Ενα φάντασμα πλανιέται πάνω από την Ευρώπη. Το φάντασμα της ανυπακοής, όπως την περιγράφει στο πρόσφατο δοκίμιό του (εκδ. Πόλις) ο Φρεντερίκ Γκρο, καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Ινστιτούτο Πολιτικών Επιστημών στο Παρίσι: η ανυπακοή που στέκεται απέναντι στις «άψυχες στατιστικές και τους ανώνυμους αλγόριθμους» και «καταφάσκει στο ανθρώπινο». Η νέα απειλή για τους ισχυρούς δεν είναι μια συνεκτική ιδεολογία, αλλά μια ενσώματη πρακτική.
Δύο μεγάλες χώρες της κουρασμένης Ευρώπης φλέγονται αυτές τις μέρες από πράξεις μαζικής πολιτικής ανυπακοής με διαφορετική προέλευση αλλά κοινή κατάληξη. Ανορθόδοξες μέθοδοι; Μηδενισμός; Χωρίς πολιτικό σχέδιο; Ναι, αλλά και φανερώματα μιας σοβαρής κρίσης νομιμοποίησης των υλικών μετασχηματισμών και των ανισοτήτων που έχουν εξόφθαλμα γενεακή διάσταση, πλήττοντας κυρίως τους νεότερους.
Ποια είναι τα υποκείμενα της εξέγερσης; Μαθητές, επισφαλείς εργαζόμενοι, ενοικιαστές. Η πολιτική κρίση στην Ισπανία, μετά την απόρριψη των δύο διαταγμάτων της σοσιαλιστικής κυβέρνησης Σάντσεθ για τη στήριξη της κατοικίας και την αντιμετώπιση της στεγαστικής κρίσης, οι μαθητικές κινητοποιήσεις αλλά και οι μαζικές απεργίες στη Γαλλία κατά της λιτότητας και της διάβρωσης της αγοραστικής δύναμης δεν μοιάζουν με τις γνωστές συνδικαλιστικές κοινωνικές διεκδικήσεις. Είναι κυρίως πρακτικές, όχι χωρίς αντιφάσεις και γκρίζες ζώνες, που θέτουν εκ νέου το πρόβλημα της ανυπακοής, το ηθικό πρόβλημα της «κριτικής δημοκρατίας» σύμφωνα με τον Γκρο.
Οι ισπανικές και γαλλικές κινητοποιήσεις, πέρα από το συζητήσιμο τζογάρισμα της πληθυντικής Αριστεράς, έχουν βαθύτερο πολιτισμικό υπόβαθρο από την απόρριψη ή την υποστήριξη συγκεκριμένων νομοθετικών μέτρων. Αμφισβητούν συνολικά τον τρόπο αξιακής οργάνωσης της κοινωνίας: την αντιμετώπιση της κατοικίας ως επενδυτικής αξίας και του σχολείου ως αποεπένδυσης, όχι δηλαδή ως δημόσιων αγαθών και κοινωνικών δικαιωμάτων.
Η μορφή των κινητοποιήσεων έχει και αυτή τη σημασία της: το κίνημα των ενοικιαστών στην Ισπανία δεν περιορίστηκε στη διαμαρτυρία αλλά κατέλαβε συμβολικά τον δημόσιο χώρο, με κατασκηνώσεις στην Puerta del Sol. Στη Γαλλία, χώρα με μεγάλη συνδικαλιστική και φοιτητική-κινηματική παράδοση, η εξόδιος ακολουθία της προεδρίας Μακρόν θα τελεστεί στους δρόμους της βίας, δυναμιτίζοντας ακόμη περισσότερο την προεκλογική περίοδο. Ποιες δυνάμεις θα επωφεληθούν από την αναταραχή, ας μη βιαστούμε να το προδικάσουμε.
Τα ερωτήματα είναι αμείλικτα. Προαναγγέλλει κάτι ευρύτερο για την Ευρώπη το θερμό φθινόπωρο της Ισπανίας και της Γαλλίας; Γινόμαστε μάρτυρες της αφύπνισης των παθητικών και υποταγμένων ευρωπαϊκών κοινωνιών στη βάση μάλιστα κατεξοχήν υλικών αιτημάτων (μισθοί, ακρίβεια, αγοραστική δύναμη, στεγαστικό πρόβλημα, σχολικές υποδομές, χρηματοδότηση); Και γιατί στην Ελλάδα η διάχυτη κοινωνική δυσαρέσκεια συνυπάρχει αρμονικά με τη συμμόρφωση;
Τα όρια της υπακοής κάποτε εξαντλούνται. «Η εξέγερση», όπως γράφει ο Γκρο, «δεν αποφασίζεται. Καταλαμβάνει ένα συλλογικό σώμα όταν η ικανότητα για από κοινού ανυπακοή ξαναγίνεται αισθητή και μεταδοτική, όταν η εμπειρία του αφόρητου συμπυκνώνεται ώσπου γίνεται κοινωνικά αυτονόητη». Το βιβλίο του γάλλου στοχαστή, σε διάλογο με μια μεγάλη φιλοσοφική παράδοση, τον Αριστοτέλη, τον Λα Μποεσί, τον Μονταίνιo, τον Καντ, την Αρεντ, τον Φουκώ, μαζί με την επιτακτικότητα της ανυπακοής επαναφέρει και την ιδέα του κοινού καλού ως κινητήριου μοχλού για την επιστροφή της πολιτικής.
Οι τρέχουσες κινητοποιήσεις επιβεβαιώνουν ότι κάθε εποχή, από την «Αντιγόνη» μέχρι τον Μάη του ’68, ξαναγράφει με τον δικό της τρόπο το πολιτισμικό «αρχείο» της ανυπακοής. Οι όποιες συγκρίσεις δεν βοηθούν πολύ τη σημερινή ανάγνωση. Το βέβαιο είναι ότι η ανυπακοή ως άρνηση της υπάρχουσας κανονικότητας γίνεται ξανά ορατή έστω και αν η κοινωνική Ευρώπη δυσκολεύεται να μεταφράσει τη δυσφορία και την οργή σε πολιτικό πρόγραμμα.
Ισως τελικά αυτό να είναι το φάντασμα που επιστρέφει: όχι η υπόσχεση μιας νέας μεγάλης ιδεολογίας, αλλά η δυνατότητα να πάψουμε να θεωρούμε φυσιολογικό αυτό που έχουμε μάθει να υπακούμε. Η έξοδος, με άλλα λόγια, από τη διανοητική οκνηρία της αποδοχής του «αυτονόητου» και η γείωση της πολιτικής στην καθημερινή υλική ζωή.
Ο Κώστας Καραβίδας είναι μέλος ΕΔΙΠ στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων














