Η εφηβική ψυχή είναι μια ψυχή χωρίς «κέλυφος», έλεγε η Françoise Dolto, η οποία είχε περιγράψει την εφηβεία με τη γνωστή εικόνα του μικρού «αστακού» που καλείται να απαλλαχθεί από το νεανικό του κέλυφος και να δομήσει ένα νέο και πιο μόνιμο που θα τον προστατεύει για την υπόλοιπη ζωή του. Ετσι και ο έφηβος, σε αυτή τη μετάβαση από την παιδική ηλικία έως την ενηλικίωση, είναι εκτεθειμένος, ευάλωτος, χωρίς προστασία. Για τον λόγο αυτό δεν διαμορφώνει απλώς τον εαυτό του, αλλά δέχεται πάνω του, σχεδόν χωρίς φίλτρο, τα ίχνη της εποχής του.
Αν ένας έφηβος σήμερα καταρρέει, αυτοτραυματίζεται, αποσύρεται ή εκρήγνυται, η εύκολη εξήγηση είναι ότι «κάτι δεν πάει καλά με τον ίδιο ή με το οικογενειακό του πλαίσιο». Ωστόσο, η πιο ακριβής εξήγηση είναι πως κάτι δεν πάει καλά και με τον κόσμο που τον περιβάλλει.
Τα συμπτώματα των εφήβων σήμερα μοιάζουν να «ντύνονται» με τα υλικά της εποχής: την ταχύτητα, την υπερδιέγερση αλλά και την έλλειψη σταθερών σημείων αναφοράς. Βλέπουμε όλο και περισσότερο εκδραματίσεις, αυτοτραυματισμούς, εξαρτητικές συμπεριφορές, διάχυτο άγχος και κενό, δυσκολία στη συγκρότηση ταυτότητας, δυσκολίες στη συγκέντρωση, καταθλίψεις και αυτοκτονικότητα. Ο έφηβος δεν παράγει απλώς σύμπτωμα – χρησιμοποιεί τη γλώσσα που του προσφέρει ο κόσμος γύρω του για να εκφράσει την οδύνη του, όπως έλεγε ο Jean Pierre Pinel. Και πρέπει να γνωρίζουμε πως η ψυχική διαταραχή συχνά ξεκινά αθόρυβα στην εφηβεία και γίνεται ορατή όταν είναι ήδη πιο δύσκολο να μετασχηματιστεί.
Σε έναν κόσμο όπου οι ταυτότητες είναι ρευστές, οι σχέσεις επισφαλείς και η εικόνα συχνά υπερισχύει της εμπειρίας, ο έφηβος καλείται να συγκροτήσει τον εαυτό του χωρίς επαρκή στηρίγματα. Και όταν αυτό δεν είναι εφικτό, το σώμα και η πράξη παίρνουν τη θέση του λόγου.
Μέσα σε αυτό το δυσφορικό τοπίο, το ελληνικό σύστημα ψυχικής υγείας για εφήβους μοιάζει να λειτουργεί κυρίως αντιδραστικά. Στην Ελλάδα του 2026 η ψυχιατρική περίθαλψη εφήβων βρίσκεται σε οριακή κατάσταση: ελάχιστες κλίνες, μεγάλες λίστες αναμονής και παρεμβάσεις που ξεκινούν όταν η κρίση έχει ήδη ξεσπάσει.
Στην Αττική μία από τις βασικές μονάδες στο Σισμανόγλειο διαθέτει περίπου 10 κλίνες και καλείται να καλύψει έναν πληθυσμό εκατομμυρίων. Οι υπόλοιπες δομές είναι μεικτές και περιορισμένης δυναμικότητας. Ετσι, έφηβοι, συχνά άνω των 16 ετών, νοσηλεύονται σε ψυχιατρικά τμήματα ενηλίκων, ελλείψει κατάλληλων δομών. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον η νοσηλεία κινδυνεύει να χάσει τον χαρακτήρα της ως προστατευτικού χώρου και να βιωθεί ως εμπειρία αποδιοργάνωσης ή ακόμη και τραυματισμού. Εδώ το παράδοξο γίνεται πιο έντονο: σε μια περίοδο όπου η ψυχή είναι ήδη «χωρίς κέλυφος», το σύστημα αδυνατεί να προσφέρει ένα προστατευτικό περίβλημα.
Αν δούμε αυτούς τους εφήβους μόνο ως «ασθενείς», θα προσπαθήσουμε να τους διορθώσουμε. Εάν όμως τους δούμε ως δείκτη της δικής μας νοσηρότητας και μιας βαθιάς κοινωνικοπολιτικής κρίσης, θα χρειαστεί να ακούσουμε κάτι πιο άβολο. Οτι η εφηβεία δεν είναι μόνο μια επικίνδυνη ηλικία. Είναι και ένας ευαίσθητος καθρέφτης που αντανακλά τα σημεία όπου ραγίζει η κοινωνία και το τι τελικά μεταδίδουμε – χωρίς να το καταλαβαίνουμε – στους πιο ευάλωτους.
Η Ελεάνα (Ελευθερία – Αναστασία) Παπαγεωργίου είναι κλινική ψυχολόγος. Από τον Ιούλιο του 2021 εργάζεται ως κλινική ψυχολόγος, ψυχοθεραπεύτρια και υπεύθυνη της εκπαίδευσης ασκούμενων φοιτητών Ψυχολογίας στο Ψυχιατρικό Τμήμα του ΓΝΑ «Γ. Γεννηματάς»
