιλέγουν συνειδητά και με γνώμονα την υγεία τους, ενώ στην πραγματικότητα η συσκευασία έχει ήδη διαμορφώσει την αντίληψή τους για το προϊόν.
Και όπως εξηγεί γλαφυρά στα «ΝΕΑ» ο Χάρης Δημοσθενόπουλος, κλινικός διαιτολόγος – βιολόγος και προϊστάμενος του τμήματος Κλινικής Διατροφής – Διαιτολογίας στο Νοσοκομείο «Λαϊκό», αρκεί ένας θετικός ισχυρισμός στη συσκευασία για να δημιουργηθεί αυτό το «φωτοστέφανο», που οδηγεί τον καταναλωτή να θεωρεί ότι αγοράζει ένα αθώο, από διατροφικής άποψης, τρόφιμο.
«Το Health Halo Effect (φαινόμενο φωτοστέφανου υγείας) είναι μια γνωστική προκατάληψη, κατά την οποία ένα θετικό χαρακτηριστικό ενός τροφίμου μάς οδηγεί να θεωρούμε ότι το προϊόν είναι συνολικά υγιεινό. Για παράδειγμα, όταν βλέπουμε τη φράση “χωρίς προσθήκη ζάχαρης“, μπορεί αυτόματα να πιστεύουμε ότι το τρόφιμο έχει λίγες θερμίδες ή ότι μπορούμε να το καταναλώνουμε ελεύθερα. Στην πραγματικότητα, όμως, μπορεί να περιέχει αρκετά λιπαρά, θερμίδες ή φυσικά σάκχαρα».
Αντίστοιχα παραδείγματα υπάρχουν πολλά στην αγορά, με αποτέλεσμα ο καταναλωτής να σχηματίζει συχνά μια ωραιοποιημένη εικόνα για τα προϊόντα που αγοράζει, η οποία απέχει από την πραγματικότητα. «Είμαστε στην εποχή που τα τρόφιμα επιλέγουν τους καταναλωτές και όχι το αντίθετο. Κάθε συσκευασία έχει το front of pack labelling (την μπροστινή πλευρά) και το back of pack labelling (την πίσω πλευρά). Οι πραγματικές πληροφορίες βρίσκονται στο δεύτερο, το πρώτο είναι, όμως, αυτό που βλέπει στο ράφι ο καταναλωτής. Χαρακτηρισμοί που περιλαμβάνουν τις λέξεις “χωρίς”, “ελεύθερο”, “αγνό” συνήθως δίνουν μόνο μία πτυχή του τροφίμου και όχι την πλήρη εικόνα», αναλύει από την πλευρά του ο καθηγητής Οργάνωσης και Διαχείρισης Μονάδων Διατροφής στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Γιώργος Μπόσκου.
Διατροφική παραπλάνηση
Αλλωστε, ό,τι λάμπει δεν είναι αυτομάτως και διατροφικός χρυσός. Ο κανόνας θέλει την αφαίρεση ενός συστατικού, όπως της ζάχαρης ή ενός συντηρητικού, να συνοδεύεται συχνά από την προσθήκη άλλων ουσιών, ώστε να διατηρούνται η γεύση, η υφή, το χρώμα ή η διάρκεια ζωής του προϊόντος. Τα παραδείγματα που δίνει ο Γ. Μπόσκου είναι χαρακτηριστικά. «Από την παραγωγή αλλαντικών με λιγότερο αλάτι προκύπτει αυτομάτως πρόβλημα συντήρησης και ασφάλειας, καθώς μπορεί να αναπτυχθούν παθογόνα βακτήρια. Αρα πρέπει να εφαρμοστεί άλλου είδους επεξεργασία, κυρίως θερμική. Αντίστοιχα, ένα αρτοσκεύασμα χωρίς γλουτένη μπορεί να περιέχει πρόσθετα αρτοποιίας, καθώς η γλουτένη είναι αυτή που κάνει το ψωμί να φουσκώνει. Ενα προϊόν χωρίς λιπαρά ή με λίγα λιπαρά μπορεί να περιέχει περισσότερους υδατάνθρακες, ενώ τα μπισκότα με κομματάκια φρούτων “χωρίς ζάχαρη” μπορεί τελικά να έχουν περισσότερα απλά σάκχαρα, προερχόμενα από τα αποξηραμένα φρούτα».
Στην ίδια λίστα, ο καθηγητής περιλαμβάνει και άλλους ισχυρισμούς που ενδέχεται να λειτουργούν παραπλανητικά. Για παράδειγμα, προϊόντα που φέρουν την επιγραφή «palm oil free» δεν σημαίνει αυτομάτως ότι δεν περιέχουν κορεσμένα λιπαρά. Επιπλέον, τα κριτσίνια «ζυμωμένα με ελαιόλαδο» μπορεί να έχουν ως βασικό συστατικό σπορέλαια, ενώ στη συνταγή προστίθεται μικρή ποσότητα ελαιολάδου για να δικαιολογηθεί ο χαρακτηρισμός στη συσκευασία. Στα επιδόρπια γιαουρτιού, πάλι, μπορεί κανείς να διαβάσει την ένδειξη «πηγή πρωτεΐνης», όταν στην πράξη όλα τα συμβατικά γιαούρτια αποτελούν πηγή πρωτεϊνών.
Αντίστοιχα, ο Χ. Δημοσθενόπουλος συγκρίνει μία σοκολάτα χωρίς ζάχαρη με μία συμβατική. Οπως λέει, το πρώτο προϊόν μπορεί να περιέχει γλυκαντικά όπως μαλτιτόλη, αλλά και σημαντική ποσότητα βουτύρου κακάο. «Ετσι, μπορεί να αποδίδει 500 kcal/100 g, ενώ μια συμβατική σοκολάτα 530 kcal/100 g. Η θερμιδική διαφορά είναι μικρή, παρά τη μεγάλη διαφορά στην περιεκτικότητα σε σάκχαρα. Επιπλέον, η υπερβολική κατανάλωση ορισμένων πολυολών, όπως η μαλτιτόλη, μπορεί να προκαλέσει φούσκωμα ή διάρροια».
«Φυσικό», «βιολογικό», αλλά όχι απαραίτητα αθώο
Μπορεί ένα βιολογικό προϊόν να είναι και διαιτητικό; Ναι, αλλά όχι απαραίτητα. Παρ’ όλα αυτά, μελέτη του 2025 καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, παρότι ο ένας ισχυρισμός δεν συνεπάγεται τον άλλο, στο μυαλό των καταναλωτών η σύνδεση είναι συχνά αυτόματη, ακόμη κι αν δεν έχει επιστημονική βάση. Και κάπως έτσι, η βιολογική ετικέτα μπορεί να ενθαρρύνει την υπερκατανάλωση ιδιαίτερα λιπαρών και γλυκών τροφίμων, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την υγεία.
Πιο συγκεκριμένα, γάλλοι επιστήμονες προχώρησαν σε συστηματική ανασκόπηση της διαθέσιμης βιβλιογραφίας (10 επιστημονικά άρθρα που περιελάμβαναν 21 επιμέρους μελέτες), επιβεβαιώνοντας ότι η βιολογική σήμανση οδηγεί συστηματικά σε υποτίμηση των θερμίδων. Με άλλα λόγια, όταν ένα ανθυγιεινό προϊόν φέρει την ένδειξη «βιολογικό», ο καταναλωτής τείνει να «σβήνει» νοητά ένα μέρος των θερμίδων του.
Υπό αυτά τα δεδομένα, οι συγγραφείς τονίζουν ότι, καθώς η συγκεκριμένη γνωστική προκατάληψη μπορεί να οδηγήσει σε υπερκατανάλωση και, κατ’ επέκταση, να συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο παχυσαρκίας, απαιτούνται αλλαγές στην πολιτική υγείας. Μεταξύ άλλων, προτείνουν την ευρύτερη εφαρμογή συστημάτων διατροφικής επισήμανσης, όπως το Nutri-Score, ώστε ο καταναλωτής να αντιλαμβάνεται με μια ματιά ότι ένα προϊόν μπορεί να είναι βιολογικό, αλλά ταυτόχρονα πλούσιο σε λιπαρά ή ζάχαρη.
Μία εικόνα, χίλιες λέξεις
Εν τω μεταξύ, μια παλαιότερη έρευνα έχει καταλήξει σε αντίστοιχα συμπεράσματα, επιβεβαιώνοντας πόσο αποτελεσματικό μπορεί να αποδειχθεί το «φωτοστέφανο» στην προώθηση των προϊόντων. Πιο συγκεκριμένα, η μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2021 στο περιοδικό «Food Quality and Preference» έδειξε ότι μια συσκευασία μπορεί να είναι 100% νόμιμη και τυπικά ορθή, αλλά την ίδια στιγμή να παραπλανά τον καταναλωτή. Αυτό συμβαίνει επειδή οι νομοθέτες εστιάζουν στη φραστική και επιστημονική ακρίβεια των ισχυρισμών, ενώ οι καταναλωτές επεξεργάζονται τις πληροφορίες τις συσκευασίας μέσα σε λίγα μόλις δευτερόλεπτα, βασιζόμενοι σε ψυχολογικούς αυτοματισμούς.
Ενδεικτικά, η νομοθεσία επιτρέπει σε ένα προϊόν να φέρει έναν επιστημονικά εγκεκριμένο ισχυρισμό, όπως «πηγή ασβεστίου» ή «με βιταμίνη D». Και παρότι ο παρασκευαστής δεν ψεύδεται, ο καταναλωτής μπορεί να πέσει θύμα του health halo effect. Πώς; Βλέποντας τη λέξη «ασβέστιο» σε ένα σοκολατούχο ρόφημα ή σε ένα επιδόρπιο, τείνει να παραβλέπει ότι το γλυκό περιέχει, για παράδειγμα, 30 γραμμάρια ζάχαρης, θεωρώντας το συνολικά ωφέλιμο για την υγεία του.
Οι ερευνητές, ωστόσο, δίνουν ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα: ένα βιομηχανικό ψωμί του τοστ, που παράγεται μαζικά σε εργοστάσιο, συσκευάζεται σε καφέ χάρτινη σακούλα με γραμματοσειρά που παραπέμπει σε χειρόγραφη ένδειξη. Ετσι, ο καταναλωτής αντιλαμβάνεται το προϊόν ως «παραδοσιακό» – δηλαδή, σαν να ζυμώθηκε και να ψήθηκε στον φούρνο της γειτονιάς – παρότι στην πίσω πλευρά της συσκευασίας αναγράφεται πλήθος συντηρητικών. Και κάπως έτσι, η εικόνα που δημιουργεί η συσκευασία μπορεί να αποδειχθεί ισχυρότερη από τις πληροφορίες που αναγράφονται πάνω της.














