Τα τελευταία χρόνια, η επιστήμη αντιμετωπίζει το ανθρώπινο μικροβίωμα με εντελώς νέο τρόπο. Δεν θεωρείται πλέον απλώς ένα σύνολο «καλών» μικροβίων που βοηθούν την πέψη, αλλά ένα πολύπλοκο και δυναμικό οικοσύστημα που επηρεάζει ουσιαστικά τη λειτουργία του οργανισμού. Το μικροβίωμα φαίνεται να συνδέεται με τον μεταβολισμό, το ανοσοποιητικό σύστημα, τη φλεγμονή, αλλά και με την εμφάνιση ή την εξέλιξη πολλών ασθενειών. Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι μπορεί να επηρεάζει και την ανταπόκριση κάθε ανθρώπου στα φάρμακα.
Η εξατομικευμένη ιατρική βασίστηκε μέχρι σήμερα κυρίως στη γενετική ανάλυση του ανθρώπου. Ωστόσο, το ανθρώπινο DNA είναι σχετικά παρόμοιο από άτομο σε άτομο, ενώ το μικροβίωμα διαφέρει εντυπωσιακά. Αυτή η διαφοροποίηση ίσως αποτελεί ένα κρίσιμο επίπεδο πληροφορίας που έλειπε από την κλασική ιατρική προσέγγιση. Για τον λόγο αυτό, όλο και περισσότεροι επιστήμονες θεωρούν ότι η μελέτη του μικροβιώματος μπορεί να αλλάξει σημαντικά τον τρόπο πρόληψης, διάγνωσης και θεραπείας πολλών νοσημάτων.
Το έντερο φιλοξενεί τρισεκατομμύρια μικροοργανισμούς – βακτήρια, ιούς, μύκητες και άλλους μικροβιακούς πληθυσμούς – οι οποίοι διαθέτουν τεράστιο γενετικό δυναμικό. Μπορούν να μετατρέπουν θρεπτικά συστατικά σε δραστικές ουσίες, να επηρεάζουν την ανοσιακή απόκριση και να αλληλεπιδρούν με φάρμακα. Η σχέση αυτή είναι αμφίδρομη: ορισμένα μικρόβια μεταβολίζουν φάρμακα, επηρεάζοντας την αποτελεσματικότητα ή την τοξικότητά τους, ενώ και πολλά φάρμακα μεταβάλλουν τη σύνθεση του μικροβιώματος.
Παρά τη σημασία του, η μελέτη του μικροβιώματος είναι δύσκολη. Δεν αρκεί να γνωρίζουμε ποια μικρόβια υπάρχουν, αλλά και τι ακριβώς κάνουν. Πολλά δεδομένα παραμένουν περιγραφικά, ενώ η έλλειψη κοινών μεθόδων δυσκολεύει την αξιοποίησή τους στην κλινική πράξη. Επιπλέον, παράγοντες όπως η διατροφή, η ηλικία, το περιβάλλον και η λήψη αντιβιοτικών επηρεάζουν σημαντικά τη σύνθεση του μικροβιώματος.
Η συνδυασμένη χρήση πειραματικών τεχνικών υψηλής απόδοσης και τεχνητής νοημοσύνης ανοίγει νέους δρόμους. Νέες βιοτεχνολογικές εταιρείες επιχειρούν να δημιουργήσουν λειτουργικά και αναπαραγώγιμα δεδομένα, ώστε να προβλέπεται καλύτερα πώς ένα φάρμακο αλληλεπιδρά με το μικροβίωμα.
Στο μέλλον, η γνώση αυτή μπορεί να αξιοποιηθεί από τα πρώτα στάδια ανάπτυξης φαρμάκων έως την καθημερινή ιατρική πράξη. Ετσι, η εξατομικευμένη ιατρική ίσως βασίζεται όχι μόνο στο γονιδίωμα, αλλά και στο μικροβιακό προφίλ κάθε ασθενούς, οδηγώντας σε πιο ακριβείς και ασφαλείς θεραπείες.
Ο Θάνος Δημόπουλος είναι καθηγητής Θεραπευτικής Αιματολογίας – Ογκολογίας, τ. πρύτανης του ΕΚΠΑ
