«Το ίδιο το κείμενο υπαγορεύει τις μεταφραστικές ελευθερίες»

Σπανίως λείπουν από τη διαχρονική λίστα με τα «μεγάλα κείμενα» – ας τα πούμε και ιδρυτικά – της δυτικής λογοτεχνίας. Αλλά δεν είναι καν αυτό το ζήτημα όταν ο αναγνώστης έρχεται σε επαφή με τις «Μεταμορφώσεις» του Οβίδιου: τη συλλογή με 250 ελληνορωμαϊκούς μύθους που συνέλεξε ο Πόπλιος Οβίδιος Νάσων, όπου κυριαρχεί η ιδέα της μεταμόρφωσης των ειδών, των φύλων, των ταυτοτήτων, του ανθρώπινου και του ζωώδους. «Οντα με ανθρώπινη μορφή γίνονται αγρίμια του βουνού και του λόγγου, πετεινά ή έντομα, ριζώνουν σαν δέντρα στη γη, πετρώνουν σαν ριζιμιά λιθάρια, στεριώνουν σαν νησιά μέσα στον πόντο ή “καταστερισμένα” απομνημειώνονται στον νυχτερινό ουρανό· και αντίστροφα, μάρμαρα, βράχια και γλυπτή ύλη νιώθουν ξαφνικά να αρδεύονται από αίμα και να ανασαίνουν ζωτικό αέρα» σημειώνει στην εισαγωγή ο ακαδημαϊκός Θεόδωρος Παπαγγελής, ομότιμος καθηγητής Λατινικής Φιλολογίας (ΑΠΘ), ο οποίος κατέθεσε πλέον το σύνολο του μεταφράσματος στις εκδ. Gutenberg, περίπου 12.000 στίχους δηλαδή, ύστερα από την πρώτη απόπειρα των 3.000 στίχων που είχε μεταφράσει το 2009 («Σώματα που άλλαξαν θωριά»).

Στην προηγούμενη συνέντευξή μας για την «Τέχνη και τα αντίδοτα του έρωτα» του Οβίδιου αναφέρατε ότι στις «Μεταμορφώσεις» ο ποιητής ανέλαβε το καθήκον να επαναμαγεύσει τον κόσμο κόντρα στην απομάγευση του Λουκρητίου στο «Περί φύσεως». Πώς πετυχαίνει κάτι τέτοιο;

Ο Λουκρήτιος πιστεύει ότι η φυσική πραγματικότητα μπορεί και πρέπει να ερμηνευθεί αποκλειστικά και μόνο με τους δικούς της εσωτερικούς όρους, με άλλα λόγια, μόνο φυσικά αίτια, που είναι επιστημονικώς διαγνώσιμα, εξηγούν τα φυσικά φαινόμενα. Πρόκειται για τη νατουραλιστική αρχή της «αιτιακής κλειστότητας» όπου δεν χωρούν υπερφυσικές, ας πούμε μαγικές, παρεμβάσεις. Στο «Περί φύσεως» του Λουκρήτιου τα πάντα ανάγονται στις κινήσεις των ατόμων, τα οποία συναρμολογούν (ή αποσυναρμολογούν) τον κόσμο ερήμην των θεών που είναι μια άεργη, άνευ χαρτοφυλακίου παρέα σε κάποιο «εξωδιάστημα». Φυσικά, σε όλα αυτά ο Λουκρήτιος ακολουθεί το γράμμα και το πνεύμα του μεγάλου μέντορά του, του Επίκουρου.  Ερχεται τώρα ο Οβίδιος και με το «καλημέρα» των «Μεταμορφώσεων» δεν αφήνει καμιά αμφιβολία για το για ποιον χτυπάει η καμπάνα: «Ποια άτομα και πράσινα άλογα;  Ο Δίας, και τα άλλα παιδιά στον Ολυμπο είναι που γουστάρουν να ανακατεύουν τα πάντα, κι εγώ θα σας πω τα καθέκαστα. Κι αν εκείνος ο Λουκρήτιος σας είπε ότι η Καμένη στη Σαντορίνη οφείλεται στην άνοδο ηφαιστειακού μάγματος, εγώ θα σας πω για την ωραία νύμφη που την ξεπαρθένεψε ο υπερεκχειλίζων από τεστοστερόνη Αχελώος και που ο Ποσειδώνας τη μεταμόρφωσε σε νησί του Ιονίου. Μαγικά πράγματα – για επιστήμη θα μιλάμε τώρα;». Φυσικά, οι αναγνώστες χρειάζονται σοβαρό κέφι για να διακρίνουν το υπομειδίαμα του αφηγητή.

Και σ’ αυτή τη μετάφραση αντλείτε με ελευθερία από διαφορετικά αποθέματα. Αναφέρω προχείρως το «εν τοις ουρανοίς» – για τον Δία –, το «κονάκι» που αναζητούν οι θεοί, τον κολαούζο, το «ανθρώπινο κοπάδι» του Παλαμά. Σε ποια στοιχεία του πρωτότυπου αντιστοιχούν οι δικές σας ελευθερίες;

Είναι το ίδιο το κείμενο που εξουσιοδοτεί και υπαγορεύει αυτήν την ελευθερία. Ο Οβίδιος κινείται σε διαφορετικά υφολογικά ύψη ανάλογα με το είδος (genre) που δίνει τον τόνο στην αφήγησή του. Ετσι, χρησιμοποιεί υψηλό, ομηρικού τύπου, λεξιλόγιο όταν αφηγείται επικές μάχες, φοράει κόθορνο όταν εκπέμπει σε τραγικές συχνότητες, ενώ φροντίζει να χάνει ύψος όταν καταπιάνεται με ερωτικά σενάρια και κυρίως όταν παρωδεί. Για όλα αυτά αφήνει ευδιάκριτες σημαδούρες στην επιφάνεια της αφήγησης. Δεν είναι εύκολο, και συχνά είναι αδύνατο, για τον μεταφραστή να στοιχηθεί ακριβώς με το πρωτότυπο αλλά ακόμη και στην περίπτωση αυτή υπάρχει η δυνατότητα της μεταφραστικής άμιλλας, αρκεί ο μεταφραστής να έχει διαγνώσει σωστά τη «μουσική κλίμακα» της αφήγησης. Αναφέρατε το «εν ουρανοίς» για τον Δία. Πρόκειται για ένα επεισόδιο όπου η Ηρα διαπιστώνει ότι ο Δίας ξεπόρτισε από το ολύμπιο αρχηγείο του, προφανώς για άλλη μια επίγεια ερωτοδουλειά – ο πατήρ ημών ο εν τοις ουρανοίς πάλι πίσω από έναν ποδόγυρο. Η αρχαιοπρεπής ψηφίδα ελευθεριάζει για να δώσει τόνο οπερέτας, γιατί για οπερέτα πρόκειται. Οσο για τον «κολαούζο», το χρησιμοποιώ σε μια σκηνή  όπου πρωταγωνιστούν τσομπάνηδες και, ως γνωστόν, για να δεις το «ρουστίκ» του πράγματος θέλεις κολαούζο.  Σημειώσατε και το «ανθρώπινο κοπάδι»… Μα όταν έχεις ένα τέτοιο πρετ-α-πορτέ από τον Παλαμά δεν το αφήνεις να πέσει κάτω. Η κλίμακα που λέγαμε δηλώνεται από τέτοιες ψηφίδες, αρκεί ο μεταφραστής να πετύχει τη σωστή οικονομία τους.

Σε ποιο κοινό απευθυνόταν ο Οβίδιος
ώστε να ποντάρει τα πάντα στην αναγνωστική απόλαυση χρησιμοποιώντας τόσα εκφραστικά μέσα;

Την εποχή που γράφει ο Οβίδιος, ο μύθος έχει χάσει τη γείωσή του στη λατρευτική και κοινωνική ζωή της κοινότητας, έχει γίνει μυθολογία, περίπου με την έννοια που καταλαβαίνουμε σήμερα αυτή τη λέξη. Με άλλα λόγια, κερδίζει σε αισθητική ή διακοσμητική αξία αυτό που χάνει σε παραδειγματική και διδακτική λειτουργία, το τερπνόν παίρνει το πάνω χέρι απέναντι στο ωφέλιμον. Εδώ τώρα πρέπει να συνυπολογίσουμε και έναν άλλον πολύ σημαντικό παράγοντα. Για τους ρωμαίους αναγνώστες ο χρονότοπος των ελληνικών μυθολογικών ιστοριών είναι διπλά απομακρυσμένος, η φαντασιακή μόνωσή του είναι πιο συμπαγής – είναι ένας κόσμος σε παραμυθική άνωση. Οταν η ρωμαία δέσποινα διαβάζει για Ελικώνες, Τέμπη, Παρνασσούς, Σιθωνίες κ.λπ. έχει μπροστά της μια πολλαπλά μυθολογημένη και μυθοποιημένη Ελλάδα, και επειδή διαβάζει Οβίδιο η Ελλάδα αυτή δεν είναι το χιλιοτραγουδισμένο κεφαλόβρυσο της σοφίας και των επιστημών αλλά η Εδέμ αισθησιασμών, κάλλους, παθών, ερώτων και διαβόητων ερωτικών σκανδάλων. Τιμή και μπράβο σε όσους και όσες ανακάλυψαν εδώ διδαχή και όφελος, αλλά σίγουρα η πλειονότητα αλλιώς το ευχαριστιόταν, και τέτοιο είδος αναγνωστικού κοινού στην κοσμοπολίτικη Ρώμη του ενός εκατομμυρίου plus στα τέλη του 1ου π.Χ. αιώνα υπήρχε μπόλικο, και μάλιστα σε πείσμα του Οκταβιανού Αυγούστου που ήθελε «μακριές τις φούστες» και άλλα θεάρεστα. Υπάρχει και σήμερα; Νομίζω ναι, και πάντως σε ένα τέτοιο κοινό απευθύνεται ο Στίβεν Φράι με τη δική του, οβιδιακού τύπου, ελληνική μυθολογία στο σχετικά πρόσφατο «Mythos. The Greek Myths Retold».

Με ποιον τρόπο «ανταγωνίζεται» τον Ομηρο και τον Βιργίλιο μέσα στο γήπεδό τους;

Παρά τις επίμονες υπενθυμίσεις του πατέρα του ότι ο Ομηρος δεν είχε βγάλει τσακιστή δεκάρα, ο Οβίδιος πρέπει να προπονιόταν επί πολλά χρόνια για τον επικό μαραθώνιο. Φυσικά, ο στίβος, ή το γήπεδο, όπως είπατε, ήταν εμβληματικά ομηρικός, αλλά στο μεταξύ εκεί είχε τρέξει πριν από λίγα χρόνια και ο μέγας Βιργίλιος της «Αινειάδας» – είχε δηλαδή μπροστά του έναν «κενυάτη» και έναν «αιθίοπα» ολυμπιονίκη του Μαραθώνιου. Πίστευε ότι θα μπορούσε να ξεπεράσει τις επιδόσεις τους; Ο Οβίδιος δεν ήταν αφελής, και επειδή δεν ήταν, αποφάσισε να τρέξει πλην σε άλλο «κουλουάρ». Δεν έγραψε πολεμικό, ηρωικό ή εθνικό έπος αλλά τις «Μεταμορφώσεις», έπος κανονικό ως προς τη φόρμα του αλλά εντελώς ανορθόδοξο στη θεματική του, τουλάχιστον με τα παραδοσιακά επικά κριτήρια. Αφηγείται, λοιπόν, την ιστορία του Παντός, από τη «Γένεση» μέχρι τα χρόνια του Αυγούστου, και το αφηγηματικό του όχημα είναι ένας ορμαθός μεταμορφούμενων σωμάτων, κατά τις συνταγές ελλήνων (κυρίως) «μάγων». Για να το πούμε και αλλιώς: ερμηνεύει τον κόσμο δυνάμει του Νόμου της Γενικής Μεταμορφωσιμότητος. Ας υποθέσουμε ότι η σχετική φόρμουλα είναι: Ελληνική Μυθολογία x Οβιδιακή Ιδιοφυΐα = Τέρψη2 – για να μην πω στον κύβο. Ο Οβίδιος ποζάρει ως παίζων Αϊνστάιν. Τώρα αυτό το αεί μεταμορφούμενο Παν περιέχει εν περιλήψει την «Ιλιάδα», την «Οδύσσεια» και την «Αινειάδα» ως επεισόδια στον δρόμο προς το ιστορικό παρόν της Ρώμης. Πρόκειται για το grosso colpo του παίζοντος Αϊνστάιν. Και είναι σημαντικό να πούμε και το εξής: οι συμπαντικές «Μεταμορφώσεις» φιλοδοξούν κατά κάποιον τρόπο να είναι σύμμετρες με την ιστορική συμπαντικότητα της κοσμοκράτειρας και πλανητάρχισσας Ρώμης.  Τα χρονικά ανύσματα των ομηρικών επών και της «Αινειάδας» είναι ζήτημα εβδομάδων ή χρόνων, δηλαδή απλές στιγμές μέσα στο χρονικό άνυσμα των «Μεταμορφώσεων».  Τώρα, αν κάποιοι ελλανοδίκες και το Χόλιγουντ επιμένουν στον Ομηρο και τον Βιργίλιο είναι ίσως επειδή δεν διαθέτουν επαρκή αίσθηση χιούμορ.

Ποια θα μπορούσε να είναι η αντίδραση του επίσημου χριστιανισμού όταν «ανακάλυψε» εκ νέου τις «Μεταμορφώσεις»;

Δεν θα αρέσει στους Ελληνάρες αλλά πρέπει να πω ότι, σε αντίθεση με τα ελληνικά που ελαχιστότατοι γνώριζαν στην Ευρώπη μέχρι και τα χρόνια της Αναγέννησης, τα λατινικά ήταν ανέκαθεν η γλώσσα προεπιλογής των εγγράμματων Ευρωπαίων, συνεπώς αρκετοί έως πολλοί μπορούσαν να διαβάσουν τις «Μεταμορφώσεις». Μπορούσαν αλλά έπρεπε; Στο μυθολογικό συναξάρι του Οβίδιου παραβιάζονται και οι Δέκα Εντολές, οι θεοί του υπόκεινται σε σφοδρό ερωτικό κνησμό, οι νύμφες του κυκλοφορούν ασυνόδευτες και ερωτεύσιμες, οι θνητές και ωραίες του φλερτάρουν με αιμομικτική παρρησία. Η χριστιανική λύση, κυρίως κατά τον 13ο και 14ο αιώνα, ήταν το ηθοπλαστικό ξαναπακετάρισμα για υγειονομική χρήση – ο Ovide moralisé.  Στη ρύμη αυτής της επιχείρησης οι επίδικες ιστορίες υπέστησαν νέα θαυματική μεταμόρφωση. Πάρτε την περίπτωση της ωραίας Δάφνης: κάνει σπριντ για να ξεφύγει από τα μεράκια του πλησίστιου Απόλλωνα αλλά από τον χριστιανικό άμβωνα φαίνεται σαν ενάρετη κόρη που θέλει να διατηρήσει την ωραιότητα της παρθενίας της. Ο Δαίδαλος που κάνει φτερά και φεύγει από την τυραννία του Μίνωα αλληγορείται ως αμαρτωλός που καταφέρνει να σπάσει τα δεσμά του Διαβόλου.  And the winner is…  αυτός που είδε την οβιδιακή Μύρρα να πλαγιάζει με τον γονιό της αλλά την κατέταξε στο χριστιανικό αγιολόγιο ως αδιαφθόρως εκ Πατρός συλλαμβάνουσα. Πάντως, «Ο Οβίδιος εκκλησιαζόμενος» αξίζει το Οσκαρ πρωτότυπης χριστιανικής διασκευής.

Τι θα ανακαλύψει στον Οβίδιο ένας οπαδός της αναθεωρητικής σχολής των αμερικανικών πανεπιστημίων για τους «μεγάλους λευκούς» συγγραφείς και τι ένας μελαγχολικός αναγνώστης που βλέπει την κλασική γραμματεία να χάνεται;

Πριν από τις «Μεταμορφώσεις», κυρίως στην «Ερωτική Τέχνη», ο Οβίδιος έδωσε ρεσιτάλ ανδροκεντρικού σεξισμού, γενικά είναι πρωτεργάτης του ελληνορωμαϊκού αμαλγάματος στο οποίο θήτευσαν πολλοί «λευκοί συγγραφείς», και οι περισσότερες γυναίκες στις «Μεταμορφώσεις» του έχουν σοβαρούς λόγους να φωνάξουν #MeToo. Είμαι βέβαιος ότι πολλοί αμερικανοί πανεπιστημιακοί θα το σκέφτονταν δύο και τρεις φορές πριν τον βάλουν στη διδακτέα ύλη, και βέβαια υπάρχουν ορισμένα ακαδημαϊκά προπύργια της λεγόμενης «πολιτικής ορθότητας» όπου αυτό σήμερα μοιάζει αδιανόητο – εκτός, βέβαια, αν ακολουθήσουν την παλιά συνταγή της υγειονομικής αλληγορίας. Για παράδειγμα, η Μύρρα που καταφέρνει να ανέβει στο κρεβάτι του πατέρα της θα μπορούσε να διαβαστεί κάτω από το πρίσμα του «f**k patriarchy». Αλλά φαίνεται ότι οι χριστιανοί του Μεσαίωνα διέθεταν περισσότερο χιούμορ από τα «μαντρόσκυλα» του wokeness. Θα σας πω όμως κάτι άλλο για το οποίο δεν έχουμε εδώ χρόνο: Τα τελευταία χρόνια στον Οβίδιο των «Μεταμορφώσεων» κάποιοι ανακάλυψαν τεκμήρια βαθιάς οικολογίας – και δεν έχουν και τόσο άδικο, νομίζω. Και αν οι «Μεταμορφώσεις» γνωρίσουν ένα comeback, θα ήθελα να είναι γι’ αυτόν τον λόγο και όχι επειδή ο Ντόναλντ Τραμπ αίφνης νόμισε ότι είδε στον Οβίδιο έναν «λευκό συγγραφέα» της καρδιάς του. Οσο για το άλλο σκέλος της ερώτησής σας, ναι, πολλοί μελαγχολούν βλέποντας την κλασική γραμματεία να τρεμοσβήνει στον σύγχρονο αναγνωστικό ορίζοντα. Δεν θέλω να πιστεύω ότι αυτή θα είναι η τελική της μοίρα, αλλά αν είναι, τότε προσδοκώ ότι οι «Μεταμορφώσεις» θα είναι ένα από τα τιμαλφή που θα διασωθούν.  Αυτό άλλωστε το προέβλεψε και ο ίδιος ο Οβίδιος.