Η αβάσταχτη γοητεία του ρετρό

Η επέτειος του θανάτου του Ανδρέα Παπανδρέου έδωσε στους χρήστες του Διαδικτύου πολλές ευκαιρίες να χορτάσουν ρετρό. Εικόνες από περασμένες δεκαετίες, λαοθάλασσες πολιτών να θρηνούν στον δρόμο προς το Πρώτο Νεκροταφείο, αποσπάσματα από συγκινητικούς επικήδειους και πρωτοσέλιδα εφημερίδων. Και μαζί βάτες, μουστάκια, μουσικές και μια υπόσχεση ενός μέλλοντος που δεν τελειώνει επειδή ο Ανδρέας πέθανε – μάλλον το αντίθετο. Η αίσθηση πως «όλα τώρα αρχίζουν» ήταν τόσο ισχυρή για όσους την έζησαν, που έγινε κοινωνική μνήμη που καθόρισε μια ολόκληρη εποχή, ακόμα και για εκείνους που δεν είχαν ακόμα γεννηθεί.

Το όπλο του brand, που άφησε ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ στους συνεχιστές του, που του χάρισε τη δυνατότητα να εξελίσσεται, είναι ισχυρό. Και γι’ αυτό εκείνοι που θα ήθελαν να το έχουν στη δική τους φαρέτρα, αυτές τις μέρες απορούν, τάχα αδιάφορα: «Μα, ποιος νοιάζεται για τον Ανδρέα, τόσα χρόνια μετά;». Είναι οι ίδιοι που πριν από μερικούς μήνες εξάντλησαν από τα ράφια των βιβλιοπωλείων το αφήγημα του Αλέξη Τσίπρα, που περιγράφει σε βαθιά προσωπικό τόνο κάθε συναίσθημα που ένιωσε όταν ανέλαβε την εξουσία, τον Ιανουάριο του 2015, σε μια δική του ιστορική νίκη. Οι ίδιοι που, περιγράφοντας την εξέλιξη του αριστερού rebranding, επικαλούνται την ιστορική διαδρομή του πολιτικού που αυτές τις μέρες όλοι μνημονεύουν.

Η κοινωνική νοσταλγία αξιοποιείται πάντα τεχνηέντως, όμως το πρώτο της θύμα είναι αυτός που επιχειρεί να την εκμεταλλευθεί. Κάθε φορά που το μέλλον φαίνεται δυσοίωνο, απρόβλεπτο ή γενικά τρομακτικό, το νόστιμον ήμαρ, η ιδέα της επιστροφής στο γνώριμο, στο κατανοητό, μοιάζει ασφαλές καταφύγιο – κάτι σαν ψιθυριστή προσευχή, λίγο πριν πέσεις στο κρεβάτι το βράδυ. Οι βραδιές θριάμβου της δεκαετίας του ’80 είναι για τον προοδευτικό χώρο αποκούμπι, όσο βλέπουν τις δυνάμεις τους να φθίνουν και την Ακροδεξιά να ενισχύεται.

Είναι η απτή απόδειξη πως ό,τι έγινε μπορεί να ξαναγίνει. Και καμιά φορά το ρετρό συναίσθημα είναι τόσο γοητευτικό, που η απόδειξη δεν λειτουργεί προτρεπτικά, αλλά δημιουργεί πλαστά, τάχα νομοτελειακά δεδομένα: οι επιρρεπείς αρχίζουν να νιώθουν πως η επιτυχία είναι αναπόφευκτη, γιατί η Ιστορία κάτι τους χρωστάει. Ομως αυτό δεν ισχύει για κανέναν.

Ούτε για το ΠΑΣΟΚ, που προσπαθεί αδιάκοπα, για χρόνια, να ανακτήσει το παλιό του πρωταγωνιστικό στάτους, γνωρίζοντας πως χρεώθηκε (κυρίως) άδικα όλα τα κακά της Μεταπολίτευσης· ούτε για τον Αλέξη Τσίπρα, που βρέθηκε σε μια θέση που κανείς πριν από αυτόν στην Αριστερά δεν τολμούσε καν να ονειρευτεί, έφυγε από την εξουσία με το βάρος της δικής του λιτότητας και διεκδικεί το δικαίωμα αυτή τη φορά «να τα κάνει αλλιώς».

Το ρετρό είναι χρήσιμο εφαλτήριο, είναι συμβολικά απαραίτητο, όμως η φύση του το καθιστά επικίνδυνο, όταν θολώνει τα πραγματικά δεδομένα: η επιστροφή στα ωραία χρόνια, είτε αυτά είναι η δεκαετία του ’80 είτε οι αριστερές πρωτιές και τα περήφανα δημοψηφίσματα, δεν έρχεται μόνη της, έχει αποσκευές.

Σ’ αυτό το παιχνίδι δεν κερδίζουν ποτέ μόνο «οι καλοί»: στη νοσταλγία καλύτερων ημερών για να γίνουν τα έθνη «μεγάλα ξανά», στον φόβο του άγνωστου και των πολλαπλών παράλληλων κρίσεων βασίστηκε και η άλλη πλευρά, σ’ αυτήν και την άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Και μέχρι τώρα τα έχει καταφέρει καλύτερα.