Εγκλημα στη σκιά {LF}μιας δικτατορίας

Το τέταρτο μυθιστόρημα της Κλάουδια Πινιέιρο, της τρίτης περισσότερο μεταφρασμένης συγγραφέως της Αργεντινής μετά τον Μπόρχες και τον Κορτάσαρ, κυκλοφορεί στη χώρα μας με τίτλο «Μπέτι Μπου» (Εκδόσεις Carnivora, σελίδες 342, σε μετάφραση Ασπασίας Καμπύλη).

Η αποκαλούμενη «βασίλισσα του αργεντίνικου νουάρ» Πινιέιρο έχει αποσπάσει πάμπολλα βραβεία και διακρίσεις, από το Clarin και το Pepe Carvalho μέχρι το παγκοσμίου κύρους Dashiell Hammett (2021) και το Best Novel de VLC Negra (2021) για το μυθιστόρημά της «Οι Καθεδρικοί».

Η υπόθεση έχει αφετηρία την ανακάλυψη του πτώματος του Πέδρο Τσασαρέτα, ενός πάμπλουτου επιχειρηματία, από την οικιακή βοηθό του, Γκλάντις Βαρέλα. Οταν η Γκλάντις περνάει από τα σαράντα κύματα των σκληρών ελέγχων του κάντρι κλαμπ, του απομονωμένου και προστατευμένου χώρου πολυτελών ιδιωτικών κατοικιών, όπου διέμενε το αφεντικό της, τον βρίσκει ξαπλωμένο στην πολυθρόνα του αποτρόπαια δολοφονημένο. Με τον λαιμό κομμένο πέρα για πέρα. Το θέμα όμως αποκτά πολύ μεγάλες διαστάσεις, δεδομένου ότι λίγα μόνο χρόνια νωρίτερα, στον ίδιο ακριβώς χώρο, βρέθηκε νεκρή η γυναίκα του Τσασαρέτα. Οπως έδειχναν τα στοιχεία, η Γκλόρια Ετσάγκουε έδειχνε να έχει πέσει πάνω στην τζαμόπορτα του σαλονιού του σπιτιού και να έχει πεθάνει από αιμορραγία. Βέβαια, η αστυνομία είχε κλείσει την υπόθεση ως «αυτοκτονία», πράγμα που δεν είχε φανεί πειστικό στους δημοσιογράφους και την κοινή γνώμη.

Με στόχο να εκμεταλλευτεί την κλιμακούμενη δημοσιότητα του θέματος, ο Λορένσο Ρινάλδι, εκδότης της εφημερίδας «Ελ Τριμπούνο», έπειτα από επίμονες προσπάθειες πείθει τη Νούριτ Ισκαρ να εγκατασταθεί στο country club και να καλύψει τη δολοφονία του επιχειρηματία για λογαριασμό της εφημερίδας. Η Ισκαρ αποτελεί μια πολύ ιδιαίτερη περίπτωση. Είναι συγγραφέας επιτυχημένων μυθιστορημάτων με σημαντική καριέρα, αν και το τελευταίο της συγκέντρωσε μόνο αρνητικές κριτικές. Στη διάρκεια της απασχόλησής της σαν δημοσιογράφου στην «Ελ Τριμπούνο», είχε μια ερωτική σχέση με τον Ρινάλδι. Παράλληλα, στο κατώφλι των πενηντακάτι χρόνων, αντιμετωπίζει μια σοβαρή υπαρξιακή κρίση, μαζί με τη στενή παρέα γυναικών της ίδιας ηλικίας, που θυμίζει ηρωίδες του Αλμοδόβαρ.

Η Ισκαρ συνοδεύεται από το προσωνύμιο Μπέτι Μπου, την πατρότητα του οποίου αγνοεί και η ίδια. Πρόκειται για ένα κινούμενο σκίτσο, δημιούργημα του Γκριμ Νάτγουικ, διάσημου καρτουνίστα της δεκαετίας του ’30, της πρώτης γυναίκας flapper, που απαντάται σε καρτούν. Οπου flapper εν συντομία θεωρούνταν μια γυναίκα εκείνης της εποχής που αμφισβητούσε παντοιοτρόπως και επιδεικτικά το επιβεβλημένο γυναικείο στερεότυπο. Οπως θα αποδειχθεί στη συνέχεια, ο νονός του Μπέτι Μπου είναι ο μεσήλικος Χάιμε Μπρένα, ένας μοναχικός δημοσιογράφος στην ίδια εφημερίδα, κρυφός θαυμαστής της Ισκαρ, που με την πάροδο του χρόνου αναγκάζεται να μετατεθεί από το αστυνομικό ρεπορτάζ σε ήσσονος σημασίας θέματα και να αρχίσει να προβληματίζεται για τα οφέλη της εθελουσίας εξόδου από το επάγγελμα.

Ωστόσο το πάθος παραμένει ισχυρό και με την πρώτη ευκαιρία αναδύεται στην επιφάνεια, σαν επικίνδυνος ιός που συνεχίζει να κυκλοφορεί στις αρτηρίες και ωθεί τον Μπρένα να έρθει σε επαφή με την Ισκαρ/Μπέτι Μπου και να δημιουργήσουν μια μικρή ομάδα έρευνας με τη συνδρομή ενός ακόμα νεαρού δημοσιογράφου της «Ελ Τριμπούνο», που φιλοδοξεί να ακολουθήσει την καριέρα του Μπρένα και που συνεχώς αναφέρεται ως «ο μικρός από το αστυνομικό», χωρίς να αποκαλύπτεται ποτέ το όνομά του. Η ετερόκλητη ομάδα των τριών δημοσιογράφων, αγνοώντας τους κινδύνους και τις απειλές, θα προχωρήσει την προσωπική τους έρευνα και θα αποκαλύψει ένα θανάσιμο δίκτυο διαφθοράς, που έχει θέσει σαν στόχο τον δολοφονημένο επιχειρηματία και τους συντρόφους του για ένα αποτρόπαιο έγκλημα που διέπραξαν στα νεανικά τους χρόνια. Και το κουτί της Πανδώρας θα ανοίξει και θα τους αναγκάσει να προβληματιστούν για «το νόημα της αλήθειας, το ηθικό δίκαιο και τον τρόπο που η ζωή της κάθε μέρας εμπλέκεται με το έγκλημα σε ένα αξεδιάλυτο χαρμάνι, που αφαιρεί τη δραματικότητα του τρόμου και κάνει τρομακτικό το καθημερινό».

Η Πινιέιρο δημιουργεί μια αυθεντικά νουάρ ατμόσφαιρα, απόλυτα αρμονική με τον τίτλο της «βασίλισσας του αργεντίνικου νουάρ». Ζωγραφίζει έναν υψηλής αισθητικής απειλητικό πίνακα με σκούρα ζοφερά χρώματα και αντίστοιχους σκοτεινούς επικίνδυνους χαρακτήρες. Το ύφος της γραφής της είναι πραγματικά μοναδικό. Αναπτύσσει δευτερεύοντες χαρακτήρες που σκιαγραφεί αριστοτεχνικά και χρησιμοποιεί παράλληλες ιστορίες με έναν πολύ προσωπικό και ελκυστικό τρόπο. Η Νούριτ Ισκαρ στο επίκεντρο… Η ανάλυση των σχέσεών της με τις φίλες της, που λες κι έχει ξεφύγει από πλάνα ταινίας του Αλμοδόβαρ, το παλιό της αίσθημα με τον εκδότη της Ρινάλδι, το υπολανθάνον ερωτικό σκίρτημα της μέσης ηλικίας για τον μοναχικό Μπρένα και πάνω απ’ όλα η περισυλλογή της για τον έρωτα και τον θάνατο και η αμφισβήτησή της για κάθε μορφή εξουσίας γύρω της, που παραπέμπουν στην Μπέτι Μπου και τις flappers του 1930 γύρω της αποδίδονται με εξαιρετικό τρόπο.

Το ίδιο στιβαρό και το πορτρέτο του Μπρένα που, ενώ βλέπει να πλησιάζει στο τέλος της καριέρας του, βρίσκει τη δύναμη να σταθεί μαχητικός δίπλα στη γυναίκα που θαυμάζει και να την ακολουθήσει σε μια δίκαιη, ηθική αλλά άνιση μάχη με προδιαγεγραμμένη έκβαση. Παράλληλα, φέρνει σε πέρας και τον ρόλο του μέντορα για τον νεαρό, χωρίς όνομα, δημοσιογράφο που αναφέρεται ως «ο μικρός από το αστυνομικό».

Λογοτεχνικό ύφος υψηλής αισθητικής, συναισθηματικά αποστασιοποιημένο, όμως ταυτόχρονα αφήνει να διαφανεί η αγάπη της Πινιέιρο για τους ήρωές της. Και υποπτεύομαι και η ταύτιση σε κάμποσα σημεία με την ηρωίδα της. Εξαιρετική έμπνευση η περιγραφή παράλληλων δραστηριοτήτων των ηρώων την ίδια στιγμή. Παρακολουθούμε στον ίδιο χρόνο τις ενέργειες, ακόμα και τις σκέψεις, της Ισκαρ, του Μπρένα και του «μικρού από το αστυνομικό», σε μια προσπάθεια οπτικοποίησης του κειμένου με αποτέλεσμα την επίτευξη ενός σχεδόν κινηματογραφικού ρυθμού. Οσο για το τέλος, σκληρό αλλά απόλυτα ρεαλιστικό.

Για μία ακόμα φορά, η μετάφραση της Ασπασίας Καμπύλη υπερβαίνει κάθε προσδοκία και συντελεί στον μέγιστο βαθμό σε μια αυθεντική αναγνωστική απόλαυση.

«Η λογοτεχνία {LF}και η Τέχνη»

«τι κατάσταση, φαντάζεται, όμως, ότι ο καθένας απ’ αυτούς που πέρασαν το βράδυ της Κυριακής σπίτι της θα ‘χει γυρίσει τώρα στο δικό του και θα προσπαθεί να κάνει τούτη τη Δευτέρα να πάρει μπρος, όπως και η ίδια. Όσο χτυπάει τον στιγμιαίο καφέ και το γλυκαντικό –ξέρει ότι, για να χτυπηθεί καλά ο καφές, θέλει αληθινή ζάχαρη, ζάχαρη από ζαχαροκάλαμο, όχι από εργαστήριο, αλλά της έμεινε η μανία να χτυπάει με το κουτάλι τις δυο σκόνες στον πάτο του ποτηριού για να ενωθούν, από τότε που δεν την ένοιαζε για το βάρος της κι έτρωγε ζάχαρη με το κιλό–, σκέφτεται τον τρόπο που η ζωή της κάθε μέρας, το καθημερινό, ακόμα και το μπανάλ, μπλέκεται με το έγκλημα σ’ ένα χαρμάνι, που αφαιρεί τη δραματικότητα του τρόμου και κάνει τρομαχτικό το καθημερινό. Γίνεται να χτυπάς τον καφέ σου, όταν χτες το βράδυ ένα πτώμα κρεμόταν απ’ το δέντρο; Γίνεται να ετοιμάζεις πρωινό, όταν πιστεύεις ότι ο νεκρός είναι μέρος ενός μεγαλύτερου εγκληματικού σχεδίου; Γίνεται να φυσάς τον καφέ σου για να κρυώσει, όταν υποψιάζεσαι ότι, αν δεν φτάσεις εγκαίρως, ένας ακόμη άνθρωπος θα πεθάνει; Ναι, απαντάει, και στην πραγματικότητα, αυτό κάνει και η ίδια εκείνη τη στιγμή: Χτυπάει τον καφέ της. Οι μέρες είναι γεμάτες απ’ το χτύπημα του καφέ, από πράγματα μικρά, επουσιώδη στη μυθοπλασία, όχι όμως και στη ζωή. Η Πενέλοπε Κρουθ πάει κι αυτή στην τουαλέτα και κάνει κακά, συνηθίζει να λέει η Πάουλα Σιμπόνα, όταν μιλάνε για φανταστικούς και αληθινούς κόσμους. Η λογοτεχνία και η Τέχνη περιφρονούν το χτύπημα του καφέ και το αποχωρητήριο. Λάθος, θα έλεγε η Κάρμεν, όχι ο Ντισάν, όχι, ούτε ο Ζακ Πρεβέρ! «Il a mis le café. Dans la tasse». Πώς της ήρθε τώρα αυτό το ποίημα που έμαθε στο λύκειο, όταν ήταν δεκάξι χρονών, σε μια γλώσσα που μόνο δυο τρεις κουτσοκουβέντες ξέρει να πει; Η Νούριτ Ίσκαρ κάθεται στο τραπέζι για να πιει τον καφέ της. Κοιτάζει έξω απ’ το παράθυρο κατά τη μεριά που τελειώνει ο κήπος του σπιτιού που δεν είναι σπίτι της. Αναρωτιέται πόσες αποχρώσεις του πράσινου μπορούν να χωρέσουν στον ίδιο φράχτη, αλλά δεν τις μετράει. Αν τις μετρούσε, η μαγεία θα χανόταν, θα ήταν σαν να ξεχωρίζει κάτι που μόνο σ’ ένα σύνολο μπορεί να εκτιμηθεί. Της περνάει απ’ το μυαλό να πάει να δει ξανά το δέντρο που κράτησε τον κρεμασμένο, αλλά δεν είναι σίγουρη ότι τολμά να το κάνει. Τι ενώνει, άραγε, τους θανάτους των ανθρώπων αυτών, όπως ο φράχτης ενώνει τα διαφορετικά πράσινα σε μια ακολουθία αποχρώσεων, χωρίς να έχει σημασία ποια είναι ποια;”