Πώς µπορεί κάποιος που αφιέρωσε µεγάλο µέρος της ζωής του να αναµετρηθεί µε το τι σηµατοδοτεί την ουσία του Εβραϊσµού, που µελέτησε την εβραϊκή παράδοση από τις θεολογικές συζητήσεις του Μεσαίωνα µέχρι το έργο όλων εκείνων των «µη εβραϊκών Εβραίων», κατά τον ορισµό του Ισαάκ Ντόιτσερ, που όρισε τη ζωή και τη στράτευσή του στη βάση της σκέψης δύο εβραίων επαναστατών, του Μαρξ και του Τρότσκι, που ξανά και ξανά αναµετρήθηκε µε το τι σηµαίνει ποίηση και στοχασµός µετά τη Σοά, να τοποθετηθεί απέναντι στη Γάζα, απέναντι στην πραγµατικότητα µιας γενοκτονίας που τη διαπράττει ένα κράτος που ως καταστατική του ιδεολογία έχει το να µην επαναληφθεί µια γενοκτονία; Πώς µπορεί, δηλαδή, να αναµετρηθεί µε µια συνθήκη την οποία ο ίδιος περιγράφει ως εξής: «Το Αουσβιτς επανέρχεται και µάλιστα βεβηλώνοντας το ίδιο το όνοµα του Αουσβιτς. Οι ειδωλολάτρες µε την κιπά του Μπεν Γκβιρ και του Σµότρις ρίχνουν στην πυρά του Μολώχ τα παιδιά της Γάζας. Το λεγόµενο “διεθνές δίκαιο” είναι ο νόµος της ζούγκλας. Κι η λεγόµενη “διεθνής κοινότητα” συµµετέχει στη φριχτή παρωδία του Τραµπ που λέγεται “Συµβούλιο Ειρήνης” για τη Γάζα».
Η απάντηση που δίνει ο Σάββας Μιχαήλ (Σαμπετάι Μπεν. Μάτσας), γιατρός, Εβραίος από τη ρωμανιώτικη κοινότητα των Ιωαννίνων, επαναστάτης μαρξιστής, αλλά και βαθύς γνώστης της εβραϊκής παράδοσης, είναι να σταθεί στο πλευρό της Παλαιστίνης. Οπως ο ίδιος σημειώνει: «είναι Υβρις απέναντι στα εκατομμύρια των Εβραίων που χάθηκαν στα στρατόπεδα του θανάτου, είναι σαρδόνιος χλευασμός απέναντι στην Ιστορία, να γίνεται μια γενοκτονία βεβηλώνοντας το όνομα της Σοά, που στα εβραϊκά σημαίνει το ίδιο με την αραβική λέξη Νάκμπα: Καταστροφή. Οι ίδιοι οι νεκροί που γίνανε στάχτες και καπνός φωνάζουν: “Οχι στο όνομά μας! Ποτέ ξανά, ποτέ για κανέναν και πουθενά!”». Τα «Φαντάσματα της Γάζας. Πέντε κείμενα» είναι το τελευταίο βιβλίο του Σάββα Μιχαήλ που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αγρα. Τα κείμενα παρουσίασε ο συγγραφέας με διάφορες αφορμές τα τελευταία χρόνια: Μια ομιλία στην παρουσίαση του φωτογραφικού λευκώματος «Τα μάτια της Γάζας» της Fatma Hassona. Τη συμβολή του την παρουσίαση του ποιήματος «Τζενίν» της Etel Adnan. Την ομιλία του στην παρουσίαση του βιβλίου «Sonderkommando» του Γιάννη Στίγκα. Την παρέμβασή του στην παρουσίαση του βιβλίου του Viktor Klemperer «Η γλώσσα του Τρίτου Ράιχ [Lingua Tertii Imperii]». Και, τέλος, μια διάλεξή του στο πλαίσιο του Φιλοσοφικού Σεμιναρίου «Πολιτικές της Αγάπης».
Η ρηχότητα του κακού
Αυτό που κάνει ο Σάββας Μιχαήλ δεν είναι μόνο να σταθεί στο δράμα της Γάζας και να υπογραμμίσει με αφορμή της φωτογραφίες της Φάτμα Χασσόνα που θα φωτογραφίζει τη Γάζα πριν την σκοτώσει ένα ισραηλινό drone, ότι είναι τα «Μάτια της Γάζας αυτά που μας βλέπουν και μας κρίνουν». Ούτε μόνο να υπογραμμίσει τον κίνδυνο «η αλήθεια μιας γενοκτονίας μπροστά στα μάτια της ανθρωπότητας […] να ξεριζωθεί, να εξοντωθεί μαζί με τον λαό της Παλαιστίνης», ή να υπογραμμίσει, με αφορμή τα ποιήματα του Γιάννη Στίγκα, ότι «στον ενεστώτα χύνεται το αίμα των παιδιών της Γάζας στο ορθάνοιχτο ρήγμα που άνοιξαν οι Ναζί στο Αουσβιτς». Αυτό που τον ενδιαφέρει είναι πώς μπορούμε να απαντήσουμε στη ρηχότητα του κακού που προκύπτει από το γεγονός ότι ο «ρατσισμός και οι γενοκτονίες συνοδεύουν και σημαδεύουν την αστική νεωτερικότητα, από το λυκαυγές μέχρι το λυκόφως του καπιταλισμού».
Και απάντησή του κινείται σε δύο κατευθύνσεις. Η μία είναι η ανάγκη της καθολικής χειραφέτησης που προκύπτει στο έργο του Μαρξ και που είναι το περιεχόμενο του κομμουνισμού, ακριβώς επειδή «για να υπάρξει λευτεριά στην Παλαιστίνη» χρειάζεται «η Δικαιοσύνη που μόνο αυτή θα φέρει την Ειρήνη, τη συναδέλφωση χωρίς θρησκευτικούς, εθνοτικούς και ταξικούς διαχωρισμούς». Και σε όποιον θεωρεί ότι αυτό αποτελεί μια ουτοπία απαντά: «Ουτοπία ή Κόλαση; Διαλέξτε! Αυτό είναι το πύρινο δίλημμα», υπογραμμίζοντας ότι η ουτοπία μπορεί να θεωρηθεί και ως η «Εξοδος από το Μπετ Αβαντίμ, τον φαραωνικό Οίκο της δουλείας: η καθολική ανθρώπινη χειραφέτηση».
Ενα άλλο μονοπάτι
Η άλλη κατεύθυνση αφορά το ερώτημα πώς μπορεί να υπάρξει η φιλία με τον Αλλο: «Πώς είναι δυνατό εσύ, ας πούμε “ο έσχατος των Εβραίων”, le dernier des Juifs, όπως τον ονόμαζε ο Jacques Derrida, να έχεις φιλία, μια συνάντηση, ή, ακόμα, κι έναν διάλογο αγάπης με τον Παλαιστίνιο μιας ατέρμονης Νάκμπα, μιας διαρκούς Καταστροφής του Αλλου, προπαντός τώρα, μετά τη γενοκτονία στη Γάζα;». Και εκεί είναι που ο Σάββας Μιχαήλ θυμάται τον μεγάλο παλαιστίνιο ποιητή Μαχμούντ Νταρουίς και τον ανέφικτο έρωτά του για την Ισραηλινή Εβραία Ταμάρ Μπεν-Αμί, της Ρίτας των ποιημάτων του, για να υπογραμμίσει ότι υπάρχει ένα άλλο μονοπάτι για αυτή τη φιλία: «Το μονοπάτι που έδειξε σύμφωνα με τον Μαχμούντ Νταρουίς (και όχι μόνο) στο λυκαυγές της νεωτερικότητας, η χαμένη αιώνες πριν αραβική αλ Ανταλούς. Το σταυροδρόμι των πολιτισμών και των μονοθεϊσμών, ο τόπος όπου Αραβες και Εβραίοι ποιητές και φιλόσοφοι συν-διαλέγονταν και συν-γράφανε, ο καθένας στη γλώσσα και τη διερώτηση του Αλλου – με τον Ξένο μέσα τους κι έξω τους […] αναζητώντας, με τόλμη στοχασμού, με ποιητικό όραμα και με οδηγό τη Φιλία της Σοφίας, μια λυτρωτική έξοδο από τις ιστορικές τρικυμίες και τα αδιέξοδα της εποχής».
Σε αυτούς τους αραβο-μουσουλμάνους και εβραίους φιλοσόφους επικεντρώνοντας μάλιστα στα κοινά γνωρίσματα του Αραβα Αβερρόη και του Εβραίου Μαϊμονίδη, ο Σάββας Μιχαήλ εντοπίζει το νήμα μιας σκέψης που αναμετριέται με τη σχέση ανάμεσα σε ποιητικό νου και υλικού νου, ανάμεσα σε νου, νόηση και νοητό, νήμα που αργότερα στη νεωτερικότητα επανέρχεται στην «άλυτη αντίφαση ανάμεσα στην τάση για την καθολικότητα που το κεφάλαιο γεννά και τους ασφυκτικούς φραγμούς που το ίδιο θέτει». Απέναντι σε αυτή, υπενθυμίζει τη θέση του Σπινόζα ότι ο άνθρωπος γίνεται για τον άνθρωπο Θεός όταν μιμείται τα μόνα από τα άπειρα κατηγορήματα του Θεού που μπορεί να γνωρίσει και να μιμηθεί έμπρακτα στη ζωή του, την αγάπη και τη δικαιοσύνη.
