Το 1910 τρεις ρουμάνοι μεταλλειολόγοι, μεταξύ των οποίων ο διευθυντής του Ινστιτούτου Γεωλογίας του Βουκουρεστίου και σύμβουλος του σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ Β’, φτάνουν στη Δραγοψά της Ηπείρου. Είναι πεπεισμένοι πως εκεί θα βρουν πετρέλαιο. Οι προετοιμασίες για εξόρυξη υδρογονανθράκων ξεκινούν, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, αλλά οι Βαλκανικοί Πόλεμοι τις διακόπτουν. Θα συνεχιστούν το 1917 όταν τα πετρέλαια της Ηπείρου θα βρεθούν και πάλι στο στόχαστρο ξένων εταιρειών που επιθυμούν να εκμεταλλευτούν τα ανέγγιχτα κοιτάσματα. Αγνωστες ιστορίες από τις πρώτες οργανωμένες προσπάθειες εντοπισμού πετρελαίου στην Ελλάδα, που διαδραματίστηκαν πριν από 107 χρόνια, έρχονται στο φως μέσα από το ιστορικό Αρχείο του Πολιτικού Γραφείου του Πρωθυπουργού, που φυλάσσεται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους.
Εγγραφα ηλικίας ενός αιώνα, που παρουσιάζουν σήμερα «ΤΑ ΝΕΑ», αποκαλύπτουν την πρώτη σύμβαση που υπέγραψε το ελληνικό κράτος με ξένη εταιρεα για την εξόρυξη υδρογονανθράκων – το 1919 –, την απόρρητη κρατική αλληλογραφία που αξιολογεί τις προτάσεις των αγγλικών και γαλλικών εταιρειών για εξόρυξη πετρελαίου στην Ελλάδα ενώ παράλληλα «ακολουθούν» τις διαδρομές προσώπων που καθόρισαν τις εξελίξεις στην Ευρώπη αλλά και τη στάση του ελληνικού κράτους σε ένα θέμα που μας απασχολεί μέχρι σήμερα.
Η μορφολογία του εδάφους
Σύμφωνα με έκθεση του τότε συνταγματάρχη Πυροβολικού Αθανάσιου Παπαθανασίου, που φυλάσσεται στο Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος, το 1917 φτάνει στην Ηπειρο ο στρατηγός Jean Bonnier, μέλος της Γαλλικής Στρατιωτικής Αποστολής στην Ελλάδα, με τη δικαιολογία της επιθεώρησης των στρατιωτικών σωμάτων της Ηπείρου αλλά με πραγματικό σκοπό να μελετήσει τη μορφολογία του εδάφους στις περιοχές όπου υπήρχαν ενδείξεις ύπαρξης πετρελαίου.
Μαζί του έχει τον συνταγματάρχη Albert Armand Pouyanne, έναν 44χρονο μηχανικό, ο πατέρας του οποίου ήταν επικεφαλής μεταλλειολόγος σε ορυχεία στο Αλγέρι. «Αφού περιηγούνται στην περιοχή, καταφέρνουν το 1919 να πείσουν τον Ελευθέριο Βενιζέλο – ο οποίος την περίοδο εκείνη βρίσκεται στο Παρίσι για τις διαπραγματεύσεις της Συνθήκης των Βερσαλλιών – να υπογράψει μια σύμβαση μεταξύ γάλλων κεφαλαιούχων και του ελληνικού Δημοσίου για έρευνες στην Ηπειρο, στο Ιόνιο και στη Δυτική Ελλάδα», λέει στα «ΝΕΑ» ο Γιάννης Γκλαβίνας, ιστορικός – αρχειονόμος στα Γενικά Αρχεία του Κράτους.
Ο Albert Pouyanne, ο οποίος εκπροσωπεί τη γαλλική πλευρά, είναι τόσο αισιόδοξος για τα αποτελέσματα, ώστε ζητεί τα αποκλειστικά δικαιώματα διύλισης πετρελαίου στην ελληνική επικράτεια για τα επόμενα 30 χρόνια… Τελικά, όπως προκύπτει από το ΦΕΚ του Νόμου 2266, οι δύο πλευρές συμφωνούν να δημιουργηθεί ένα Γαλλοελληνικό Συνδικάτο Πετρελαίου «που θα επιφορτισθή να εκτελέση πάντα τα αναγκαία έργα, να εξορύσσει το πετρέλαιο και να το πωλή είτε ακάθαρτο είτε κατόπιν αποστάξεως» και συμφωνούν ότι η διάρκεια των ερευνών δεν θα υπερβεί τα 10 έτη για την Ηπειρο και τα έξι έτη για την Πελοπόννησο, την Αιτωλία, την Ακαρνανία και το Ιόνιο, ενώ προβλέπουν ότι το ελληνικό Δημόσιο θα λαμβάνει ποσότητες πετρελαίου ικανές να καλύψουν την εγχώρια κατανάλωση στην τιμή του κόστους παραγωγής. Η συμμετοχή του ελληνικού κράτους δεν θα υπερβαίνει τις 500.000 δραχμές και τα κέρδη θα μοιράζονται μεταξύ των δύο πλευρών αφού πρώτα αφαιρεθεί υπέρ της εταιρείας τόκος 10% επί του διατεθειμένου κεφαλαίου.
Στο προσκήνιο οι Αγγλοι
Την εποχή εκείνη στο προσκήνιο εμφανίζονται οι Αγγλοι. Ο νεοζηλανδός χρηματιστής και επιχειρηματίας George L. Tacon είχε φτάσει στη Θεσσαλονίκη τον Μάιο του 1916 με το Βρετανικό Εκστρατευτικό Σώμα εμφανιζόμενος ως στρατιωτικός σύμβουλος. Στην πραγματικότητα διερευνούσε τη δυνατότητα επενδύσεων στον τομέα των εξορύξεων επί των οποίων είχε μεγάλη εμπειρία. Οπως προκύπτει από την αλληλογραφία που φυλάσσεται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, τον Οκτώβριο του 1919 ο Tacon καταθέτει πρόταση για γεωτρήσεις και εκμετάλλευση κοιτασμάτων στη Δυτική Μακεδονία.
Κρατική αλληλογραφία του 1920 που αξιολογεί και συγκρίνει τις προτάσεις γαλλικών και αγγλικών εταιρειών για εξόρυξη και εκμετάλλευση κοιτασμάτων πετρελαίου στην Ελλάδα. Μακεδονία, Ηπειρος, Αιτωλοακαρνανία, Πελοπόννησος και Ιόνιο στο στόχαστρο των εταιρειών
Λειτουργεί, όπως αναφέρεται στα τεκμήρια, για λογαριασμό της Anglo- Persian Oil Company, προγόνου της σημερινής BP. Ο Βενιζέλος δίνει εντολή να εξεταστεί η πρόταση και για το θέμα συντάσσονται πολυσέλιδες αναφορές. Μέσα από την ανάγνωσή τους διαφαίνεται η ανάγκη του ελληνικού Δημοσίου να θεσπίσει για πρώτη φορά όρους παραχώρησης και εκμετάλλευσης πετρελαίου, με αναφορές στον «ρουμανικό νόμο του 1909», στη γαλλική σύμβαση του 1919, η οποία κρίνεται «ότι έχει πιο ελαφρείς όρους για τους Γάλλους» σε σχέση με αυτή των Αγγλων, «η οποία προσφέρει ασφαλή ωφέλεια για το ελληνικό κράτος».
Τον Δεκέμβριο του 1919 ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας εισηγείται στον Ελευθέριο Βενιζέλο τους όρους υπό τους οποίους πρέπει να συναφθεί σύμβαση με τον Νεοζηλανδό G. Tacon για εξόρυξη και εκμετάλλευση πετρελαίου από τη Δυτική Μακεδονία. Ο Tacon εκπροσωπούσε την Anglopersian Oil Company, πρόγονο της σημερινής BP. Πηγή: Γενικά Αρχεία του Κράτους
Με έγγραφό της τον Δεκέμβριο του 1919 η Υπηρεσία Μεταλλείων προτείνει στον Ελευθέριο Βενιζέλο τη σύναψη σύμβασης με τον Tacon υπό προϋποθέσεις: «Ο αιτούμενος προς έρευνα χώρος να περιοριστή εις την δυσμάς του Νομού Θεσσαλονίκης Μακεδονία, η διάρκεια των ερευνών να μην υπερβεί τα πέντε έτη και το ελάχιστο όριο των κατ’ έτος ερευνητικών έργων να ορισθή στα 500 μέτρα διατρήσεων».
«Σημείωμα περί πετρελαίων» προς το Πολιτικό Γραφείο του Πρωθυπουργού κατόπιν τηλεφωνήματος του διευθυντή του, Δεκέμβριος 1920. Πηγή: Γενικά Αρχεία του Κράτους
Εξι μήνες μετά, όπως διαβάζουμε σε σημείωμα προς τον διευθυντή του Πολιτικού Γραφείου του Πρωθυπουργού, o Tacon δέχεται τους όρους, ζητεί όμως επέκταση των ερευνών δυτικά του Αξιού και στη Θράκη.Η αξία του πετρελαίου έχει διαφανεί παγκοσμίως και ο ανταγωνισμός είναι λυσσαλέος. Το 1919 και το 1920 καταφτάνουν στην Ελλάδα νέες προτάσεις για εξορύξεις, στις οποίες εμπλέκονται πρόσωπα που κινούν τα νήματα στην πολιτική και οικονομική σκηνή της Ευρώπης, όπως ο «μυστηριώδης» σερ Βασίλειος Ζαχάρωφ, ο οποίος καταφέρνει να αδειοδοτηθεί. Οι εργασίες στην Ηπειρο ξεκινούν, όμως διακόπτονται απότομα, ενδεχομένως υπό το βάρος των εξελίξεων στη Μικρά Ασία. Περισσότερα από 100 χρόνια μετά οι έρευνες για τα πολύτιμα κοιτάσματα συνεχίζονται…
1920. Η πρώτη σύμβαση του ελληνικού Δημοσίου με ξένη εταιρεία για έρευνες εντοπισμού πετρελαίου στην Ελλάδα υπογράφεται το 1919 στο Παρίσι και ο νόμος που την επικυρώνει δημοσιεύεται σε ΦΕΚ το 1920. Πηγή: Γενικά Αρχεία του Κράτους
Το Αρχείο του Πολιτικού Γραφείου του Πρωθυπουργού, που φυλάσσεται στα ΓΑΚ, περιλαμβάνει χιλιάδες πολύτιμα τεκμήρια της περιόδου 1917 – 1928. «Το Γραφείο ιδρύθηκε το 1917 στη Θεσσαλονίκη με πρώτο διευθυντή τον Δ.Ν. Φιλάρετο», λέει ο Γιάννης Γκλαβίνας. «Αρμοδιότητά του ήταν να τηρεί την αλληλογραφία του πρωθυπουργού, να εξετάζει αιτήσεις, αναφορές και παράπονα πολιτών και εταιρειών, να προβαίνει στη νόμιμη ικανοποίησή τους και να εισηγείται στον πρωθυπουργό τα απαραίτητα στοιχεία για τη διεκπεραίωση υποθέσεων στις οποίες κρινόταν απαραίτητή η παρέμβασή του ενώ μέσα από τα τεκμήρια αναδεικνύονται και οι αντιπαραθέσεις της εποχής».
