Η ευρωπαϊκή άμυνα και {LF}η συμμετοχή της Τουρκίας

Η συζήτηση για την ανάπτυξη των ευρωπαϊκών αμυντικών δυνατοτήτων έφερε αναπόφευκτα στο προσκήνιο και την πιθανή συμμετοχή της Τουρκίας. Αν και δεν είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ενώσεως, ως μέλος του ΝΑΤΟ η Τουρκία ήδη συμμετέχει σε διάφορες πρωτοβουλίες που αποσκοπούν στην προαγωγή των δυτικών και ευρωπαϊκών συμφερόντων ασφαλείας. Η δε έξοδος του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ευρωπαϊκή Ενωση προσέφερε νέες ευκαιρίες στην Τουρκία, καθώς η ίδια η Ευρωπαϊκή Ενωση επεδίωξε την ανάπτυξη σχημάτων που θα επέτρεπαν την παραμονή των βρετανικών ενόπλων δυνάμεων στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας.

Η εντονότερη συμμετοχή της Τουρκίας στους ευρωπαϊκούς αμυντικούς σχεδιασμούς ετέθη στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων ενόψει και των εξελίξεων στο Ουκρανικό και μιας πιθανής καταπαύσεως του πυρός. Στηρίζεται δε σε μια θεμελιώδη ευρωπαϊκή αντίφαση. Τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ενώσεως εμφανίζονται στα λόγια αποφασισμένα να ενισχύσουν την κοινή ευρωπαϊκή πολιτική αμύνης και ασφαλείας. Οταν όμως η συζήτηση έρχεται στα έργα, η κατάσταση αλλάζει άρδην. Ελάχιστες ευρωπαϊκές χώρες δηλώνουν πρόθυμες να διαθέσουν τις στρατιωτικές δυνάμεις και αναγκαίες υποδομές ώστε να λειτουργήσει αποτελεσματικώς μια ευρωπαϊκή ειρηνευτική αποστολή στην Ουκρανία. Το πολιτικό κόστος μιας τέτοιας αποφάσεως φαίνεται δυσβάστακτο,και οι ανά την Ευρώπη κυβερνώντες δεν επιθυμούν να δαπανήσουν πολιτικό κεφάλαιο υπέρ της Ουκρανίας.

Τούτο το κενό εκμεταλλεύεται η Τουρκία, της οποίας κύριο πλεονέκτημα είναι η άμεση διαθεσιμότητα των στρατιωτικών δυνάμεων αλλά και η απουσία πολιτικού κόστους για τη λήψη μιας τέτοιας αποφάσεως. Είναι γεγονός ότι οι τούρκοι πολίτες δεν έχουν αντιτεθεί στην αποστολή στρατευμάτων. Αντιθέτως οι μηχανισμοί χειραγωγήσεως της τουρκικής κοινής γνώμης συνέβαλαν στην πρόσληψη της παρουσίας τουρκικών στρατευμάτων σε διάφορες χώρες ως πηγή εθνικής υπερηφάνειας και μεγαλείου. Για να αντιτεθεί λοιπόν κανείς με επιτυχία στην προοπτική συμμετοχής της Τουρκίας στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας, καλό θα είναι να κομίσει μια ισοδύναμη εναλλακτική λύση. Αν π.χ. η ελληνική κυβέρνηση αντιπροτείνει τη συμμετοχή ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων στην ευρωπαϊκή ειρηνευτική αποστολή της Ουκρανίας, τότε και η κριτική της έναντι μιας πιθανής τουρκικής συμμετοχής θα είναι περισσότερο αξιόπιστη.

Είναι εύλογο το ερώτημα βεβαίως για το πώς μπορεί η Τουρκία να υπερασπίζεται το διεθνές δίκαιο στην Ουκρανία ενώ το παραβιάζει στην Κύπρο, τη Συρία και αλλού. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό συνδέεται με την αλλαγή της φύσεως των ευρωτουρκικών σχέσεων, η οποία έχει συντελεσθεί κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Κάποτε οι ευρωτουρκικές σχέσεις θεμελιώνονταν στα λεγόμενα «Κριτήρια της Κοπεγχάγης». Ο σεβασμός της αρχής του κράτους δικαίου και της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ήταν όρος για τη βελτίωση των σχέσεων, ενώ διακηρυγμένος τότε στόχος παρέμενε η ένταξη της Τουρκίας. Πλέον η σχέση έχει μετατραπεί από σχέση θεμελιωμένη σε πολιτικές αξίες που διείπαν την ευρωπαϊκή ενοποίηση και όφειλε να ενστερνισθεί η Τουρκία σε σχέση συναλλακτικού χαρακτήρος, συχνά δε ιδιαιτέρως κυνική. Οπως και στο μεταναστευτικό πρόβλημα η Τουρκία προθυμοποιήθηκε να διαπραγματευθεί τη μετατροπή της σε χώρο φιλοξενίας εκατομμυρίων προσφύγων που κατευθύνονταν προς την Ευρώπη έναντι του σχετικού υλικού και πολιτικού αντιτίμου, έτσι και στο Ουκρανικό η Τουρκία εμφανίζεται διατεθειμένη να συμπράξει σε μια παρομοίου χαρακτήρος διαπραγμάτευση.

Ο Ιωάννης Ν. Γρηγοριάδης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Μπίλκεντ και επικεφαλής του Προγράμματος Τουρκίας του ΕΛΙΑΜΕΠ