Ο μονόλογος μιας ακρωτηριασμένης γυναίκας

Η Κώστια Κοντολέων ως συγγραφέας δεν χρειάζεται συστάσεις. Με μακρά πορεία στα ελληνικά γράμματα, ως συγγραφέας και ως μεταφράστρια, κουβαλά στη λογοτεχνική της σκευή την ικανότητα να βυθίζεται, με χαρακτηριστική ματιά, στην ανθρώπινη ψυχή. Με κάθε της κείμενο, ωστόσο, αποδεικνύει ότι δεν εφησυχάζει στη μέχρι τώρα πετυχημένη λογοτεχνική της διαδρομή αλλά «παλεύει» με τη γραφή. Οχι τυχαία, λοιπόν, έχει κατακτήσει μια λογοτεχνική ωριμότητα που, στην τελευταία της νουβέλα «Η Ηρα στον αστερισμό του καρκίνου», από τις εκδόσεις ΑΩ, ξεχωρίζει. Η σταδιακή συρρίκνωση της έκτασης των κειμένων της λειτουργεί αντιστρόφως ανάλογα με την εκτίναξη της αφηγηματικής πυκνότητας του λόγου της.

Πρωταγωνίστρια της ιστορίας της η Ηρα. Καθόλου τυχαία επιλογή ονόματος. «Δανείζεται» πλειάδα στοιχείων από την πρώτη τη τάξει θεά της μυθολογίας, στοιχεία τα οποία παράγουν τα σημαινόμενα της ιστορίας που γράφει. Η Ηρα είναι η θεά που αντιπροσωπεύει τη γυναικεία φύση, τη μητρότητα και τον γάμο, ενώ έχει τις ίδιες ιδιότητες που έχει και ο Δίας, είναι δηλαδή η θηλυκιά μορφή του. Μαζί του απέκτησε τον Αρη, την Ηβη και την Ειλείθυια. Η θεά Ηρα αποδίδεται με πλειάδα επιθέτων που την περιγράφουν ως θεότητα της γυναίκας στα διάφορα στάδια της ζωής τους: ανήλικη κόρη, νύμφη, μητέρα, ερωτική γυναίκα.

Η ιστορία της Κοντολέων ξεκινά in medias res, σε ένα δωμάτιο νοσοκομείου και εξελίσσεται σε μια αναδρομική αφήγηση, παρακολουθώντας την πρωταγωνίστρια σε διάφορα στάδια της ζωής της (ανάλογα με της συνονόματης θεάς), από τα πρώτα εφηβικά της χρόνια ως την ωριμότητα. Η ιστορία της είναι η ιστορία μιας γυναίκας που αναζητά την ταυτότητά της, που θα αναγκαστεί να επαναπροσδιορίσει το ποια είναι. Η πλοκή της ιστορίας στήνεται γύρω από το κορυφαίο σύμβολο του γυναικείου σώματος. Κάθε, μικρό σε έκταση, κεφάλαιο είναι μια στάση αυτής της διαδρομής. Σε όλα, ωστόσο, προοικονομείται το κυρίαρχο θέμα.

Την πρωτοσυναντάμε κάπου στις αρχές του ’60. Μεγαλώνει σε μεγαλοαστική οικογένεια, αναθρέφεται με τις κυρίαρχες, για τα κορίτσια, αντιλήψεις της εποχής περί διαχείρισης του σώματος και σεξουαλικότητας. Ο υμένας και ο υμέναιος, το δίπολο θέσφατο ηθικής και επιτυχίας. Εντούτοις, θα σπουδάσει Ιατρική, αφού έτσι θα διασφαλιστεί η κληροδότηση του ιατρείου και των πελατών του πατέρα. Κάνοντας την επανάστασή της, θα ακολουθήσει νοσοκομειακή καριέρα. Γάμος. Η – κάποτε – κόρη θα γίνει μητέρα της Ηβης. Αρχέγονοι δεσμοί. Επαναπροσδιορισμός της ταυτότητας. Οχι μόνο της γυναίκας-συζύγου-μητέρας αλλά και του άντρα-συζύγου-πατέρα. Αλλά και ένας άλλος τρόπος επαναπροσδιορισμού της σχέσης με το σώμα. Ωσπου…

Στη μυθολογία η Ηρα, αν και υπήρξε – ακούσια – η πρώτη τροφός του Ηρακλή (από την οποία πήρε το όνομά του), τον καταδίωκε σε όλη, σχεδόν, τη ζωή του. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Καρκίνος είναι ο κάβουρας που συνέθλιψε ο Ηρακλής κατά τη μάχη του με τη Λερναία Υδρα. Η Ηρα, που είχε στείλει τον κάβουρα να δαγκώσει τον Ηρακλή, τον «καταστέρισε» (τον έκανε άστρα του ουρανού) μετά τον θάνατό του. Ο Πτολεμαίος θα τον συμπεριλάβει στον ζωδιακό κύκλο ενώ οι αρχαίοι αστρολόγοι θα υποστηρίξουν ότι ο Καρκίνος «κυβερνούσε» το ανθρώπινο στήθος.

«Και είμαι πια σαρανταπέντε χρονών, ώσπου…». Κληρονομικότητα το χαρακτηρίζει η επιστήμη, «κι εσύ τα ίδια» το λέει η πρωταγωνίστρια όταν συνειδητοποιεί ότι «ένα στραγαλάκι έχει κρυφτεί στο αριστερό στήθος. Πρώτη αντίδραση: άρνηση. Δεύτερη αντίδραση: επανάληψη της ίδιας διαδρομής. Τρίτη αντίδραση: αποδοχή». Κι έτσι η Κοντολέων βάζει στον πυρήνα της αφήγησης το σώμα που νοσεί και ό,τι αυτό συνεπάγεται. Η αποδοχή και ο φόβος που, αναπόφευκτα, απορρέει από τη νόσηση με καρκίνο. Η ίδια, αν και γιατρός, για μεγάλο χρονικό διάστημα αρνείται να αποδεχτεί το αυταπόδεικτο. Ποιος είπε ότι από το φόβο εξαιρούνται οι ειδήμονες επί του θέματος; «Ναι, είμαι γιατρός. Ξέρω τη διαδικασία που πρέπει να ακολουθηθεί, τις εξετάσεις, το χειρουργείο, τις τυχόν χημειοθεραπείες ή ακτινοβολίες, ξέρω τα πάντα. Ακόμα και τις πλαστικές επανόρθωσης. Αποφασίζω να κρατήσω μυστικό το «φίλο» μου… κανείς δε θα μάθει για τον απρόσκλητο εισβολέα…».

Το κείμενο, χωρίς να φορτώνεται ο λόγος με άσκοπα στοιχεία περιγραφών ή βαρύγδουπων επιθέτων, καταφέρνει να μεταφέρει στους αναγνώστες την ένταση των συναισθημάτων της Ηρας. Συναισθήματα που απορρέουν, όχι μόνο από τον τρόπο που προσλαμβάνει και βιώνει την ασθένεια, αλλά και από τον τρόπο που αντιμετωπίζεται από τον στενό ή ευρύτερο περίγυρο. Κι εδώ πρέπει να πιστωθεί στη συγγραφέα η ικανότητα να συμπεριλάβει σε αυτή την παρατηρητική και διεισδυτική ματιά τις ποικίλες εκδοχές διαχείρισης μιας ασθένειας που δαιμονοποιείται με χαρακτηρισμούς όπως «επάρατος νόσος» και «μάστιγα του αιώνα». Δεν διστάζει να θίξει ζητήματα που αφορούν τον τρόπο διαχείρισης που, ακόμα και, οι θεράποντες γιατροί υιοθετούν. Τον καθοριστικό ρόλο που μπορεί να παίξουν όλα όσα διδάχτηκε κάποιος από την οικογένειά του, ειδικά οι σιωπές στο όνομα της… αγάπης και της προστασίας. Αλλά και τον καθοριστικό ρόλο που παίζει η στάση του ανθρώπου-συντρόφου, που βρίσκεται δίπλα μας. Ειδικά σε τέτοιες περιπτώσεις που το βλέμμα του αντανακλά τον βαθμό αποδοχής ή απόρριψης της μετάλλαξης «της Αφροδίτης σε λαβωμένη Ηρα». Που κι αυτός αναμετριέται με τις δικές του αντοχές, τις απώλειες, τη δική του κουλτούρα. Η Ηρα της Κοντολέων στάθηκε τυχερή. Γιατί είναι τύχη να έχεις δίπλα σου έναν Ρήγα που σε αποδέχεται έτσι όπως είσαι, που βλέπει το σύνολο και όχι το μέρος, έναν άνθρωπο κι όχι μια γυναίκα με μαστεκτομή. «Πάντα αναρωτιόμουν» μου λέει, «πώς μπορεί να είναι ο έρωτας με μια Αμαζόνα, κι εγώ είμαι ο τυχερός που του δόθηκε η ευκαιρία να το μάθει τώρα».

Πολύτιμο εργαλείο στην αφήγηση της ιστορίας της Ηρας ο λόγος. Αφαιρετικός, με προτάσεις σύντομες, μικροπερίοδες αλλά πυκνές νοήματος, με υφέρπουσα ειρωνεία και αυτοσαρκασμό, εναλλαγή κυριολεκτικής και μεταφορικής χρήσης των λέξεων, σύμφυρση του εξωτερικού με τον εσωτερικό κόσμο, γοργό ρυθμό γραφής, μετεωρισμό ανάμεσα στο «θέλω» και το «φοβάμαι».

Γράφει ο T.S. Eliot πως «every poem is an epitaph». Η Κώστια Κοντολέων επιλέγει να «πενθήσει» με έναν άλλο τρόπο. «Κάθε Τρίτη στις έξι… ογκολογικό ιατρείο, 4ος όροφος… μια τυχαία φλέβα στο χέρι δέχεται την εισροή ψυχρού υγρού… η βελόνα αποσύρεται… σηκώνομαι… καληνυχτίζω… στην καμπίνα του ασανσέρ κοιτάζομαι στον καθρέφτη, είμαι πάντα η Ηρα… είμαι ήδη αργοπορημένη στο ραντεβού με τις φίλες μου για καφέ… δεν βλέπω την ώρα για τον εσπρέσο μου. Για τη ζωή που σφύζει γύρω μου. Δηλώνω παρούσα». Μπορεί να γίνει η ασθένεια κίνητρο για μια νέα ζωή; Η Κοντολέων απαντά ναι. Γι’ αυτό και η Ηρα της χρησιμοποιεί την ασθένεια ως αφορμή για επαναπροσδιορισμό πολλών πραγμάτων. Το κείμενο μετατρέπεται έτσι σε ένα υπαρξιακό μήνυμα. Εν τέλει, χάρη στην ασθένεια (πόσο οξύμωρο!) η αναζήτηση της πρωταγωνίστριας εστιάζεται στον εσωτερικό της κόσμο με διαρκείς καταδύσεις στα βάθη του εαυτού της. «Εκεί στο βάθος του πνιγμού» που λέει και ο Ρίτσος, η ηρωίδα ανακαλύπτει μια άλλη διάσταση της ζωής. Μια διάσταση, που – παρασυρμένοι από την καθημερινότητα – συχνά ξεχνάμε. Τη βίωση του παρόντος. Την απόλαυση της ζωής. Το ξανα-χτίσιμο των σχέσεων με τους δικούς μας ανθρώπους. Η πρωταγωνίστρια θα αξιοποιήσει την ευκαιρία που της δίνεται να ταξιδέψει. Και το ταξίδι στο εξωτερικό θα γίνει αφορμή για ένα εσωτερικό ταξίδι «ανακάλυψης» του άλλου εαυτού. Ενα ταξίδι αποκατάστασης των σχέσεων με τους γύρω, ένα ταξίδι-αφορμή για νέα ξεκινήματα, ένα ταξίδι επανασύστασης αυτού που θέλεις να είσαι.

Στο τέλος της ιστορίας η συγγραφέας θα μας οδηγήσει στο «εργαστήριό» της, εκεί που αναμετριέται με την αποτύπωση του βιώματος.

«Τι πάω να κάνω;» ψιθυρίζω.

«Να γράψεις ένα θεατρικό έργο» απαντά ο διχασμένος άλλος μου εαυτός.

«Με τι θέμα;» ρωτάω.

«Το δικό σου» απαντά. «Το μονόλογο μιας ακρωτηριασμένης γυναίκας».

(…) Κάτι με σπρώχνει να πατήσω το πρώτο πλήκτρο και ύστερα να γράψω αυτές τις έξι πρώτες λέξεις: Η Ηρα στον αστερισμό του καρκίνου.

Μέσα από την ιστορία που αφηγείται η Κώστια Κοντολέων θα μας αποκαλύψει κάτι ακόμα: τη δύναμη της γραφής που, λειτουργώντας ως καθρέφτης, αποτυπώνει το άφατο και οδηγεί στην κάθαρση. Αλλά και την ικανότητα της λογοτεχνίας να λειτουργεί θεραπευτικά – και – για τον αναγνώστη, βάζοντας λόγια στα δικά του συναισθήματα και εμπειρίες.

Η Κατερίνα Ζαμαρία είναι εκπαιδευτικός στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση