Μεταξύ ονείρου {CR}και πραγματικότητας

Από τους πιο γνωστούς ιάπωνες συγγραφείς ο Χαρούκι Μουρακάμι (Κιότο, 1949), με αναφορές στη δυτική λογοτεχνική και καλλιτεχνική παράδοση, αλλά και με επιρροές από τον μαγικό ρεαλισμό και το φανταστικό είδος, στο μυθιστόρημά του, που κυκλοφόρησε πρόσφατα – πρώτη κυκλοφορία το 2010 από τις εκδόσεις Ωκεανίδα, σε μετάφραση του Βασίλη Κιμούλη –, συνδέει για άλλη μία φορά την πραγματικότητα με τον κόσμο του ονείρου και της επιθυμίας, την κανονικότητα με το παράδοξο, τη συνείδηση με το υποσυνείδητο, το εγώ με τον άλλο. Γράφτηκε το 1992, όσο ο συγγραφέας ήταν στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον, ενώ στα αγγλικά εκδόθηκε το 1999.

Ο Χαρούκι Μουρακάμι είναι γνωστός κυρίως για το πολυεπίπεδο μυθιστόρημά του Νορβηγικό δάσος, τίτλος που προέρχεται από στίχο τραγουδιού των Beatles, αλλά και για πολλά άλλα, μεταξύ αυτών τα εμβληματικά 1Q84 και Το κουρδιστό πουλί, έργα στα οποία τα θέματα του έρωτα, των δύσκολων προσωπικών σχέσεων και της ρευστότητας του χρόνου έχουν κυρίαρχη θέση. Αλλά και τα διηγήματά του ξεχωρίζουν για την πρωτοτυπία, την ισχύ του φανταστικού και του ονείρου στη συμπόρευσή τους, ως ένα σημείο, με το ρεαλιστικό στοιχείο, το οποίο εν τέλει ξεπερνούν.

Η προτίμησή του να δανείζεται στίχους από τραγούδια για τους τίτλους των βιβλίων του  εφαρμόζεται και στο πρώτο μέρος του τίτλου του παρόντος μυθιστορήματος Νότια των συνόρων, το οποίο ανήκει στο τραγούδι South of the Border Down Mexico City, ερμηνευμένο, όπως αναφέρει ο Χαρούκι Μουρακάμι, από τον Νατ Κινγκ Κόουλ, μια μυθιστορηματική προσθήκη όμως, καθώς το τραγούδι αυτό, γραμμένο το 1939, ερμηνεύτηκε από τον Αλ Μπόουλι την ίδια χρονιά, αλλά αργότερα, το 1953, και από τον Φρανκ Σινάτρα, μεταξύ πολλών άλλων ερμηνευτών, όχι όμως από τον Νατ Κινγκ Κόουλ. Το δεύτερο μισό του τίτλου, δυτικά του ήλιου, παραπέμπει στο σύνδρομο των Ινουιτ, το οποίο ονομάζεται αρκτική ή σιβηρική υστερία, και σε αυτό αναφέρεται η Σιμαμότο, η ηρωίδα του μυθιστορήματος, όταν το συγκρίνει με την πλήξη που η ίδια νιώθει.

Ο Χατζίμε – στα ιαπωνικά σημαίνει αρχή – αφηγείται σε πρώτο πρόσωπο την προσωπική του ιστορία από τα παιδικά του χρόνια σε μια ιαπωνική κωμόπολη μέχρι την ενήλικη ζωή του, στο Τόκιο, όπου πηγαίνει να σπουδάσει φιλολογία και εγκαθίσταται. Στο δημοτικό σχολείο κάνει παρέα με μια συμμαθήτριά του, τη Σιμαμότο, η οποία σέρνει στο πόδι της επειδή είχε νοσήσει με πολιομυελίτιδα. Ανακαλύπτει ότι έχει πάρα πολλά κοινά στοιχεία μαζί της: αγαπάνε τη λογοτεχνία, την κλασική και τζαζ μουσική, τις γάτες, και τη δυσκολία τους να εκφράσουν τα συναισθήματά τους στους άλλους επειδή είναι μοναχοπαίδια. Στο σπίτι της ακούνε Νατ Κινγκ Κόουλ και Μπινγκ Κρόσμπι, αλλά και Ροσίνι, Μπετόβεν, Μότσαρτ, Βιβάλντι, Τέλεμαν, καθώς και τη σουίτα Πέερ Γκιντ του Εντβαρντ Γκριγκ, η οποία στηρίζεται στο γνωστό ομώνυμο έργο του Χένρικ Ιψεν, με τον ήρωά της να είναι μοναχοπαίδι, μια επιλογή που δείχνει ότι δεν γίνεται καθόλου τυχαία. Αργότερα οι δρόμοι τους θα χωρίσουν γιατί θα πάνε σε διαφορετικά γυμνάσια όταν η οικογένεια του Χατζίμε μετακομίζει σε άλλη περιοχή. Στην εφηβεία του συνεχίζει να διαβάζει και να ακούει μουσική, κλεισμένος στον εαυτό του και απόμακρος, χωρίς να δείχνει έφεση στα ομαδικά αθλήματα, αν και ανακαλύπτει τη σεξουαλικότητά του και δημιουργεί σχέσεις με δύο κορίτσια, που τυχαίνει να είναι συγγενείς. Μαζί με αυτές γνωρίζει το πάθος, την προδοσία, τις ενοχές αλλά και τον φόβο του θανάτου.

Η ζωή του αλλάζει στο Τόκιο, όπου ύστερα από μια σύντομη επαναστατική περίοδο κλείνεται στον εαυτό του και πάλι, ώσπου μια τυχαία συνάντηση θα τον οδηγήσει να λάβει μεγάλες αποφάσεις που θα του αλλάξουν τη ζωή. Ερωτεύεται την κόρη ενός επιτυχημένου εργολάβου με την οποία αποκτά δύο κόρες και ανοίγει δύο μπαρ που εξειδικεύονται στην τζαζ μουσική. Είναι πια 37 ετών, ένας επιτυχημένος οικογενειάρχης και επιχειρηματίας, που παίζει στο χρηματιστήριο σύμφωνα με την καθοδήγηση του πεθερού του. Κι όμως, ανακαλύπτει ότι δεν είναι ευτυχισμένος και προσπαθεί να καλύψει το μεγάλο κενό που αισθάνεται καταφεύγοντας στο παρελθόν, με αποτέλεσμα να εξιδανικεύσει τη μορφή της παιδικής του φίλης, της Σιμαμότο, την οποία συναντά στον δρόμο μολονότι δεν είναι βέβαιος ότι πρόκειται για την ίδια. Οι περιγραφές αυτής της συνάντησης ενώ φαίνονται ρεαλιστικές, έχουν μερικά στοιχεία ασαφή, με αποτέλεσμα ο αναγνώστης να αναρωτιέται αν τα γεγονότα συνέβησαν στην πραγματικότητα ή αν αυτά δεν είναι παρά εικόνες φανταστικές. Η ίδια αινιγματική γυναίκα – τώρα δεν σέρνει το πόδι της – θα εμφανιστεί στο μπαρ του και αυτή τη φορά θα του μιλήσει, χωρίς όμως να αποκαλύψει στοιχεία για τον εαυτό της, κρατώντας επίμονα αποστάσεις, ενώ αυτός θα βυθιστεί στο παρελθόν, γοητευμένος, για άλλη μία φορά, από τη μορφή που είχε καθορίσει την παιδική του ηλικία. Μέσω της ικανοποίησης του πάθους του και των έντονων ερωτικών στιγμών στο εξοχικό του, ο Χατζίμε προσπαθεί να δώσει νόημα στη ζωή του, στην καθημερινότητά του, καθώς τίποτε δεν ανακουφίζει την πλήξη και το αίσθημα ματαιότητας που νιώθει, το κενό που μπορεί να αποβεί μοιραίο και να τον κάνει να τα τινάξει όλα στον αέρα, να απορρυθμίσει την τακτοποιημένη του ζωή, αλλά πάνω απ’ όλα να ριψοκινδυνέψει να πληγώσει τα παιδιά και τη γυναίκα του, η οποία δείχνει κατανόηση όταν αντιλαμβάνεται την κρίση που περνάει ο άντρας της, αν και του θέτει όρια.

Η Σιμαμότο, που στοιχειώνει τη σκέψη του, μολονότι η παρουσία της είναι ρευστή όσο και ο χρόνος, συνηθίζει να του δίνει αόριστες απαντήσεις «Μάλλον και για ένα διάστημα…», κι αυτός να τις αποδέχεται, όταν τη ρωτάει πότε θα την ξαναδεί. Μήπως αυτή όμως δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια οπτασία, μια ψευδαίσθηση, καθώς ο ήρωας παλεύει με τους δαίμονές του, με τον υπαρξιακό τρόμο, την αγωνία και την αβεβαιότητα για την πορεία της ζωής του, όπως και με τις εμμονικές σκέψεις που τον κατατρύχουν; Πιθανόν σε αυτό το πιο ρεαλιστικό μυθιστόρημα του Μουρακάμι η ιστορία να μην ξεφεύγει από το φανταστικό και τα όρια των δύο τόσο διαφορετικών κόσμων, του πραγματικού και του φανταστικού, να είναι ασαφή και ρευστά.

Ο ήρωας βυθίζεται στα σκοτάδια της σκέψης και της φαντασίας του, εξαντλεί κάθε πτυχή τους και καταφέρνει κατ’ αυτόν τον τρόπο να ξεπεράσει το κενό, αλλά και την προσκόλλησή του σε ό,τι έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί με το πέρασμα του χρόνου, καθώς η αναβίωση του χαμένου παραδείσου είναι ανέφικτη. Η επάνοδός του στην πραγματικότητα και στην ολοκλήρωση της σχέσης του με τη γυναίκα του περνάει ένα οδυνηρό στάδιο μετά τη συναισθηματική απομάκρυνσή του από αυτήν και δείχνει ότι η ωριμότητα δεν κερδίζεται δίχως κόστος.

Τα θέματα του έργου, που είναι πολλά, αποδίδονται άλλοτε με υπαινικτικότητα και άλλοτε με αμεσότητα. Πρόκειται για θέματα που απασχολούν τον Χαρούκι Μουρακάμι και σε άλλα του έργα. Η σεξουαλικότητα, η επιθυμία, η απώλεια, η προδοσία, η δύναμη του παρελθόντος στο παρόν, η νοσταλγία που μετατρέπεται σε ανασταλτικό παράγοντα στη συναισθηματική εξέλιξη του ατόμου, ο χρόνος και η ματαιότητα, όπως και το τυχαίο ή η μοίρα, δίνουν νόημα και περιεχόμενο στην παρούσα ιστορία του. Ωστόσο ο συγγραφέας δεν μένει μόνο σε αυτά τα θέματα, αλλά αγγίζει και άλλα σύγχρονα, που απασχολούν την ιαπωνική κοινωνία, όπως είναι αυτά της μοναξιάς και της αποξένωσης του ατόμου στις μεγαλουπόλεις, αλλά και των πολιτικών και των κοινωνικών ζητημάτων, που μοιάζουν τόσο πολύ με τα δυτικά. Η συνομιλία του Χατζίμε με τον επιχειρηματία πεθερό του είναι αποκαλυπτική για το πολιτικό σκηνικό της χώρας, όπου η διαφθορά ανθεί, όπου το προσωπικό όφελος καταπατά τις αξίες που προστατεύουν την παράδοση και το συλλογικό συμφέρον, όπου ο νεοπλουτισμός καταστρέφει κάθε αυθεντικό στοιχείο και κάθε κανόνα. Φαίνεται ότι τα κοινά χαρακτηριστικά της ιαπωνικής με τη δυτική κοινωνία είναι περισσότερα από όσα νομίζουμε.

Η μετάφραση δοκιμασμένη και καλή.