Η ύπαρξη σαν κωμωδία

Ο αμερικανός κριτικός λογοτεχνίας Χάρολντ Μπλουμ (1930-2019), σε άρθρο του στο περιοδικό «New Yorker» (τεύχος 15/9/1998) ασχολείται αποκλειστικά με ένα μη λογοτεχνικό έργο του Κάφκα: την από 11 Δεκεμβρίου 1912 μακροσκελή αναφορά του «Προς το Ανώτατο Διευθυντήριο της Εταιρείας Ασφαλειών κατά των Εργατικών Ατυχημάτων για το Βασίλειο της Βοημίας» με έδρα την Πράγα, στην οποία απαιτεί με οικονομικά επιχειρήματα, διοικητικές εγκυκλίους και εννέα αναλυτικούς στατιστικούς πίνακες την αναπροσαρμογή των απολαβών του και την τοποθέτησή του στην βαθμίδα της ιεραρχίας που πρέπει. Σημειώνουμε πως η αναφορά λείπει από τα άπαντα του συγγραφέα ή είναι ελλιπής στις ιταλικές και ισπανικές εκδόσεις, πλήρης όμως και σχολιασμένη στη γαλλική Pléiade.

Καμία μελέτη του έργου του Κάφκα δεν ασχολείται με τη συγκεκριμένη αναφορά όταν διατρέχουμε την πρόσφατη βιβλιογραφία. Επανερχόμαστε διαρκώς στις επιστολές του συγγραφέα προς φίλους και εκδότες, γνωρίζουμε και αποδεχόμαστε ότι οι σχέσεις του με μια σειρά γυναικών αποδεικνύουν φοβίες και ανησυχίες, οι μαρτυρίες των γνωστών του και της εποχής του παραμένουν κοινότοπες, καθώς φωτίζουν εν μέρει έναν χαρακτήρα που υποθέτουμε εσωστρεφή και υπό διαρκή έλεγχο και αξιολόγηση. Και να συμπληρώσουμε πως δεν υπάρχει κανένα σχόλιο στην αλληλογραφία του που να σχετίζεται με την έναρξη ή τα γεγονότα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Κανένα σχόλιο για πολιτικά, κοινωνικά και άλλα γεγονότα του καιρού του.

Αυτός ο καθ’ ημάς Κάφκα προφανώς δεν είναι πλήρης. Φυσικός κληρονόμος και καθ’ υποχρέωση εκπρόσωπος μιας μεσοαστικής τάξης και νοοτροπίας (χωρίς να δίνουμε ιδιαίτερη βαρύτητα στην εβραϊκή του ρίζα), είχε ωράριο υπαλλήλου, υποχρεώσεις μισθωτού και ευθύνες προς προϊσταμένους, την ανησυχία ότι για λόγους υγείας απουσίαζε συχνά από την εργασία του. Ωστόσο, είχαν μόλις συμπληρωθεί τέσσερα χρόνια προϋπηρεσίας στην εταιρεία και ο Κάφκα, είκοσι εννέα ετών (1912), είχε ήδη την επιτελική θέση του Redaktor, δηλαδή του αρμόδιου συντάκτη – εισηγητή με την έννοια της μελέτης, της νομικής και θεσμικής κάλυψης των θεμάτων ασφαλειών με ειδίκευση στα εργατικά ατυχήματα και με χώρο δράσης την αυστρο-ουγγρική επαρχία της Βοημίας σε άμεση σχέση με αδελφές εταιρείες στην Αυστρία κυρίως. Επιπλέον, ήταν ο επίσημος συντάκτης της ετήσιας αναφοράς των πεπραγμένων της εταιρείας, η οποία συνέχιζε να τον απασχολεί όταν η φυματίωση τον κρατούσε εκτός υπηρεσίας για μικρά και μεγάλα χρονικά διαστήματα.

Ο Μπλουμ σημειώνει πως ο Κάφκα δεν ήταν συγγραφέας πλήρους απασχόλησης, δεν είχε προστάτες όπως ο Ρίλκε, δεν σύχναζε σε λογοτεχνικά καφενεία όπως ο Κράους στη Βιέννη, δεν είχε εισοδήματα που θα του επέτρεπαν να εμφανίζεται ως διανοούμενος εκ του ασφαλούς, όπως ο Χόφμανσταλ, ψευτοεπαγγελματίας όπως ο Μούζιλ, κορυφαίοι τότε χαρακτήρες της πνευματικής ζωής στη γηραιά αυτοκρατορία των Αψβούργων. Ηταν ένας τεχνοκράτης του καιρού του, που έπαιζε αυτόν τον ρόλο χωρίς μεμψιμοιρίες εντός της καθημερινότητας της προσωπικής του ζωής, από την οποία γνωρίζουμε όσα εκείνος αποκαλύπτει σε επιστολές του, αν και υπάρχουν άμεσες αναφορές στον επαγγελματικό βίο του (επιστολές 17/8/1909, 15/9/1910, 27/11/1911 και άλλες), οι οποίες δεν έχουν απασχολήσει τους μελετητές και ειδικούς του έργου του ως προς τα συμφραζόμενα. Αν δούμε την αναφορά από κοντά, το ύφος είναι στεγνό και σύμφωνα με τους κανόνες της ευπρέπειας, που ίσχυαν στα εταιρικά σχήματα της εποχής. Επαναλαμβάνοντας πως η επιχειρηματολογία είναι λεπτομερής, σαφής, στηριγμένη σε αριθμούς, από τους οποίους πηγάζουν λογικά δεδομένα, δεν επιτρέπει περιθώρια αντίρρησης. Σε όλα αυτά, το πείσμα είναι ευδιάκριτο, ο απολογισμός τελεσίδικος, λες και πρόκειται για ένα άλλο «Γράμμα στον πατέρα», λες και αναδύεται μια πατρική περιφρόνηση απέναντί του, που δεν διορθώνεται από τον φυσικό πατέρα στο «Γράμμα», αλλά έχει σαφή περιθώρια διόρθωσης από τον «πατέρα εταιρεία».

Η Μεταμόρφωση άρχισε να γράφεται το 1912, συμπίπτει δηλαδή χρονολογικά με την αναφορά. Θα υποθέσουμε πως μεταφέρει το πνεύμα της αναφοράς ως προς την ανάπτυξη των γεγονότων, όπου δεν υπάρχουν παρεκκλίσεις, αλλά μια λογική κλιμάκωση ως το τέλος του μεταμορφωμένου σε πολύποδο σκαθάρι Γκρέγκορ Σάμσα και στη λύτρωση της οικογένειάς του, η οποία δεν πενθεί, αλλά στρέφεται στη ζωή που εκφράζει η κόρη τους Γκρέτε (βλ. απόσπασμα). Στην πραγματικότητα, ο Κάφκα περιγράφει ένα ατύχημα, τη χρονική εξέλιξή του μέχρι θανάτου και την αποζημίωση που έλαβαν εκείνοι που είχαν υποστεί τις συνέπειές του. Συντάσσει στην ουσία μια «εισήγηση» με βάση προσθετικά πλήρη και χειροπιαστά στοιχεία. Μήπως υπό αυτό το πρίσμα τούτο το έργο του, το μόνο που κυκλοφόρησε όσο ο συγγραφέας ζούσε, δεν είναι τόσο «καφκικό» όσο Η Δίκη και Ο Πύργος; Εδώ, τα πρόσωπα έχουν «πρόσωπο», δεν σχετίζονται με κάποιον ονομαστικά ανολοκλήρωτο Ιωσήφ Κ., οι συμπεριφορές τους θυμίζουν τα «γκαγκ» του βωβού κινηματογράφου, τα λόγια τους διακωμωδούν μάλλον παρά σέβονται τις κοινωνικές εντολές σαν να βρισκόμαστε σε παράσταση νευρόσπαστων, που παίζουν τον εαυτό τους προς ενόχληση των θεατών, ώσπου να εμφανιστεί η ανατροπή, η οποία φέρνει την αναζητούμενη επάνοδο στην ισορροπία. Μήπως η Μεταμόρφωση είναι πλήρως «καφκική» από την πένα του Κάφκα, ενώ η Δίκη (1924) και Ο Πύργος (1926) φέρουν τις παρεμβάσεις του φίλου κληρονόμου Μαξ Μπροντ που τους δίνουν μια κατεύθυνση η οποία δεν είναι η «τελική» του συγγραφέα; Μήπως μπορούμε να φανταστούμε ότι το τέλος αυτών των δύο έργων θα ήταν διαφορετικό αν, μέσα από τις συνήθεις πολλαπλές αλλαγές και βελτιώσεις του συγγραφέα, είχε την προσωπική διάσταση που επιθυμούσε ο δημιουργός τους;

Εξάλλου, τι ήταν η Πράγα στη χρονική περίοδο της συγγραφής της Μεταμόρφωσης; Τρεις τουλάχιστον κινηματογραφικές αίθουσες έπαιζαν ανελλιπώς μετά το 1907 τις σύντομες βωβές κωμωδίες του τσέχου σκηνοθέτη Jan Kříženecký (1868-1921), από τον οποίο αγόραζαν συχνά έργα του οι αδελφοί Λιμιέρ, ιδιαίτερα εκείνα που προκαλούσαν τρόμο στο κοινό με ακροβάτες, ταχυδακτυλουργούς, σκηνές μίσους, πάθους, δολοφονίας και λαγνείας μέχρι γέλωτος. Σε αυτό το κλίμα εντάσσουμε και το Circus Kludsky εγκατεστημένο στην πόλη Jirkov, σε απόσταση εκατό χιλιομέτρων από την Πράγα, που σε πλήρη λειτουργία μετά το 1902 έδινε παραστάσεις με είκοσι πέντε ελέφαντες, επτακόσια άγρια ζώα, εκατό πενήντα δύο άλογα, υποδομές ογδόντα έξι εγκαταστάσεων, προσωπικό εξακοσίων μόνιμων υπαλλήλων και σκηνή για δέκα χιλιάδες θεατές. Εννοείται πως ελέφαντες, κλόουν και μουσικοί διέσχιζαν τους δρόμους της Πράγας για να αναγγείλουν το κάθε φορά νέο πρόγραμμα εκδηλώσεων. Το Circus Kludsky αποχωρίστηκε τον τελευταίο του ελέφαντα το 1934 και έκλεισε την ίδια χρονιά.

Επιπλέον, σύγχρονοι του Κάφκα, αναγνωρισμένοι και εμβληματικοί, ήταν ο Κάρελ Τσάπεκ (1890-1938) του Ρομπότ και ο Γιάροσλαβ Χάσεκ (1883-1923) του Καλού στρατιώτη Σβέικ. Ο πρώτος εκφραστής ενός νέου κόσμου εργασίας, ο δεύτερος τιμητής ενός νεκρωμένου κόσμου τον παραλογισμό του οποίου θεμελίωνε μια βέβηλη σάτιρα. Και οι δύο βρίσκονται εντός του ελαύνοντος κόσμου της Μετατροπής, δεύτερη έννοια του όρου Die Verwandlung, που είναι ο τίτλος της Μεταμόρφωσης. Ο Κάφκα δεν έστεκε εκτός αυτής της ατμόσφαιρας. Με αίσθηση του χιούμορ, με σαφή λόγο κατά τις συναντήσεις με φίλους, είχε δίκιο όταν έλεγε πως η Μεταμόρφωση ήταν μια κωμωδία. Δεν θα μπορούσε να λήξει αλλιώς παρά με μια λυρική coda αναφοράς υπέρ της ζωής. Το «καφκικό» της Δίκης και του Πύργου θα ερχόταν σε λίγο.

Ενας ζεστός {LF}ήλιος έλουζε {LF}το βαγόνι

Κι ύστερα βγήκαν, κι οι τρεις μαζί [πατέρας, μητέρα και κόρη] από το σπίτι – πράγμα που είχαν μήνες να κάνουν – και πήραν το τραμ για την εξοχή, έξω από την πόλη. Ενας ζεστός ήλιος έλουζε το βαγόνι, στο οποίο ήταν οι μόνοι επιβάτες. Καθισμένοι άνετα στις θέσεις τους, συζητούσαν για τις μελλοντικές προοπτικές τους και διαπίστωσαν πως, τώρα που το καλοσκέφτονταν, δεν ήταν καθόλου κακές: αν και τόσο καιρό είχαν μιλήσει ελάχιστα μεταξύ τους για τις δουλειές που έκαναν, όλες τους ήταν πολλά υποσχόμενες. Για την ώρα βέβαια, τη μεγαλύτερη βελτίωση στη ζωή τους θα την έφερνε η αλλαγή σπιτιού. Σκόπευαν να βρουν ένα διαμέρισμα μικρότερο και φθηνότερο, αλλά σε καλύτερη τοποθεσία και γενικά πιο πρακτικό από το τωρινό, το οποίο το είχε διαλέξει ο Γκρέγκορ. Κι όπως κουβέντιαζαν το ένα και το άλλο, ο κύριος και η κυρία Σάμσα κοιτούσαν την κόρη τους και συνειδητοποίησαν σχεδόν την ίδια στιγμή πως τους φαινόταν γεμάτη ζωή, πως παρά η μεταμορφωση, τις τόσες στενοχώριες που της είχαν κλέψει το χρώμα από τα μάγουλά της, έμοιαζε τώρα σαν να έχει ανθίσει, να έχει γίνει μια όμορφη, χυμώδης κοπέλα. Σιωπηρά και σχεδόν ασυναίσθητα, συνεννοήθηκαν με τα μάτια πως ήταν πια καιρός να της βρουν κι ένα καλό παιδί. Και περίπου σαν σε επικύρωση αυτού του καινούργιου ονείρου και των καλών τους προθέσεων, μόλις έφτασαν στο τέρμα της γραμμής, σηκώθηκε πρώτη – πρώτη η κόρη τους και τέντωσε το δροσερό κορμί της.

Φραντς Κάφκα, Η μεταμόρφωση, μετάφραση: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, σελ. 98-99.