Εγώ τον Ζενέ πώς τον ήξερα;

Πριν από λίγες ημέρες μιλούσαμε με τον ποιητή, μεταφραστή και πολύτιμο στοχαστή Στρατή Πασχάλη. Συνομήλικοι πάνω – κάτω, λέγαμε για τις εφηβικές αναζητήσεις μας στη γνώση που θα ξεκλείδωνε τους θησαυρούς του κόσμου. Την αγωνία μας να αποκτήσουμε πρόσβαση στα μεγαλίστικα, «απαγορευμένα» βιβλία. Τα οποία, ακόμη κι αν ουδέποτε είχαμε πιάσει στα χέρια μας, ακόμη κι αν δεν υπήρχαν στις βιβλιοθήκες των γονιών μας, ξέραμε, με κάποιον τρόπο, ότι υπάρχουν. Ναι, αλλά πώς το ξέραμε; «Εγώ, ένα παιδί 14 ετών τότε, στη Μυτιλήνη, τον Ζενέ πώς τον ήξερα;», αναρωτήθηκε κάποια στιγμή ο Στρατής. Και θυμήθηκα τον Μάνο Ελευθερίου, που από τότε ακόμη που ήταν «μιας επαρχίας μαθητής μπροστά σε δύο χρησμούς», όπως έγραψε ο ίδιος αργότερα στον «Αμλετ» της Σελήνης, φώναζε τη μικρή του αδελφή «Παύλοβα». Πώς ένας έφηβος στη Σύρο, στις αρχές της δεκαετίας του 1950, ήξερε τη ρωσίδα μπαλαρίνα που είχε πεθάνει εφτά χρόνια πριν γεννηθεί ο ίδιος;

Δεν θέλω, παραμονές της επετείου του Πολυτεχνείου που οι δικές μας γενιές θα ακούσουν πάλι τα εξ αμάξης για προδομένα όνειρα, να κάνω συγκρίσεις ανάμεσα στο τότε και τώρα. Κυρίως, διότι το θέμα δεν είναι ότι τα νέα παιδιά δεν έχουν, διαπιστωμένα, τόσο πολλές γενικές γνώσεις, αλλά το πώς έχει αλλάξει η σχέση με τη γνώση. Και γι’ αυτό δεν ευθύνονται οι νέοι, αλλά οι συνθήκες της εποχής.

Σήμερα, οι πηγές πληροφόρησης είναι αδιανόητα περισσότερες, εξωπραγματικές ακόμη και για τα προ τριακονταετίας δεδομένα. Μήπως, όμως, αυτό έχει ως αποτέλεσμα να παραμένει η μάθηση στο πρώτο στάδιο, δηλαδή στην πρόσβαση; Και λόγω αυτής της ευκολίας, να μη μετράει πια η κατάκτησή της; Οταν δεν έχεις προσπαθήσει να προσεγγίσεις κάτι, όταν ξέρεις ότι, αν και όποτε το χρειαστείς, θα το έχεις με το πάτημα ενός κουμπιού, πώς να το εκτιμήσεις; Ο Θανάσης Νιάρχος, όταν είχε πρωτοέρθει στην Αθήνα, προσπαθώντας να χτίσει τις γνώσεις του, δεν πατούσε, ένα κουμπί. Μάθαινε τις διευθύνσεις των λογοτεχνών και των πνευματικών ανθρώπων που θαύμαζε και χτυπούσε τα κουδούνια τους. Ο Νιάρχος όμως, 13 ετών, στον Βόλο, ήξερε τον Αντονέν Αρτό. Πώς;

^«Ψάχνοντας» είναι η απάντηση σε αυτά τα «πώς». Κάτι που έχουν στερηθεί οι νεότερες γενιές, αφού οι παντός τύπου «μηχανές αναζήτησης» έχουν μετατρέψει το ψάξιμο από ενεργητική σε παθητική διαδικασία. Η πληροφορία δεν έχει χρόνο να καρπίσει, διότι έρχεται η επόμενη και την καπακώνει. Ενώ άλλοτε, κάποια είδηση στις πίσω σελίδες μιας εφημερίδας που έπεφτε στα χέρια ενός 13χρονου, κάτι που άκουσε στο ραδιόφωνο, μια παράξενη λέξη, μπορούσε να ενεργοποιήσει τη φαντασία και την περιέργεια συγχρόνως, να πυροδοτήσει την ανάγκη για γνώση, να σταθεί η αφορμή να ανοίξουν βιβλία, να γίνουν ερωτήσεις. Κάπως έτσι θα ανακάλυψε ο Στρατής τον Ζενέ, ο Ελευθερίου την Παύλοβα, ο Θανάσης τον Αρτό. Κάπως έτσι ένα κορίτσι, επειδή του φάνηκε αστεία η λέξη «Κιλελέρ» στο τραγούδι του Σαββόπουλου, έμαθε στα 13 του το δραματικό χρονικό της αγροτικής εξέγερσης. Και κάπως έτσι, εκείνες τις εποχές, ενώ υπήρχε τόση λίγη πληροφορία, κυκλοφορούσε τόση πολλή γνώση εκεί έξω.