Υπάρχουν θέματα που δεν συζητιούνται ποτέ ήρεμα στην Ελλάδα. Το πρώτο εξάμηνο του 2015 είναι ένα από αυτά. Κάθε φορά που η πολιτική συγκυρία το απαιτεί, το αφήγημα εκείνης της περιόδου ανασύρεται από τα συρτάρια με χειρουργική ακρίβεια. Δεν πρόκειται για ιστορική μνήμη· πρόκειται για πολιτικό εργαλείο.
Η χρήση του 2015 ως ρητορικού όπλου έχει αποκτήσει συγκεκριμένη δομή. Σε κάθε ευκαιρία – προεκλογική περίοδος, δημοσκοπική πτώση της κυβέρνησης, άνοδος της Αριστεράς – επιστρατεύεται το ίδιο αφήγημα: το δραματικό εξάμηνο που φτάσαμε στο χείλος του γκρεμού, τα 100-200-300 δισ. που στοίχισε στην ελληνική οικονομία και, φυσικά, το «αχρείαστο» μνημόνιο που ακολούθησε. Η λογική είναι απλή: αν μπορέσεις να φορτώσεις έναν πολιτικό σχηματισμό με το ηθικό βάρος όλων αυτών των δεινών, δεν χρειάζεσαι επιχειρήματα για το παρόν.
Τα μέσα που χρησιμοποιούνται δεν είναι πάντα θεμιτά. Η επιλεκτική ανάμνηση, η αποσπασματική παράθεση στοιχείων, η συναισθηματική χειραγώγηση, η σύγχυση αιτίων και αποτελεσμάτων – όλα αυτά συνθέτουν μια αφήγηση που δεν αντέχει στην κριτική ανάλυση, αλλά λειτουργεί αποτελεσματικά στον δημόσιο λόγο. «Ποτέ μην αφήνεις την αλήθεια να σου χαλάσει μια ωραία ιστορία».
Ομως, η «καταστροφή» δεν επιβεβαιώνεται από τα ίδια τα γεγονότα. Το πρώτο εξάμηνο του 2015 ήταν πράγματι μια τεταμένη περίοδος μεγάλης αβεβαιότητας και έντονης κοινωνικής πίεσης. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, έγιναν επιλογές και χειρισμοί που αμφισβητήθηκαν έντονα και δεν βοήθησαν στην αποκατάσταση της ούτως ή άλλως χαμηλής εμπιστοσύνης των ευρωπαίων εταίρων στο ελληνικό πολιτικό προσωπικό. Αλλά η χώρα δεν κατέρρευσε. Δεν υπήρξε ούτε Grexit, ούτε οικονομική αποσύνθεση, ούτε η συντέλεια που πολλοί προφήτευαν με τόση χαιρεκακία. Η κυβέρνηση διαπραγματεύτηκε, έφτασε σε συμφωνία και η χώρα συνέχισε να λειτουργεί. Και το κυριότερο, ολοκλήρωσε το πρόγραμμα και ρύθμισε το χρέος επαναφέροντας την ελληνική οικονομία σε θετικούς ρυθμούς μεγέθυνσης – τους ίδιους ρυθμούς μεγέθυνσης που βλέπουμε και σήμερα σε συνθήκες Ταμείου Ανάκαμψης.
Και πάνω απ’ όλα, υπάρχει μια απόδειξη που δεν μπορεί να αναιρεθεί με ρητορικά σχήματα: οι εκλογές του Σεπτεμβρίου 2015. Μόλις λίγους μήνες μετά το επίμαχο εξάμηνο, οι έλληνες πολίτες κλήθηκαν να κρίνουν. Και έκριναν. Η ίδια κυβέρνηση επανεκλέχθηκε με σχεδόν αμετάβλητο ποσοστό. Αν πράγματι είχε γίνει καταστροφή, το εκλογικό σώμα – που την είχε ζήσει από κοντά και είχε νιώσει την αβεβαιότητα – θα είχε τιμωρήσει ανελέητα όσους την προκάλεσαν. Αντ’ αυτού, τους ξαναψήφισε.
Αυτή η ετυμηγορία αγνοείται συστηματικά. Γιατί δεν ταιριάζει στην αφήγηση. Το 2015 χρειάζεται να παραμένει «καταστροφή» για να εξυπηρετεί συγκεκριμένες πολιτικές ανάγκες στο παρόν. Είναι χαρακτηριστικό ότι όσοι επικαλούνται πιο συχνά εκείνο το εξάμηνο ως απόδειξη ανικανότητας ή ανευθυνότητας, δεν ενδιαφέρονται να εξηγήσουν γιατί οι ίδιοι οι πολίτες που το έζησαν δεν συμφώνησαν με αυτή την αξιολόγηση. Η απάντηση είναι άβολη: γιατί η ψήφος του Σεπτεμβρίου αναιρεί το αφήγημα. Και ένα αφήγημα που αναιρείται από τα γεγονότα δεν εγκαταλείπεται· απλώς επαναλαμβάνεται πιο δυνατά.
Κάθε φορά, λοιπόν, που κάποιος επικαλείται το «καταστροφικό» εξάμηνο του 2015, αξίζει να ρωτάμε: τι ακριβώς ισχυρίζεται; Με ποια στοιχεία; Και γιατί τώρα; Η ιστορική μνήμη είναι αναγκαία. Η πολιτική εκμετάλλευση της μνήμης είναι κάτι εντελώς διαφορετικό.
Ο Φραγκίσκος Κουτεντάκης είναι επίκουρος καθηγητής, Τμήμα Οικονομικών Επιστημών, Πανεπιστήμιο Κρήτης
