Το διαχρονικό πρόσωπο μιας ξεχασμένης τέχνης

Δημήτρης Αγγελής

ποιητής και δοκιμιογράφος

Οι οικείοι νεκροί

«Ορισμένα πνεύματα που αγαπούν το μυστήριο θέλουν να πιστεύουν ότι τα αντικείμενα διατηρούν κάτι από τα μάτια που τα κοίταξαν», γράφει ο Μαρσέλ Προυστ στο «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο». Στις νεκρικές προσωπογραφίες των Φαγιούμ εμείς προβάλλουμε ιστορίες για τις ζωές και τις προσωπικότητες των από αιώνες νεκρών, αλλά συγχρόνως και τα ίδια τα Φαγιούμ γίνονται για εμάς και την εποχή μας ένας καθρέφτης. Μας κοιτάζουν με βλέμμα εταστικό. Δεν συμβαίνει επομένως μόνο ό,τι παρατηρεί ο Προυστ, ότι δηλαδή η δική μας θαυμαστική ματιά προστίθεται σ’ εκείνη των προηγούμενων και των επόμενων ζηλωτών της τέχνης τους συνεισφέροντας έτσι στην ύφανση ενός αισθητικού πέπλου γύρω απ’ αυτές τις αινιγματικές ελληνιστικές μορφές, συμβάλλοντας στην κατανόησή τους – συμβαίνει και κάτι διαφορετικό.

Τα ολάνοιχτα αθώα και συνάμα απορημένα μάτια, τα μάτια που απέμειναν εις τον αιώνα νεανικά να κοιτάζουν το δικό τους ανεκπλήρωτο, συνιστούν μια υπεράσπιση της καταστατικής μας ένδειας, ένα βλέμμα αναστοχαστικό πάνω στην ανθρώπινη μοίρα συνολικά, από τη σκοπιά του επελθόντος θανάτου. Δηλώνουν την εσωτερική κατάρρευση της εμπειρίας που χάθηκε λόγω του ότι την ίδια στιγμή έχει χαθεί η ρυθμιστική ιδέα του χρόνου: η καρδιά μας είναι συντετριμμένη, η ψυχή μας ένας ερειπιώνας, αλλά υπάρχει ένα αινιγματικό μειδίαμα που γιορτάζει κρυφά τη χειραφέτηση της ψυχής από το βίωμα. Προφανώς έχει προηγουμένως χρειαστεί να λογοδοτήσει στον εαυτό της ή στο επέκεινα, το εσχατολογικό της βλέμμα προϋποθέτει ένα μετά, ένα εκ των υστέρων, το οποίο δίνει στο ασύμμετρο της ανθρώπινης ζωής μια ξαφνική αιτιολόγηση, μία σχεδόν αρμονία. Θυμίζω τον εκκλησιαστικό εικονογραφικό τύπο του «παλαιού των ημερών»: ο Θεός κρατάει την ιστορία σαν ένα μαντήλι στα δυο του χέρια και την ατενίζει από ψηλά, γνωρίζει την αρχή και το τέλος του κόσμου. Στην ίδια θέση, στη θέση μιας έσχατης κρίσης, βρίσκονται και τα πρόσωπα των Φαγιούμ σε σχέση με την ατομική τους περιπέτεια. Για πρώτη φορά στη ζωή τους κατανοούν τι υπήρξε η επίγεια περιπέτειά τους, γι’ αυτό έχουν βλέμμα τόσο έκπληκτο ή διαπεραστικό. Αντικρίζουμε αυτά τα πρόσωπα – κι ίσως εμείς ως Ελληνες, με τη διαμεσολάβηση της βυζαντινής εικονογραφίας και του Καβάφη να έχουμε έναν λόγο παραπάνω – όπως οι πρώτοι φωτογραφιζόμενοι το χαρτί με την εικόνα τους, με την αίσθηση ενός (δικού μας) μεταθανάτιου σοκ. Εδώ συνειδητοποιούμε την ανεπάρκεια του ανθρώπινου. Ενα ανατριχιαστικό νεύμα από την άλλη μεριά είναι το κοίταγμά τους, ένα πρώιμο memento mori, μια προτροπή για ευψυχία, με διπλή σημασία: και γενναιότητα και καλή ψυχή.

Υπάρχει βέβαια μια διαφοροποίηση ουσιαστική σε σχέση με την τεχνικά συγγενή βυζαντινή εικονογραφία – νομίζω πως την έχει εγκαίρως επισημάνει και ο ζωγράφος Γιώργος Κόρδης: στα Φαγιούμ δεν υπάρχει δοξασμός όπως συμβαίνει με τους αγίους της Εκκλησίας και γι’ αυτό δεν μπορεί να τα συνοδεύει η αντίστοιχη ευσεβιστική διάθεση. Εδώ δεν πανηγυρίζεται η εκθέωση αλλά η πιο ριζική απομάγευση της ύπαρξης. Λείπει το φωτοστέφανο της εν Χριστώ δικαίωσης, τα Φαγιούμ εκθέτουν, όπως και τα μυθιστορήματα κατά Λούκατς, μια μορφή «υπερβατολογικής ανεστιότητας». Στα ήρεμα πρόσωπά τους αποτυπώνεται ο μεταθανάτιος καθαγιασμός των περιστατικών του βίου, όπως αποτυπώνεται στην παύλεια ρήση που έχει υιοθετηθεί από τη λαϊκή σοφία: «ο αποθανών δεδικαίωται». Είμαστε προσωρινοί ένοικοι της μνήμης, αφού νομιμοποίηση κάθε ξεχωριστής ζωής είναι η ανάμνησή της. Οσο κρατήσει.

g

Αλέξης Βερούκας

ζωγράφος

Μια φυλή ελληνόφωνων ψυχών

Πολύ συχνά αυθόρμητα λέμε: κοίτα αυτόν, το πρόσωπό του. Δεν είναι εντελώς Φαγιούμ; Και μας προκαλεί μια σχετική γαλήνη οικειότητας αυτή η σύνδεση μιας φυσιογνωμίας με νεκρικά πορτρέτα ζωγραφισμένα πριν από 18-19 αιώνες. Η αναφορά στα Φαγιούμ μάς ασκεί μια έλξη και μας ξυπνάει μια σχεδόν απτική επιθυμία. Σαν να αντικρίζουμε προγονικές υπάρξεις που ξαγρύπνησαν για αιώνες με ολοζώντανο το βλέμμα από το επέκεινα. Τα μάτια, αέναα ορθάνοιχτα, μας κοιτούν μελαγχολικά με την άφατη θλίψη της μελλούμενης δίκης μας διάβασης. Ηταν παιδιά της διασποράς, με γλώσσα ελληνική και προτίμησαν τα δέοντα και τις παραδόσεις της ανάδοχης Αιγύπτου για τη μεταθανάτια φροντίδα της σορού τους.

Αυτά τα πορτρέτα, είχαν μια διαβολική τύχη να είναι τα μόνα έργα που διατηρήθηκαν ως ολοκληρωμένα δείγματα της αρχαίας ζωγραφικής. Οι κλιματικές συνθήκες της γης που τα φύλαξε στα σωθικά της αλλά και τα υλικά και η τεχνική της κατασκευής τους είναι ο κύριος λόγος. Μαρτυρούν τις πολύ εξελιγμένες γνώσεις των δημιουργών τους. Το κερί της μέλισσας με τους κόκκους των χρωμάτων διάσπαρτους μέσα στην πάστα του, απλωνόταν με ζεστές σπάτουλες και μαχαιράκια πάνω στο πολύ λεπτό ξύλινο πινακιδάκι σε αλλεπάλληλες διαστρωματώσεις. Αυτή η διάφανη και διαθλαστική επιδερμίδα κατόρθωνε να παγιδεύσει την ψευδαίσθηση της παλλόμενης πνοής όπως μόνο ύστερα από πολλές χιλιάδες χρόνια το κατάφεραν τα θηρία της ζωγραφικής απ’ τον Τισιανό και τον Ρέμπραντ ως τον Γκόγια, στα πρόσωπα που μας κοιτάζουν στα έργα τους. Πειστήρια της «ζωής» αυτών των προσώπων, όταν παρατηρείς από κοντά (όσο επιτρέπουν οι προθήκες τους), οι εκδορές, τα δακτυλικά ίχνη του ζωγράφου, χνάρια του πινέλου που φρόντισε τις πιο λεπτές γραμμές πάνω στην ύλη του κεριού, ακόμα και μικροσκοπικά δίπτερα εντομάκια που τσουρουφλισμένα στο ζεστό κερί έγιναν θυσία υπέρ αναπαύσεως του εικονιζόμενου. Και το καθηλωτικό βάθος στο βλέμμα καμωμένο με ένα ή δύο το πολύ χρώματα.

Από τις πρώτες μου επισκέψεις στα μουσεία και τις εκθέσεις στην Αθήνα, είχα μια κάπως επιπόλαιη αλλά έντονη ανάμνηση του αντρικού πορτρέτου στο Μπενάκη. Ενας πραγματικός, καθημερινός, λιπόσαρκος με το γενάκι του και ηλιοκαμένος τύπος είναι. Αργότερα μέσα από τις αντιγραφές και τα έργα του Τσαρούχη έγινα πιο συνειδητός θαυμαστής τους. Είναι μια φυλή ελληνόφωνων ψυχών που απ’ το μυστικό ακρογιάλι του νησιού τους σκόρπισαν σ’ όλα τα σημεία τις γης. Αναπόφευκτη είναι η βαθιά οπτική επαφή όταν τα συναντάμε στα μουσεία του κόσμου. Και αν αργά κλείσουμε τα δικά μας μάτια μπροστά τους, οι λίγο πιο μεγάλες ανάμεσά τους, με το πρόσωπο ωχρό, μας διηγούνται σαν παραμύθι την πίκρα της ζωής. Οταν κυκλοφόρησε το βιβλίο της Ευφροσύνης Δοξιάδη, που έκανε πραγματικά πολύ μεγάλο θόρυβο διεθνώς, αυτά τα πρόσωπα σαν να ξαναφωτίστηκαν. Εχω την αίσθηση ότι και στο Βρετανικό Μουσείο, και στο Παρίσι σίγουρα, ύστερα από λίγο καιρό ανανεώθηκαν οι μόνιμες εκθέσεις τους κι ο τρόπος της παρουσίασής τους. Αν και σκέφτομαι πως αυτές οι διασκορπισμένες εικονιζόμενες ψυχές θα προσδοκούν μάλλον τη συναγωγή τους στο νησί τους.

g

Στέφανος Δασκαλάκης

ζωγράφος

Μια παράκληση που μας απευθύνεται

Πολλές φορές προσπαθώντας να μιλήσω για τη σχέση μου με την τέχνη, για το τι αναζητώ στη ζωγραφική από το ζωντανό μοντέλο, αναφέρθηκα στην εντύπωση που μου έχει κάνει η αλλαγή στην έκφραση του ανθρώπου που πρόκειται να ζωγραφίσω όταν είναι μαζί μου, μιλά και κινείται και πως η έκφραση του προσώπου μεταβάλλεται από τη στιγμή που θα αρχίσει να ποζάρει, όπου καθώς η σιωπή και η ακινησία επιβάλλονται, ο άνθρωπος αυτός επιστρέφοντας στον εαυτό του ξαναβρίσκεται αντιμέτωπος με τα πρωταρχικά ερωτήματα. Είναι η προνομιακή στιγμή όπου η ζωγραφική έχει μπροστά της κάποιον που έχει αφήσει κατά μέρος τις προφυλάξεις και της αφήνεται με ειλικρίνεια.

Εχει κανείς την εντύπωση ότι στα πορτρέτα του Φαγιούμ ο ζωγράφος έχει συλλάβει τους ανθρώπους σε μια τέτοια στιγμή διερώτησης και την έχει αποδώσει σε όλη της τη σημασία μέσα από αυτό το βλέμμα που τραβά αμέσως την προσοχή μας και τα χαρακτηρίζει.

Συγχρόνως είναι και ένα βλέμμα που κάποιος θα μπορούσε να θεωρήσει ότι εμπεριέχει ένα είδος παράκλησης που μας απευθύνεται. Κάτι σαν «έχε μας στη σκέψη σου», «Κράτησε τη θύμησή μας». Ενα βλέμμα που μας ζητά να τους κρατήσουμε στην επιφάνεια της μνήμης.

Αν τα πορτρέτα του Φαγιούμ ασκούν ιδιαίτερη έλξη επάνω μας, αυτό πρέπει να οφείλεται σε μεγάλο βαθμό και στον ρεαλισμό τους καθώς οι εικονιζόμενοι έχουν πάψει να είναι αρχαίοι θεοί χωρίς ακόμη να έχουν γίνει βυζαντινοί άγιοι.

Ο ρεαλισμός τους που συνδέει δύο εξιδανικεύσεις, της ελληνικής αρχαιότητας δηλαδή και της βυζαντινής αγιογραφίας, μάς κάνει να τους νιώθουμε σαν συγκαιρινούς και ίσως γι’ αυτό μπόρεσαν τα πορτρέτα αυτά να γονιμοποιήσουν την ελληνική ζωγραφική κατά τη διάρκεια του εικοστού αιώνα μέσα από τα έργα του Τσαρούχη και όσων βρέθηκαν δίπλα και γύρω απ’ αυτόν. Με συγκινούν πολύ οι μορφές της τέχνης που διατρέχουν τον χρόνο, και με όχι πάντα μεγάλες διαφοροποιήσεις κατορθώνουν να υπηρετήσουν διαφορετικά ιδεώδη.

Στα πορτρέτα του Φαγιούμ βλέπουμε τη φιλοσοφική διάθεση με την οποία ο ελληνικός ή τουλάχιστον ο κόσμος που εμπνεύστηκε από την Ελλάδα στάθηκε απέναντι στο γεγονός του θανάτου. Τα Φαγιούμ εκφράζουν τη μελαγχολία η οποία λανθάνει πίσω από κάθε εκδήλωση της ζωής. Πάντως παρά την ιστορική συγκυρία στην οποία οφείλεται η συγκατοίκησή τους με το αιγυπτιακό ταφικό τυπικό, το απορροφημένο από τη φροντίδα του θανάτου. Αυτά έχουν κάνει με βεβαιότητα την επιλογή του φωτός. Τα Φαγιούμ είναι μια σκέψη για την ανθρώπινη συνθήκη. Μια στάση αξιοπρέπειας απέναντι στην ανθρώπινη μοίρα, που προκύπτει από μια αδιαπραγμάτευτη αγάπη για τη ζωή. Κοιτάζω με θαυμασμό αυτές τις γυναίκες των Φαγιούμ που το αίσθημα μιας φευγαλέας θλίψη τις μεταμορφώνει σε παρουσίες ιδανικές.

Η αξία των Φαγιούμ είναι ανεκτίμητη για τη ζωγραφική καθώς είναι τα μοναδικά έργα που μας δείχνουν το πώς θα μπορούσε να είναι η αρχαία ελληνική ζωγραφική από την οποία ελάχιστα έργα έχουν διασωθεί. Συγχρόνως μας δείχνουν το ποια είναι η αφετηρία της βυζαντινής αγιογραφίας και μας βοηθούν να την καταλάβουμε στην πραγματική της διάσταση και να αντιληφθούμε το πόσο ουσιαστικά είναι συνδεδεμένη με την αρχαία ζωγραφική πέρα από τις διακυμάνσεις των διαφορετικών τεχνοτροπιών.

Με τη δύναμη που έχουν αυτά τα πορτρέτα, που σπάνια υπερβαίνουν τα σαράντα εκατοστά, να αποδίδουν τη ζωή και το φως της ημέρας, γίνονται ένα καλό μάθημα για τη σημασία της οικονομίας στην τέχνη όπως και για το ποια είναι τα μέσα και η πραγματική γλώσσα της ζωγραφικής.

g

Θανάσης Μακρής

ζωγράφος

«Το βλέμμα» ή «Φαγιούμ και θάνατος»

Θάνατος! Το φοβερό μυστήριο. Το ακατανόητο, το απότομο σταμάτημα της ζωής. Η άγνωστη συνέχειά της για κάποιους. Πώς μπορείς όμως να μιλήσεις για τον θάνατο όταν δεν μπορείς να ερμηνεύσεις το φαινόμενο της ζωής; Η τέχνη είναι το βάλσαμο που ανακουφίζει την αφόρητη θλίψη της απώλειας. Πώς μπόρεσε αυτός ο «μάστορας» και αποτύπωσε αυτή τη μυστηριώδη θλίψη στο πορτρέτο που βλέπουμε;

Φαγιούμ: Μιλάμε για μερικά από τα καλύτερα δείγματα πορτρέτων στην ιστορία της ζωγραφικής. Μόνο που εδώ πρόκειται για νεκρικά πορτρέτα. Τα έφτιαχναν ειδικοί τεχνίτες για να συνοδεύουν το νεκρό στον τάφο. Το βλέμμα αυτών των ζωντανών – νεκρών τη στιγμή που συνειδητοποιούν το πέρασμα από τον οικείο κόσμο των φαινομένων σε ένα άλλο άγνωστο σύμπαν, καθρεφτίζεται με απίστευτη δύναμη στο βλέμμα. Αλήθεια, τη στιγμή της μετάβασης από τη ζωή στον θάνατο υπάρχει χρόνος; Και αν υπάρχει, έχει κάποια σχέση με το βέλος του χρόνου που ως άποψη κυριαρχεί την ύπαρξή μας;

Οι νεκροί ζωντανοί των εικόνων Φαγιούμ μας κοιτάζουν επίμονα και μας γεμίζουν με ερωτήματα, που ποτέ άλλοτε η τέχνη δεν μπόρεσε να θέσει με τέτοια ένταση.

Σπάνια βλέπεις τα πλαστικά στοιχεία μιας εικόνας να αναδεικνύουν και να ταυτίζονται τελικά με αυτό το πυκνό δίχτυ βαθέων συναισθηματικών δονήσεων που αποπνέουν τα συγκλονιστικά αυτά εικαστικά επιτεύγματα. Κανένα ίχνος φόβου ή τρόμου για το επερχόμενο. Μόνο θλίψη ακαθόριστης προέλευσης. Ξέρουν. Ο θρήνος δεν είναι κραυγή, είναι ψίθυρος. Υποβόσκει μια καρτερικότητα από την πικρή αποδοχή της απώλειας, της βίαιης απόσπασης από τον κόσμο των φαινομένων. Το σάστισμα της συνειδητοποίησης του μη αναστρέψιμου. Πρόσωπα, ακίνητα, στατικά δομημένα, κίνηση εκ των έσω. Αυτή την εσωστρέφεια της φόρμας τη βλέπουμε ξεκάθαρα αν συγκρίνουμε αυτά τα πορτρέτα με αντίστοιχα δείγματα της δυτικής ουμανιστικής εξωστρέφειας (πορτρέτο Φ. Χαλς, Καραβάτζιο κ.λπ.) που αντιμετωπίζει συχνά τον θάνατο με θεατρικοποιημένη διάθεση.

Εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι στα πορτρέτα του Φαγιούμ αναγνωρίζουμε το ιδιοφυές ανακάτεμα των ελληνιστικών επιρροών με τη μεταφυσική ακαμψία των βυζαντινών εικόνων. Πολύ λιτά πορτρέτα έχουν μόνο ό,τι χρειάζεται, τίποτα περιττό. Τα γαιώδη χρώματα οργανώνονται για να αναπλάσουν την εικόνα του προσώπου και όλα καταλήγουν στο βλέμμα. Επικεντρώνονται δηλαδή και αναδεικνύουν μιας άγνωστης ταυτότητας αγωνία. Την αγωνία της αποδοχής της νέας «πραγματικότητας» μέσω της επίμονης, βαθιά υπαρξιακής ματιάς του νεκρού που αποχαιρετά τον κόσμο. Σπάνια μετάγγιση συγκίνησης. Η εικόνα δεν έχει κίνηση. Την παραπέμπει στον θεατή σαν αίτημα αποκωδικοποίησης του μυστηρίου που εκπέμπει. Οι πινελιές σάμπως και να οργανώνονται μέσα σε μια δίνη που έχει για κέντρο της την απελπισία. Μπορεί να ερμηνευτεί το φαινόμενο του θανάτου με τη λογική; Εικόνα που θέτει ερωτήματα που δεν μπορούν να απαντηθούν άμεσα. Πώς μπορούν να αποκωδικοποιηθούν αυτά τα υπονοούμενα θανάτου που έχουν εγκατασταθεί στο βλέμμα;

Οι ζωγράφοι του Φαγιούμ κατέχουν καλά τη γλώσσα της ζωγραφικής αλλά τους είναι αδιάφορες οι καινοτομίες, χρειάζονται εικαστικά το μέσον όσο αυτό εξυπηρετεί την αγωνία τους. Συχνά αδιαφορούν για τους κανόνες, πολλές φορές φλερτάρουν με τη ναΐφ απεικόνιση όταν αυτή μπορεί να συνδράμει πλαστικά στην απόδοση αυτού του μελαγχολικού, σιωπηλού χορού που σηματοδοτεί τη μεγάλη μετάβαση. Σ’ αυτά τα πορτρέτα δεν ακούς μουσική. Αναγκάζεσαι να κολυμπήσεις μέσα στην πυκνή σιωπή τους. Σε παροτρύνουν να γεννήσεις εσύ ήχους μέσω μιας μυστηριώδους επικοινωνίας μαζί τους. Να δώσεις απαντήσεις δηλαδή. Λίγες φορές στην ιστορία της τέχνης έργα ζωγραφικής έθεσαν αυτά τα ερωτήματα με τόσο συγκλονιστικό τρόπο.

g

Σωτήρης Σόρογκας

ζωγράφος, ομότιμος καθηγητής Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου

Το αιωρούμενο και αναπάντητο ερώτημα του θανάτου

Αρχίζοντας να γράφω το σημείωμα αυτό για τα πορτρέτα Φαγιούμ, σκέφτηκα να ξαναδώ ένα υπέροχο σχετικό βιβλίο που είχα στη βιβλιοθήκη μου.

Κοιτάζοντας πρώτα τις εικόνες του, τις οποίες ήδη γνώριζα καλά, κεραυνοβολήθηκα, όπως πάντα απρόσμενα, από την ατμόσφαιρα εκείνου του έντονα απροσδιόριστου αισθήματος μελαγχολίας και θλίψεως που αποπνέουν. Από πού εκκινούσε αυτή η μυστηριακή συγκίνηση, αφού τα πρόσωπα των εικόνων δεν απεικόνιζαν κανένα αίτιο πόνου στη νηφαλιότητά τους;

Το βιβλίο είναι πυκνό στις πληροφορίες του, γοητευτικό στις αφηγήσεις του, με εικονογράφηση υψηλής ποιότητος και εμπεριστατωμένη τεκμηρίωση. Το βιβλίο αυτό έφερε στο μυαλό μου τα αληθινά πορτρέτα που ευτύχησα να δω από κοντά, στα μουσεία που αξιώθηκα να επισκεφτώ στη ζωή μου. Με την ευκαιρία θα ήθελα να αναφέρω τον θαυμασμό μου για την υπέροχη εργασία της συναδέλφου κυρίας Ευφροσύνης Δοξιάδη. Τα Φαγιούμ, λοιπόν, είναι πορτρέτα συνοδευτικά της ταφής των προσώπων που απεικονίζουν. Τις περισσότερες φορές, οι προσωπογραφίες αυτές εδημιουργούντο αμέσως μετά τον θάνατο του προσώπου, αλλά βρέθηκαν και άλλες που είχαν ζωγραφιστεί νωρίτερα. Το όνομα Φαγιούμ προήλθε από την ομώνυμη περιοχή, νοτίως του Νείλου, όπου στις νεκροπόλεις, πέριξ των πόλεων, βρέθηκε ο μεγαλύτερος αριθμός αυτών των πορτρέτων. Οι Αιγύπτιοι από το 332 π.Χ. με την κυριαρχία των Μακεδόνων από τον Μέγα Αλέξανδρο και τους Πτολεμαίους, όσο και των Ρωμαίων, μετά το 31 π.Χ., δεν κατάφεραν να κρατήσουν απολύτως αναλλοίωτες τις βαθιά ριζωμένες θρησκευτικές και λατρευτικές ταφικές τους συνήθειες.

Στους αιώνες αυτούς στην Αίγυπτο κατοικούσαν Ελληνες, Ρωμαίοι, Εβραίοι, Σύροι, Ασιάτες και άλλοι λαοί, η συνύπαρξη των οποίων δημιουργούσε αλληλεπιδράσεις και ωσμώσεις, γεγονός που τελικά άμβλυνε τις απόλυτες και αμετακίνητες πεποιθήσεις στις ιερές ταφικές παραδόσεις των Αιγυπτίων. Ετσι, περίπου λίγο πριν από τις αρχές της ρωμαϊκής κατοχής, άρχισαν να τοποθετούν στις ταριχευμένες μούμιες όχι μόνο τις τρισδιάστατες μάσκες με τα «περίπου» χαρακτηριστικά του προσώπου, όπως πριν, αλλά πορτρέτα αληθινά, μεγάλης ομοιότητος με τον νεκρό. Η πιστότης, άλλωστε, ήταν ζητούμενο από την παράδοσή τους. Είναι ζωγραφισμένα σε ξύλο ή σε λινό πανί. Η καινοτομία αυτή ευνόησε φυσικά τους έλληνες ζωγράφους που είχαν κιόλας συγκροτήσει τη συνέχεια της παράδοσής τους με την Αλεξανδρινή Σχολή. Γι’ αυτό τα ωραιότερα πορτρέτα είναι αυτά που βρέθηκαν κυρίως στη Χαουάρα (περιοχή των ευπόρων), με έντονα ρεαλιστικά στοιχεία, πυκνή χρωματική επιφάνεια με σαφώς έντεχνη μορφολογία που παραπέμπουν σε έλληνες τεχνίτες, ενώ σε πολλά άλλα πορτρέτα είναι φανερή η λαϊκότροπη καταγωγή ή μια διακοσμητική μορφή ασιατικής προελεύσεως. Τέλος, αρκετά παραπέμπουν στα ιερά τους σύμβολα που αντικαθιστούν, ίσως, την έλλειψη αξιόλογων ρεαλιστικών ζωγραφικών στοιχείων.

Πιστεύω ότι η ζωγραφική των Φαγιούμ εκπροσωπεί πρωτίστως – πέραν της τέχνης – μια βαθιά πίστη, ταυτισμένη με την ιερότητα ενός πλήρως αποδεκτού θρησκευτικού δόγματος, ως δύναμη υπερβατική και αναμφισβήτητη, η οποία λειτουργεί ως γενεσιουργός ενός επιθυμητού αποτελέσματος, το οποίο απέβλεπε στη συνέχεια της ζωής και μετά τον θάνατο. Τα πορτρέτα αυτά τα έχουν ζωγραφίσει εκατοντάδες άνθρωποι, όχι μόνο γηγενείς, αλλά και από τόπους ξένους, μακρινούς, με αλλότριες πολιτισμικές και θρησκευτικές παραδόσεις, με ανόμοιες διανοητικές ή ταξικές καταγωγές και ό,τι άλλο διαφοροποιεί τους ανθρώπους.

Πιστεύω, ακόμα, ότι το μεγαλειώδες και το ασύγκριτο στα Φαγιούμ είναι ότι κυριαρχεί πάντοτε το μυστηριώδες ερώτημα του θανάτου που συγκροτεί κάθε μεγάλη τέχνη. Πώς, όμως, εξασφαλίστηκε για τριακόσια τόσα χρόνια η ικανότητα όλων αυτών των ζωγράφων, με τόσο ανόμοια προέλευση, να μεταγγίσουν στα μάτια των πορτρέτων τους το αίσθημα μιας τέτοιας γαλήνιας και μυστηριακής θλίψεως μόνο από το γεγονός ότι θα το συνοδεύσει στο τελευταίο του ταξίδι; Πώς μορφοποιήθηκε μια εικόνα με ζώσα ψυχή σε μετάβαση, με όλο το βάρος της σιωπηλής και αβάσταχτης απελπισίας, δίχως μορφασμούς πόνου, που θα ακύρωνε το μέγεθος της πραγματικότητος;

Στα πορτρέτα αυτά θεωρώ ως συντελεσθέν θαύμα το πώς έγινε δυνατόν να πραγματοποιηθεί με αισθητικό τρόπο το αιωρούμενο και αναπάντητο ερώτημα του θανάτου, αυτό που αμέσως διαβάζουμε στα μάτια όλων ανεξαιρέτως των εικονιζομένων. Ποιες διεργασίες, λοιπόν, συντελούνται σε αυτή τη ζωγραφική, ώστε να επαναλαμβάνεται για αιώνες η ίδια μελαγχολία; Σκέφτομαι μήπως η αποτελεσματικότητα αυτής της τέχνης να υπηρετήσει το υπερβατικό νόημα μιας πίστεως έγινε κατορθωτό τελικά μέσω μιας συγκεκριμένης τεχνικής, αυτής που εξασφαλίζει την καταγραφή, αλλά και τη διάρκειά της στον χρόνο, αφού τη βλέπουμε στα βυζαντινά, στην Αναγέννηση, αλλά ακόμα και στις συγκροτημένες ζωγραφικές σχολές, όπως του ιμπρεσιονισμού, του εξπρεσιονισμού ή σε άλλες μικρές ή μεγάλες, πριν καταστραφούν από τους ντανταϊστές και το σημερινό χάος.

Γοητευμένος απίστευτα από τη μοναδικότητα αυτών των πορτρέτων, ξανασκέφτηκα, για μία ακόμα φορά, ότι η τέχνη της ζωγραφικής, στη διαχρονία της, την οποία τα τελευταία χρόνια έχουν διακόψει και αντικαταστήσει με σκουπίδια στα μουσεία σύγχρονης τέχνης, είναι στοιχείο αναντικατάστατο για τον πολιτισμό, εξαιρετικά μοναδικό, πνευματικό χρυσάφι στη σπουδαιότητά του. Θα έλεγα ακόμα και μαγικό εργαλείο εκφράσεως, αλλά και απεριόριστων δυνατοτήτων, αφού μπορεί να διατυπώσει, αντλώντας από εκείνον που τη χρησιμοποιεί, τις όποιες δημιουργικές και καλλιτεχνικές του δυνατότητες, μορφοποιώντας αναλογικά την ανεξάντλητη γενναιοδωρία τους.

Σύμφωνα με τη θρησκευτική εντολή της ταφής, η ομοιότητα του πορτρέτου με τον θανόντα έπρεπε να ήταν αναγκαία για τη μετάβαση στην άλλη ζωή. Εάν η ομοιότητα αυτή επετεύχθη, θα παραμείνει ερώτημα αναπάντητο, παρά το ότι ο ρεαλισμός των πορτρέτων αυτών είναι μεγάλος, αφού καταφέρνουν να μεταγγίζουν μια έντονη αίσθηση ζωντανής παρουσίας, την οποία διαισθανόμαστε όχι μέσω μιας εικόνας που μας παραπέμπει ή μας θυμίζει γνώριμα βιώματα, αλλά ενός κοινού αέρα που αναπνέουμε ταυτόχρονα. Θα ήθελα να προσθέσω εδώ, ως αναγκαίο, ότι η τεχνική μέθοδος στη ζωγραφική είναι η ιδιαίτερη γλώσσα που λειτουργεί ως προϋπόθεση για τη φανέρωση του νοήματος και η γνώση της αποκτάται μεθοδικά, αν και συχνά υπάρχει και διαισθητικά. Στα Φαγιούμ είναι φανερή αυτή η γνώση σπουδαίας τεχνικής, τόσο για τα υλικά, όσο και τη χρήση τους (εγκαυστική, τέμπερες, βερνίκια κ.λπ.).

Πιστεύω, τέλος, ότι πέρα από την ασύγκριτη αξία αυτών των συγκλονιστικών ταφικών έργων έχουν επιπροσθέτως και για εμάς τους Ελληνες εξαιρετική σημασία, ως σημάδια συνέχειας της αρχαίας τέχνης, για την οποία επιβιώσεις θα βρούμε στους μακεδονικούς τάφους, στην Πομπηία ή στα βυζαντινά του Σινά. Μέχρι και στις μέρες μας ακόμα, είναι αισθητή η παρουσία των Φαγιούμ σε ζωγράφους που τα λάτρεψαν, όπως ο Τσαρούχης. Δεν αποκλείεται να πέρασε από το Φαγιούμ κι «Ο δρόμος» του Εμπειρίκου: «Τέρμα εδώ. Ετοιμασθήτε. Ο ποταμός Αχέρων».

g

Απόστολος Χαντζαράς

ζωγράφος

Ο θεατής μπροστά στην ομορφιά

Θα ήθελα ξεκινώντας να πω ότι τα Φαγιούμ τα αποκαλούμε πορτρέτα Φαγιούμ. Θα άλλαζε σε ένα μεγάλο κομμάτι της το εύρος της σκέψης μου, αν γνώριζα πώς αποκαλούσαν αυτή τη ζωγραφική απεικόνιση στην εποχή της. Είχα την ευκαιρία να δω αρκετά από αυτά τα «πορτρέτα» και να τα μελετήσω στο Μουσείο του Λούβρου.

Το βιβλίο της Ευφροσύνης Δοξιάδη αποτελούσε «μαξιλάρι» για κάθε στιγμή ζωγραφικής αναζήτησης σε αυτόν τον ρυθμό. Τα πορτρέτα που συνοδεύουν τον νεκρό δεν μας προκαλούν μόνο τον θαυμασμό, αλλά και το δέος, καθώς ζωγραφίζονταν για να συντηρηθεί η μνήμη του. Αυτομάτως, αυτό το είδος ζωγραφικής γίνεται ιδιαίτερο και χρηστικό, όπως κάθε μεγάλη τέχνη. Στόχος της υψηλής αυτής ζωγραφικής ήταν η απόδοση της ομορφιάς και της φρεσκάδας της σάρκας μπροστά στο μουμιοποιημένο σώμα. Γι’ αυτό οι νεκροί φέρουν τα κοσμήματά τους ώστε να παραπέμπουν στο στόλισμά τους στις γιορτινές στιγμές της ζωής τους. Στα έργα αυτά μας γοητεύει το παράξενο του παρελθόντος, ενώ ταυτόχρονα αποτελούν ένα κλειδί – εργαλείο ώστε να έρθουμε αντιμέτωποι με τα πρόσωπα των νεκρών και με τους σπουδαίους ισχυρούς ανθρώπους της εποχής. Δύο χιλιάδες χρόνια συντηρημένης ομορφιάς, σκέψης, μνήμης που αυτομάτως σε τοποθετούν μέσα στο αντίστοιχο βίωμα.

Ξεκίνησα την προσωπική μου αναζήτηση προκειμένου να ζωγραφίσω και να εμπνευστώ από τα πορτρέτα αυτά στο εργαστήριο του πατέρα μου. Οταν κάποιος ξεκινά να αποδώσει για μία ακόμη φορά αυτά τα ζωγραφικά έργα, καταπιάνεται σε πρώτη φάση με τη χρήση του ίδιου υλικού και την αποτύπωση των μεγάλων ματιών. Την απάντηση όμως τη βρήκα έπειτα από χρόνια στο πρόσωπο ενός αιγύπτιου φίλου, όταν με βοηθούσε να τακτοποιήσω το εργαστήριό μου. Οπως έπεφτε το φως επάνω του, αναγνώρισα στα χρώματα και στα σχήματα των ματιών και του προσώπου του τη ζωγραφική των Φαγιούμ. Με βεβαιότητα μπορώ να πω πως αυτή η ζωγραφική πατά ξεκάθαρα στον ρεαλισμό της εποχής, της «βιομηχανικής», αν μπορεί να ειπωθεί, ζωγραφικής του θανάτου. Η τέχνη καλείται να γίνει μια γέφυρα ώστε να μη χωρίζεται ο κόσμος σε ζώντες και νεκρούς, ώστε το μυστικό αυτής της μεγάλης ζωγραφικής να κρατιέται ζωντανό ως σήμερα. Αλλωστε, αυτός ήταν και ο στόχος. Και επιτεύχθηκε χωρίς καμία αμφιβολία, υπερβαίνοντας κάθε φυσικό φραγμό, βάζοντας κάθε θεατή να αναρωτιέται.

Με τη σημερινή ματιά, η χρήση αυτών των έργων έχει χαθεί. Αλλά μπορούν να λειτουργούν ως μυστήριο, ανοίγοντας στον θεατή κάθε πεδίο στο φανταστικό και στο μεταφυσικό, καλώντας τον στον μεγάλο κόσμο της ζωγραφικής, επιτρέποντάς του να σταθεί μπροστά στην ΟΜΟΡΦΙΑ. Κρατώντας ζωντανό το αίσθημά του, χτίζεται πάνω σε αυτό μια εμπειρία ακατανόητη, με δυο ζευγάρια μάτια να μπορούν να δουν την ψυχή ως βλέποντες, κάνοντας τον θάνατο ανήμπορο σωριαστή της σάρκας. Οι ζωγράφοι γίνονται αποτυπωτές της ομορφιάς.