Ενας ποιητής στην Πράσινη Γραμμή

Είναι λίγο μετά τις 10 το πρωί στη Λευκωσία και η ζέστη μοιάζει ήδη να «κολλάει» στους πλίνθινους τοίχους της παλιάς πόλης. Το σημείο συνάντησης με τον ποιητή Κυριάκο Χαραλαμπίδη, από τους σημαντικότερους σε Κύπρο και Ελλάδα, είναι το ξενοδοχείο όπου διαμένω κατά τη διάρκεια του Διεθνούς Συνεδρίου για τον Οδυσσέα Ελύτη.

Η «συμφωνία» που έχουμε κάνει περιλαμβάνει μία πρωτόγνωρη εμπειρία για την πλευρά του δημοσιογράφου και έναν όρο από την πλευρά του ποιητή. Θα περπατήσουμε κατά μήκος της Πράσινης Γραμμής, εκεί όπου η πρωτεύουσα της Κύπρου ανακόπτεται βίαια από συρματοπλέγματα, βαρέλια γεμάτα τσιμέντο και φυλάκια. Θα μιλήσουμε για την Ιστορία και την ποίηση, για το τραύμα και τη μνήμη του τόπου. «Το μόνο που θα μου επιτρέψεις», λέει ο Κ. Χαραλαμπίδης, «είναι ότι εγώ δεν θα περάσω στα Κατεχόμενα. Δεν το έχω κάνει ποτέ και δεν θα το κάνω. Το ανέπτυξα μάλιστα και σε σχετικό δοκίμιο στο βιβλίο “Εν δορί κεκλιμένος” το 2019, για όποιον θέλει να ψάξει».

Ο ίδιος φτάνει με το αυτοκίνητό του, το οποίο ύστερα από μια σύντομη διαδρομή αφήνουμε σε ένα υπόγειο πάρκινγκ για να ξεκινήσουμε την περιπλάνηση από τον ναό της Φανερωμένης. Πρόκειται για τον μεγαλύτερο στην εντός των ενετικών τειχών Λευκωσία. Στον χώρο όπου είναι κτισµένος υπήρχε ήδη από τη βυζαντινή περίοδο ορθόδοξο γυναικείο μοναστήρι, με τις μοναχές απασχολημένες στην ύφανση µεταξωτών. Μετά τις πρώτες στιγμές κατά τις οποίες λειτουργεί η κεκτημένη ταχύτητα και ύστερα από τις δικές του πρώτες ιστορικές συστάσεις για την πόλη, συνειδητοποιώ ότι δίπλα μου βαδίζει ένας από τους σπουδαιότερους ποιητές που γράφουν στην ελληνική γλώσσα – πέρα από τα όρια της δικής του πατρίδας. Με βήμα γρήγορο και τα χέρια συχνά δεμένα στην πλάτη. Διατηρεί τη στάση ενός ανθρώπου «αγνού χωρίς προσποίηση κι αληθινού χωρίς υποκρισία», όπως επισημαίνουν οι μελετητές του έργου του.

Καθώς περνάμε από διάφορα σημεία της Πράσινης Γραμμής, από χέρσο έδαφος που έμεινε παγωμένο στον χρόνο, από τοίχους όπου φαίνονται ακόμη οι «πληγές» απ’ τις σφαίρες του 1974, ο άνθρωπος που με οδηγεί παίρνει τις διαστάσεις του νησιού του.

Είναι η εικόνα ενός ποιητή για τον οποίο η Ιστορία ήταν θαύμα και πληγή. «Μεγάλωσα στην Αμμόχωστο όταν ήταν ένα από τα διαμάντια της Μεσογείου», μου λέει καθώς προσπαθούμε να βρούμε λίγο ίσκιο. «Και αυτήν πήγαμε να προστατεύσουμε στην επιστράτευση, αλλά πολύ γρήγορα καταλάβαμε ότι την εγκατέλειπαν οι κάτοικοί της εφόσον πρώτοι απ’ όλους την είχαν εγκαταλείψει οι στρατιωτικοί». Διόλου τυχαία η συλλογή του «Αμμόχωστος βασιλεύουσα» (1982) θα αποσπάσει το Κρατικό Βραβείο Κύπρου, αλλά και κολακευτικούς επαίνους από τον Γ.Π. Σαββίδη και τον Ντίνο Χριστιανόπουλο:

Τη µια φορά η πατρίδα µου

το έβαλε στα πόδια

(είχε προηγηθεί των στρατιωτών της

η τακτική φυγή – ούτε για δείγµα

δεν έµεινε κανείς, πενήντα έστω

λεπροί αποφασισµένοι).

Και στρατοπέδευσε ο καταχτητής

τριγύρω από την πόλη. Πού να φανταστεί

πως άθικτο του αφήκανε τραπέζι

(φύγανε όλοι, γάτοι και ποντίκια

κανένας δε στοχάστηκε να δέσει

από το σπάγκο έστω κάτι επισφαλές).

Σε τρεις ηµέρες µπήκε µέσα µε προφύλαξη.

(Από την «Ιστορία του πολιτοφύλακα»)

Εκτοτε η ποίηση του Κ. Χαραλαμπίδη θα καταλάβει ξεχωριστή θέση, καθώς συνδέει το ατομικό βίωμα με τη συλλογική μοίρα. Στον πυρήνα των ποιημάτων του, εκεί όπου η εμπειρία μετουσιώνεται σε λέξη ή άλεκτο, τα ιστορικά γεγονότα ανάγονται σε συνθήκη υπαρξιακή. Πάντοτε μάλιστα σε διάλογο με τα ρεύματα της ευρωπαϊκής και δυτικής ποίησης. Αντί για παθητική θρηνωδία διαβάζουμε εσωτερική ένταση. Αντί για νεκρό παρελθόν, ανακαλύπτουμε τον μύθο, την αρχαιότητα και τη βυζαντινή παράδοση ως εργαλεία για να αποκωδικοποιήσουμε το παρόν.

Κομβικό ρόλο εδώ διαδραματίζουν η διακειμενικότητα και η καβαφική ειρωνεία. Ο ποιητής συνομιλεί διαρκώς με την ελληνική γραμματεία, από τον Ομηρο και τους τραγικούς μέχρι τον Σολωμό, τον Καβάφη, τον Σεφέρη και τον Ρίτσο, ενσωματώνοντας στον στίχο του ιστορικές αναλογίες. Η ειρωνεία του, λεπτή αλλά αμείλικτη, απογυμνώνει τις πολιτικές υποκρισίες, αποδομεί τα στερεότυπα και στηλιτεύει τη λήθη, προσφέροντας κριτική ματιά στα ιστορικά δρώμενα.

Σε γλωσσικό επίπεδο, η ιδιοτυπία του είναι εξίσου έκδηλη. Η ποιητική του γλώσσα διακρίνεται για τον πλούτο και τη μεστότητά της. Ο δημιουργός «φτιάχνει τον κόσμο εξαρχής», συνθέτοντας ένα πολυφωνικό ιδίωμα όπου συνυπάρχουν αβίαστα η αρχαιότροπη εκφορά, η βυζαντινή υμνογραφία, τα στοιχεία της κυπριακής ντοπιολαλιάς. Αυτή η συνύπαρξη δημιουργεί μια ρέουσα θεατρικότητα, ενώ η στάση του διέπεται από βαθιά αίσθηση μαρτυρίας. Μέσα από την ειρωνεία, την πικρή καταγγελία αλλά και την ακατάβλητη αισιοδοξία για τη συνέχεια του τόπου, ο Χαραλαμπίδης μεταστοιχειώνει την οδύνη, ώστε η τοπική τραγωδία να αποκτά οικουμενικές διαστάσεις.

Κάποια στιγμή φτάνουμε αναπόφευκτα στην παλιά Αρχιεπισκοπή. Το φάντασμα του Μακαρίου – έστω, ο ανδριάντας του κήπου – συνυπάρχει με τα εξωραϊσμένα κτίρια των σύγχρονων εταιρειών και την αναπαλαίωση των παραδοσιακών κτισμάτων, που πλέον φιλοξενούν υπηρεσίες. Μια παλιοκαιρισμένη δίφυλλη πόρτα, σφηνωμένη ανάμεσα σε σύγχρονες κατοικίες, μοιάζει να έχει φυλακίσει τους παλαιούς δαίμονες του τόπου.

Αρκεί πάντως να στρίψεις σε ένα στενό για να βρεθείς μπροστά στο κενό. Ο ποιητής μού δείχνει τα λεγόμενα «νεκρά σημεία». Αστικές νησίδες που το 1974 αποκόπηκαν από τον ελεύθερο ιστό: διώροφα αρχοντικά με πεσμένους σοβάδες, εμπορικά καταστήματα της δεκαετίας του 1970 με τις πινακίδες τους ακόμα στημένες, αυλές όπου η αγριοσυκιά έχει διαλύσει το μωσαϊκό. Τι βλέπουμε τελικά; Ερείπια; Ή θυλάκους παγωμένου χρόνου; Και ο ποιητής δίπλα μου τι γυρεύει σ’ αυτούς τους χαλεπούς καιρούς; Πόσες φορές έχει νιώσει βαθιά την οδύνη όχι για να μελοδραματίσει, αλλά για να καταγράψει την πραγματικότητα;

Η πρώτη μας στάση γίνεται στην αυλή της παλιάς εκκλησίας του Αγίου Κασσιανού, χωμένης ανάμεσα στα σοκάκια που εφάπτονται στη νεκρή ζώνη. Πίσω από την πέτρινη τοξοστοιχία ανοίγεται ένας περιποιημένος κήπος με οπωροφόρα. Η υγρασία του ποτίσματος αναδίδει μια μυρωδιά φρέσκου χώματος που έρχεται σε αντίθεση με την κάψα του οδοστρώματος. Μπαίνουμε στο εσωτερικό του ναού. Το φως περνά χαμηλό από τα ψηλά παράθυρα, φωτίζοντας παλιές εικόνες του 18ου και 19ου αιώνα, με το ξύλο τους συντηρημένο αλλά σημαδεμένο από την πάροδο του χρόνου και την υγρασία.

Καθόμαστε σε ένα πέτρινο πεζούλι στη σκιά του καμπαναριού. Η κουβέντα στρέφεται στη δομή της ελληνικής ποίησης και στους μεγάλους σταθμούς της, με δεδομένο βέβαια το Συνέδριο για τον νομπελίστα του 1979. «Ο Ελύτης είναι πάντα πιο λυρικός, έχει φανταχτερές εικόνες, μια αμεσότητα που σ’ αγγίζει ευκολότερα. Είναι ο πανηδονιστής του ελληνισμού, ένας εκπληκτικός ζογκλέρ των λέξεων. Είναι μαγικό αυτό που κάνει· σαν να ρίχνει δέκα μπάλες στον αέρα και να μην του πέφτει καμία. Εκπροσωπεί την ιωνική γραμμή του ελληνισμού». Και ο Σεφέρης; Σωπαίνει για λίγο, παρατηρώντας τις σκιές των φύλλων πάνω στις παλιές εικόνες που διακρίνονται από την ανοιχτή θύρα του ναού.

«Ο Σεφέρης είναι το καλέμι. Είναι ο τραγικός του ελληνισμού, ο ποιητής της τραγικότητας. Εκπροσωπεί τη δωρική γραμμή. Αν με ρωτήσεις ποιον ρυθμό προτιμώ ως αίσθημα, θα σου πω τον Παρθενώνα, που είναι δωρικός ρυθμός. Εστω κι αν εμπεριέχει ιωνικά στοιχεία σαν κέντημα. Στην πραγματικότητα, αισθάνομαι πως λειτουργώ ως συνδυασμός· χωνεύω και τους δύο αυτούς κόσμους μέσα μου. Αλλωστε, η τραγικότητα στην ποίηση δεν είναι στατική. Κάποτε είχα πει πως ο Αριστοφάνης είναι ο τέταρτος τραγικός ποιητής. Και είναι τραγικότερος ίσως από τους άλλους, γιατί έζησε τα πάντα δίπλα στους μεγάλους και είδε τη δημοκρατία του να καταρρέει. Η στάση του ήταν μια καθαρά πολιτική πράξη σεβασμού και διασφάλισης της ποιοτικής διάρκειας».

Υστατο ανάχωμα. Βγαίνοντας από τον περίβολο της εκκλησίας, συνεχίζουμε την πορεία μας παράλληλα με τη διαχωριστική γραμμή. Το τοπίο γίνεται πιο στενό. Πάνω από τις ομπρέλες διακρίνεται το σκοπευτήριο του ΟΗΕ και λίγο πιο πίσω η σημαία με την ημισέληνο. Σε ένα σημείο, ο δρόμος τερματίζει απότομα σε μια στοίβα από βαρέλια και σακιά άμμου. Εκεί ακριβώς βρίσκεται ένα καφενείο, το οποίο λειτουργεί ως το ύστατο ανάχωμα ανάμεσα στη Λευκωσία και τα Κατεχόμενα. Τα τραπέζια του είναι τοποθετημένα ελάχιστα εκατοστά μακριά από τη γραμμή κατάπαυσης του πυρός. Σταματάμε για καφέ και μπουγάτσα.

Ο Χαραλαμπίδης αφήνει το φλιτζάνι του στο τραπέζι και κοιτάζει προς το τείχος. Η κουβέντα περνά στις σύγχρονες ιδεολογικές και πολιτικές τάσεις που διαμορφώνονται στο νησί. «Παρατηρώ τα τελευταία χρόνια να καλλιεργείται μια νέα θεωρία στην Κύπρο», αναφέρει με νηφαλιότητα. «Ενα κομμάτι των Ελληνοκυπρίων πιστεύει πια ακράδαντα ότι η Κύπρος είναι κάτι το εντελώς αυτονομημένο.

Η λογική τους είναι πως, εφόσον είμαστε ανεξάρτητο κράτος και υπάρχει μια μεγάλη τουρκοκυπριακή κοινότητα, οφείλουμε να ζήσουμε μαζί τους ως ξεχωριστό διζωνικό κράτος, διαμορφώνοντας μια αμιγώς “κυπριακή” ταυτότητα, χωρίς να αναμοχλεύουμε την ελληνική μας καταγωγή. Θεωρούν ότι το να τονίζεις την ελληνικότητα δυσχεραίνει τη λύση του Κυπριακού. Είναι μια θεωρία την οποία  καλλιεργεί συστηματικά η Αριστερά, εν ονόματι ενός παρερμηνευμένου διεθνισμού. Χρειάζεται να ξεκαθαρίσουμε τις έννοιες. Η αγάπη για την πατρίδα δεν αντιμάχεται, αλλά ενισχύει και θεμελιώνει την ανθρώπινη υπόσταση ως παγκόσμια αξία. To ΕΛΑΜ, από την άλλη, που υπήρξε παρακλάδι της ελληνικής Χρυσής Αυγής, έπαψε τεχνηέντως να χρησιμοποιεί την παλιά, σκληρή ρητορική.

Μιλάει πλέον με πλάγιο τρόπο, αποσείει τα ακραία συνθήματα και αρχίζει να νομιμοποιείται στη συνείδηση του κόσμου. Αυτή η νομιμοποίηση του φέρνει ψήφους. Πολλοί Ελληνοκύπριοι, βλέποντας την προσπάθεια αποσιώπησης ή μεταλλοίωσης της ελληνικής ταυτότητας καταλήγουν να ψηφίζουν ακροδεξιούς ««υπερπατριώτες», στο όνομα βέβαια του έθνους και της Ελλάδας. Η παρορμητική επιλογή στρεβλώνει τα όρια της ελευθερίας».

Σηκωνόμαστε από το τραπέζι και κάνουμε τα τελευταία μέτρα μέχρι το αυτοκίνητο. Παρά τη φυσική κόπωση που διαγράφεται στα βήματά του και το βάρος μιας θρυμματισμένης μνήμης που κουβαλά, ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης δεν δίνει ποτέ την αίσθηση της οδύνης. Στα μάτια και στον λόγο του διακρίνεται αβίαστα μια βαθιά, εσωτερική αισιοδοξία – μια ακατάβλητη θέληση για συνέχεια. Αυτή η ορμή επουλώνει τη φθορά και προφανώς βρίσκει δίοδο στην ποιητική δημιουργία. Η ποίηση γίνεται για εκείνον η ανώτατη πράξη αντίστασης και αναγέννησης, όπου το ιστορικό τραύμα μετασχηματίζεται σε λέξεις και η ιστορική διάρκεια νικά τη λήθη.

Είχε τριακόσια στρέμματα γης υπό κατοχήν

και τον πατέρα της στα βάθη της Ανατολής.

Θα παντρευόταν ευτυχώς ένα καλό παιδί.

Κατά την τελετή του μυστηρίου

δεν πρόσεξε κανένας τον πατέρα της.

Μπήκε απ’ το νάρθηκα κρυφά και στάθηκε

πίσω από μια κολόνα και καμάρωνε.

Υστερα σκούπισε με το μανίκι του

το ξεσκισμένο και φτωχό του δάκρυ.

Τον πήρανε για ηλίθιο του χωριού

και τον αφήκανε στην ησυχία του.

Τελειώνει ο γάμος, και να χαίρεστε τα στέφανα.

Παίρνουν κουφέτα και λουκούμια, μπαίνουν

καθένας στ’ αυτοκίνητό του, χάνονται.

Ο στοργικός πατέρας πάει κι αυτός

στην Πράσινη Γραμμή, περνά σκυφτός

παίρνει ξανά τη θέση του στο χώμα.

(«Στα στέφανα της κόρης του»,

από τον «Θόλο», 1983).

Αλλά και πάλι: θα ήταν λάθος να περιορίζουμε τον ποιητή στο πλαίσιο μονάχα του τραύματος: «Η τέχνη πρέπει να διορθώνει τη συγκίνηση και να οδηγεί στον ποιητικό καθαρμό, γεγονός που τον καθιστά βαθύτερα ανθρώπινο και διεθνιστικό. Ο ευριπίδειος  στίχος “νήσος τις έστι” και ο σεφερικός ανάδοχός του, δεσμεύουν το  χρέος μου να τον υπερβαίνω, με ανοιγμένα τα φτερά προς το αχανές πεδίο οικουμενικών οριζόντων».