Αναβιώνει η παλιά Κίμωλος

^«Άκουγαν μουσική από κάποιο σπίτι στο βάθος. Και πηγαίνοντας να δουν από πού, έπαιρναν μαζί τους ό,τι είχαν στο σπίτι, ένα ποτό, κάποιο μεζέ.

Η πόρτα του σπιτιού άνοιγε, κι έτσι ξεκινούσε από το τίποτα ένα αυτοσχέδιο γλέντι. Έπειτα από λίγο, το γλέντι μεταφερόταν σε άλλο σπίτι. Σιγά – σιγά ξεσηκωνόταν όλο το χωριό».

Την ιστορία αυτή, που αποτυπώνει μια διαφορετική κοινωνική ζωή στην Κίμωλο, μας την αφηγήθηκε ο Ζ.Γ. Βρισκόμαστε στο Μεταξουργείο, στα γραφεία της Μη Κερδοσκοπικής Οργάνωσης «Διαβάζω για τους άλλους», ενώ η ιδρύτρια και διευθύντρια Αργυρώ Σπυριδάκη, η υπεύθυνη έργου Έφη Μάνσαλη και ο υπεύθυνος θεσμικών συνεργασιών Ορέστης Μορτάκης μας μεταφέρουν ιστορίες που κατέγραψαν στο πλαίσιο του προγράμματος «Η προφορική ιστορία της Κιμώλου μέσα από μαρτυρίες της τρίτης ηλικίας».

Οι άνθρωποι του «Διαβάζω» έζησαν για μια εβδομάδα στο νησί, άκουσαν και «κράτησαν» τις αφηγήσεις ηλικιωμένων, με στόχο τη διάσωση και ανάδειξη ενός πολύτιμου κομματιού της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς.

Οι μαρτυρίες αυτές (μέσα από περισσότερες από 30 συνεντεύξεις) θα αποτελέσουν τη βάση για τη δημιουργία 5 δίγλωσσων θεματικών podcast – υπολογίζεται να είναι έτοιμα στις αρχές του 2027 και θα γίνει συστηματική διάχυσή τους στα σχολεία.

Η κ. Σπυριδάκη εξηγεί πώς ξεκίνησε η ιδέα. «Ένα βασικό μας πρόγραμμα είναι οι θεραπευτικές αναγνώσεις, στις οποίες εθελοντές και εθελόντριες διαβάζουν σε ηλικιωμένους και ασθενείς, συζητούν μαζί τους βοηθώντας τους να νιώσουν λιγότερο μόνοι και ακούν τις ιστορίες τους.

Κάποια στιγμή σκεφτήκαμε να αρχίσουμε να καταγράφουμε αυτές τις ιστορίες – κάναμε μάλιστα ειδική εκπαίδευση πάνω στην καταγραφή της προφορικής ιστορίας». Παράλληλα, πέρυσι ολοκληρώθηκε το έργο εκπαίδευσης των «Κιμωλιστών», των εθελοντών της Κιμώλου, από το «Διαβάζω».

Ενωσαν, λοιπόν, τις δυνάμεις τους, συνεργαζόμενοι και με το Αφεντάκειο Κληροδότημα Κιμώλου. Η χρηματοδότηση του προγράμματος γίνεται από την πρωτοβουλία Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης.

Η απλή ερώτηση: «Τι θυμάστε από την Κίμωλο», έδινε την αφορμή να ξεκινήσει η αφήγηση. «Μιλήσαμε κατά βάση με ανθρώπους που έχουν γεννηθεί τη δεκαετία του 1930, που έζησαν τον πόλεμο, την Κατοχή, τη φτώχεια. Αρχιζαν, λοιπόν, να μιλούν για τα δύσκολα χρόνια, αλλά, κι αυτό μας έκανε εντύπωση, δεν στάθηκαν στις δυσκολίες, σε καμία συζήτηση δεν καταγράψαμε στενοχώρια», λέει η κ. Μάνσαλη.

«Είχαν δυσκολίες, δεν είχαν δυστυχία», επισημαίνει ο κ. Μορτάκης. Το εντυπωσιακό είναι πόσο «ανοιχτοί» ήταν οι άνθρωποι να τους μιλήσουν, να ανοίξουν το σπίτι τους, να καθίσουν παρέα τους στην αυλή, να τους κεράσουν έναν καφέ και να καταθέσουν τις αναμνήσεις τους. Κάποιες συναντήσεις έγιναν στο  ΚΗΦΗ (Κέντρο Ημερήσιας Φροντίδας Ηλικιωμένων) του Αφεντάκειου Κληροδοτήματος.

Οταν φωτίστηκαν οι δρόμοι

Μίλησαν για τα Σάββατα που ζύμωναν τα ψωμιά όλης της εβδομάδας και τη χαρά τους να απολαμβάνουν το φρεσκοψημένο ψωμί με λίγο λάδι.

Εξήγησαν πώς γεννήθηκε η λαδένια από τα απομεινάρια του ζυμαριού που έψηναν πάνω στην πλάκα. Η «φτωχή» είχε μόνο ντομάτα, ενώ στην «πλούσια» έκαναν τρύπες με τα δάχτυλά τους και βάζανε μπόλικο λάδι.

Κάποιες γυναίκες εκμυστηρεύτηκαν, μάλιστα, το μαράζι τους, γιατί δεν μπορούσαν να συνεχίσουν το σχολείο – δεν υπήρχε γυμνάσιο στο νησί και έπρεπε να πάνε, είτε στη Μήλο είτε στον Πειραιά.

Η οικογένεια μετανάστευε συχνά σε αυτές τις περιπτώσεις, αλλά μόνο για τα αγόρια. Οι γυναίκες κρατούσαν το σπίτι – μπορούσαν, όμως, να βγαίνουν (αντίθετα από ό,τι γινόταν σε άλλες περιοχές της χώρας μας), ήταν μπροστά από την εποχή τους.

Τα παιδιά έπαιζαν στους δρόμους – βοηθούσαν όμως και τους γονείς τους, ανεβάζοντας τα ζώα, για να βοσκήσουν ή κατεβαίνοντας στο λιμάνι και πουλώντας ό,τι μπορούσε να πουληθεί για να αγοράσουν ψάρια.

Έντονο στις ιστορίες τους είναι φυσικά το κομμάτι της ναυτικής μνήμης – όλοι είχαν και έναν ναυτικό (πατέρα, αδερφό, σύζυγο) να θυμηθούν. Άντρες και γυναίκες αφηγήθηκαν τις συνήθειές τους – το πώς, για παράδειγμα, έσπερναν κάθε καλοκαίρι όσα χρειάζονταν για το νοικοκυριό τους.

Οι περισσότεροι θυμήθηκαν πώς ήταν την πρώτη μέρα που άναψαν τα φώτα στους δρόμους με γεννήτρια (η Κίμωλος ήταν το πρώτο νησί που ηλεκτροδοτήθηκε τη δεκαετία του 1950) – τα παιδιά χόρευαν στους δρόμους, ήταν μέρα γιορτής.