Ο τελευταίος κρατούμενος των φυλακών Αβέρωφ

Διαβάζουμε συγγραφείς που «περιγράφουν» καταστάσεις στην πλοκή του πεζογραφήματος ως εξωτερικοί παρατηρητές, αλλά και εκείνους που «ζουν» κάθε στιγμή στο έργο τα πάθη των επινοημένων ή αληθινών χαρακτήρων. Με τον δεύτερο τρόπο γράφει ο Νίκος Δαββέτας, στη νουβέλα Η δεσμοφύλακας. Για να το υποστηρίξω, στέκομαι στη σημείωση του οπισθόφυλλου, η οποία γράφτηκε, πιστεύω, μετά την ολοκλήρωση του έργου: «Τώρα δεν ξέρω αν συνιστούν μια εξομολόγηση μεταμφιεσμένη σε μυθοπλασία ή μυθοπλασία μεταμφιεσμένη σε αυτοβιογραφική εξομολόγηση».

Ο Νίκος Δαββέτας γράφει για τα σκληρά, τρομαχτικά συναισθήματα που βίωνε όταν η μητέρα του υπέφερε χρόνια από Αλτσχάιμερ. Ηταν καλός γιος; Τα έκανε σωστά; Είχε την υπομονή να αντιμετωπίσει τα αρρωστημένα πίσω-μπρος της καθημερινότητας; Μπορούσε να έχει δική του ζωή, φίλους (αναφέρεται ένας, σχετικά περιθωριακός, ο Στάθης), γυναίκες; Τυραννήθηκε όπως όλοι όσοι φροντίζουν ανήμπορους γονείς. Το προσωπικό, συνηθέστατα μετανάστριες από την Ανατολική Ευρώπη, που πληρώνουν για χάρη τους, δεν ισοφαρίζουν με τις προσφερόμενες υπηρεσίας τους τις ψυχικές αναταράξεις που βιώνουν οι άμεσα ενδιαφερόμενοι, όπως ο γιος (συγγραφέας αφηγητής). Εχουμε όλοι λίγο-πολύ την εμπειρία.

Το θέμα είναι πώς μεταφέρονται στο λογοτεχνικό γραπτό. Περιορίζονται στα βιώματα και στα συναισθήματα του αφηγητή ή επεκτείνονται παράλληλα σε καταστάσεις, όπως στη νουβέλα του Νίκου Δαββέτα, προγενέστερες της ασθένειας σκιαγραφώντας τη δράση και τον χαρακτήρα της αλλοτινής μητέρας  και του αλλοτινού γιου;

Η μητέρα υπηρέτησε δεσμοφύλακας στις φυλακές Αβέρωφ και στον Κορυδαλλό. Εκλιπόντος δε του πατέρα, και ούσα υπεύθυνη για το παιδί, κατέληξε, πριν από την ασθένεια και κατά τη διάρκειά της, δεσμοφύλακας του γιου της. Είμαι ο τελευταίος κρατούμενος των φυλακών Αβέρωφ, της λέει κάποια στιγμή, δέσμιος από πάντα, και ως παιδί και ως ενήλικος. Οι αλλαγές που έφερε ο χρόνος την ώθησαν ασυνείδητα να μεταβιβάσει τις αρμοδιότητές της στο ενήλικο πλέον παιδί μετατρέποντάς το σε δεσμοφύλακά της όταν πλέον ήταν ανήμπορη. Επέκτεινε με αυτό τον ανορθόδοξο τρόπο την επαγγελματική της δραστηριότητα.

Η νουβέλα αποτελείται από σύντομα κεφάλαια ενός συνεχόμενου πίσω-μπρος της κοινής τους ζωής, σαν μικρά διηγήματα 2-3-4 σελίδων με συνδετικό κρίκο τις διαφορετικές φάσεις στη διάρκεια ετών: κάποια θραύσματα, περιστατικά που έζησε η μητέρα σε περιόδους διαύγειας, οι σχέσεις της με τις κρατούμενες, το περιβάλλον φυλακών και οι χαρακτήρες των εργαζομένων σ’ αυτές, οι κατηγορίες των κρατουμένων (οι ποινικές, οι τσιγγάνες, οι πολιτικές…), η κατεδάφιση των φυλακών Αβέρωφ και η ανάληψη καθηκόντων στον Κορυδαλλό… Ομως η ζωή δεν είναι μόνο δουλειά. Το κομμωτήριο ήταν απαραίτητο μέχρι το τέλος, αν και δεν καταλάβαινε ποια είναι ποια από εκείνες που την περιποιούνταν, η αγωνία για τα χρήματα…. Και άλλα κομμάτια με αφηγήσεις, σκέψεις, κρίσεις του γιου, γραμμένα με ελαφράδα, φαινομενική και κρυμμένη πίσω από τις εντάσεις της παιδικής ηλικίας. Παράδειγμα, η επινόηση για τους συμμαθητές μιας πιο αποδεκτής δουλειάς για τη μαμά του – δημόσιος υπάλληλος στο υπουργείο Δικαιοσύνης. Ο μικρός περνούσε ώρες παίζοντας κυριακάτικα (μέτρησε δώδεκα Κυριακές), περιμένοντας στην αίθουσα των δεσμοφυλάκων. Ομως, καθώς ήξερε τη φυλακή σαν την τσέπη του, έφευγε και περιφερόταν ανεξέλεγκτα σε πτέρυγες και προαύλια και είχε τυχαίες συναντήσεις, όπως εκείνη με τον συνομήλικό του γιο της έγκλειστης τσιγγάνας. Εχοντας τα δυο αγόρια τα ίδια ενδιαφέροντα επιχείρησε, ο δικός μας, να ανταλλάξει χωρίς επιτυχία ένα μάτσο αυτοκόλλητες κάρτες με ποδοσφαιριστές με τη μία και μοναδική του Εουσέμπιο ώστε να συμπληρώσει το άλμπουμ του. Ηταν και τα θλιβερά ρεβεγιόν Πρωτοχρονιάς παρέα με τις πρώην που ήταν έξω έχοντας εκτίσει την ποινή τους…

Εξιστόρηση σπαρακτική όταν διαβάζουμε για δυο περιπτώσεις εκτέλεσης κρατουμένων! Η ποινική θέλει απεγνωσμένα να ζήσει, ζητάει βοήθεια από την παρηγορητική «καλόγρια». Διαφορετικά ζει την επικείμενη εκτέλεση η ιδεολόγος κομουνίστρια, ακλόνητη μέχρι την τελευταία της στιγμή. Αυτά είναι από τα κομμάτια που με συγκίνησαν. Αν και δεν αμφιβάλλω πως καθένας στην ανάγνωσή του θα συγκινηθεί με πλείστα όσα, εφόσον καθένα τους συνδιαλέγεται με πολύ περισσότερα θέματα.

Κατά δήλωση του συγγραφέα η νουβέλα βασίστηκε στην επεξεργασία σημειώσεων που κρατούσε σε τετράδια τα οποία ανοίχτηκαν και ξαναδιαβάστηκαν μετά τον θάνατό της. Το έργο είναι κομψοτέχνημα! Το πώς το ορίζει ο συγγραφέας του δεν έχει σημασία.

Νίκος Δαββέτας
Η δεσμοφύλακας
Εκδ. Πατάκη, 2025, Σελ. 152
Τιμή 10 ευρώ