Αρκεί το έγκλημα για να γίνει μια ιστορία αστυνομική;

Με αφορμή δύο πρόσφατες εκδόσεις, το έργο του Ζορζ Σιμενόν Η υπόθεση Σαιν-Φιάκρ και το διήγημα της Πατρίσια Χάισμιθ Ενα ρολόι χτυπάει τα Χριστούγεννα – και τα δύο κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Αγρα –, επανέρχονται ερωτήματα που με απασχολούν και γίνονται, συχνά, θέματα συζήτησης. Οι δύο αυτές ιστορίες κατακτούν την προσοχή και το ενδιαφέρον του αναγνώστη από την πρώτη στιγμή, από την πρώτη φράση ή λέξη που θα διαβάσει κανείς. Κι αυτό οφείλεται στην ακριβή επιλογή των λέξεων οι οποίες δημιουργούν απορία και το ερώτημα «και τώρα τι θα ακολουθήσει;». Ή πώς συνδέεται μια απλή και καθημερινή εικόνα με κάτι πιο σύνθετο, που θα αποδειχθεί απρόοπτο, το οποίο υποβόσκει και κάποια στιγμή θα αποκαλυφθεί; Γιατί, εν τέλει, η έκπληξη από την ανατροπή θα είναι πιο μεγάλη όσο πιο αυθεντικό και πειστικό θα είναι αυτό που περιγράφεται.

«”Σας περισσεύει κανένα φράγκο, κυρία;”. Ετσι ξεκίνησε. Η Μισέλ χαμήλωσε το βλέμμα της και κοίταξε…». Η πρώτη εικόνα του διηγήματος της Πατρίσια Χάισμιθ δημιουργεί προσδοκίες για αυτό που θα επακολουθήσει. Η συγγραφέας επιλέγει να δείξει και όχι να «πει» ή να αναλύσει χρησιμοποιώντας κοινοτοπίες και ξεστρατίζοντας από το ουσιώδες στην αφήγηση ή παραφορτώνοντας με εξυπνακίστικα τσιτάτα τους διαλόγους για να τους κάνει πιο ελκυστικούς. Σε ποιους άραγε; Σε αυτή την περίπτωση σε ποιον αναγνώστη θα απευθυνόταν;

Ο Σιμενόν επιλέγει να αρχίσει την ιστορία του ως εξής: «Γρατζούνισαν διακριτικά την πόρτα· έπειτα ακούμπησαν ένα αντικείμενο στο πάτωμα· τέλος μια φωνή μουρμούρισε βιαστικά….». Μα πού το πάει ο αφηγητής αναρωτιέται ο αναγνώστης και συνεχίζει την ανάγνωση γιατί ήδη οι πρώτες φράσεις υπόσχονται σταδιακή καταβύθιση στην υπόθεση με άγνωστη κατάληξη ή προορισμό. Η γοητεία εδώ κρύβεται στο άγνωστο, όπως συμβαίνει και στη ζωή εφόσον πολλά θέματα και ερωτήματα μέχρι το τέλος του βίου παραμένουν αναπάντητα. Μάλιστα, ο Ερνεστ Χέμινγκγουεϊ, στο έργο του Θάνατος το απόγευμα, παρομοίαζε τις ιστορίες με το παγόβουνο, το ένα όγδοο του οποίου φαίνεται πάνω από το νερό ενώ τα υπόλοιπα επτά όγδοα υπάρχουν κάτω από την επιφάνεια του νερού και δεν φαίνονται. Αυτό σημαίνει ότι οι λέξεις σε μια ιστορία μπορούν να δημιουργήσουν έναν ολόκληρο κόσμο με «σάρκα και οστά», που έχει λόγο ύπαρξης και σημασία, όπως και να συνθέσουν την κατάλληλη ατμόσφαιρα, κάτι που απέδειξε και στο εξαιρετικό διήγημά του The Killers(1927), στο οποίο μέχρι την τελευταία πρόταση όλα υπονοούνται.

Μάλιστα με τη συντόμευση, στη δράση και τους διαλόγους, διατηρούνται τα ουσιαστικά στοιχεία που είναι απαραίτητα στο στήσιμο της ιστορίας, η οποία γίνεται πιο ενδιαφέρουσα όταν απαλείφονται οι περιττές και αχρείαστες περιγραφές, οι περιττοί χαρακτήρες και οι φλύαροι διάλογοι.

Ειδικά στο αστυνομικό και στα υποείδη του,  είναι απαραίτητος ο στόχος, δηλαδή καθετί που γίνεται, λέγεται και περιγράφεται να αποσκοπεί στη λύση του αινίγματος, του μυστηρίου.

Το ερώτημα

Εν τέλει αρκεί σε ένα μυθιστόρημα η παρουσία εγκλήματος για να θεωρηθεί ότι αυτό ανήκει στο εν λόγω είδος ή σε κάποιο από τα υποείδη του; Μα πολλά μυθιστορήματα περιλαμβάνουν εγκλήματα χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δημιουργείται ικανή συνθήκη για να τα εντάξει κανείς στο γνωστό είδος που τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας έχει γίνει εξαιρετικά δημοφιλές από την πλευρά των αναγνωστών αλλά και των δημιουργών.

Ποια είναι τα απαραίτητα συστατικά του αστυνομικού είδους ή οι κανόνες του, ωστόσο, και τι συμβαίνει με την πληθώρα των βιβλίων που κυκλοφορούν τα τελευταία χρόνια στην ελληνική αγορά από έλληνες συγγραφείς που φιλοδοξούν να το υπηρετήσουν; Και πώς συνδέεται αυτή η πληθώρα των εκδιδόμενων βιβλίων με την απουσία αξιολόγησης των κειμένων εφόσον πια ανθεί η ευκολία στην έκδοση; Το αστυνομικό είδος, όπως και τα υποείδη του, χαρακτηρίζονται από μια συγκεκριμένη σειρά βημάτων, ένα πρωτόκολλο, μια συνθήκη πάντως που μπορεί να παραβιαστεί σε μερικά σημεία αρκεί να μην οδηγείται κανείς στα άκρα και να μην ξεφεύγει από τις νόρμες.

Απαραίτητα στοιχεία είναι το σασπένς, η αγωνία και η απορία για το τι συνέβη και τι θα επακολουθήσει, ο αργός ρυθμός της αφήγησης που το δημιουργεί και η ατμόσφαιρα μυστηρίου και συγκάλυψης των γεγονότων, όπως και τα παραπλανητικά στοιχεία που επιτείνουν την αγωνία του αναγνώστη και του ανοίγουν καινούργια τοπία ακόμα και αν αυτά παρουσιάζονται ως αληθοφανή. Η αναγκαία ένταξη του αστυνόμου ή του ιδιωτικού ντετέκτιβ στην ιστορία, ή ακόμα και του ερασιτέχνη ερευνητή, αλλά και η δράση που ακολουθεί, η εύρεση των όπλων ή των μέσων με τα οποία διαπράχθηκε το έγκλημα, καθώς και η έρευνα μέχρι την αποκάλυψη των κινήτρων και του δράστη ή των δραστών, συμπληρώνουν τα στοιχειώδη συστατικά του «πρωτοκόλλου».

Το μυθιστόρημα του είδους εμφανίζει πρόσωπα, τα θύματα και τους υπόπτους, καθώς και τις ιστορίες τους, το παρελθόν του θύματος ή των θυμάτων, και το πώς συνδέεται αυτό με τα άτομα του περιβάλλοντός τους με περιγραφές που αποκαλύπτουν εν μέρει αλλά και υπονοούν ή συγκαλύπτουν γεγονότα, ενώ η στέρεη αφηγηματική δομή υποστηρίζει την υπόθεση, καθώς δεν έχει σημασία μόνο το τι «λέει» κανείς» αλλά και πώς το «λέει». Ο αφηγητής – είτε στην τριτοπρόσωπη είτε στην πρωτοπρόσωπη αφήγηση – καθυστερεί να αποκαλύψει τα αληθή στοιχεία και πλάθει το «κυνήγι της γάτας και του ποντικού» το οποίο εισέρχεται σε μαιάνδρους, σε σκοτεινές γωνίες που εξαρτώνται από την αφηγηματική δεινότητά του.

Σε πολλές περιπτώσεις ο αναλυτικός τρόπος περιγραφής, ο ασύνδετος και άτεχνος αφηγηματικός τρόπος, ο διδακτισμός που επιχειρείται, μέσω κοινωνιολογικών παρατηρήσεων και αποτυπώσεων, αποδυναμώνουν το έργο όσο πρωτότυπη – μολονότι όλα έχουν ειπωθεί – και αν είναι η ιστορία.

Στην Ελλάδα

Στη χώρα μας με περιορισμένη την παράδοση στο είδος και χωρίς την ανάπτυξη του αστικού μυθιστορήματος, όπως αυτό αναπτύχθηκε τον 19ο αιώνα αλλού, είναι επακόλουθο να μην υπάρχει μια στέρεη βάση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλα τα μυθιστορήματα που εκδίδονται στις άλλες χώρες έχουν ενδιαφέρον. Κάθε άλλο, αφού παλαιότερα αλλά και πρόσφατα μεταφράζονται στα ελληνικά μέτρια έως πολύ μέτρια έργα του είδους. Η συγγραφική φιλοδοξία, ωστόσο, θα υποστηριζόταν από την ανάγνωση των πολύ καλών δειγμάτων της αγγλοσαξονικής, κυρίως, παράδοσης στο εν λόγω είδος, όπως και της σκανδιναβικής, τα οποία δεν κυριαρχούν τυχαία στην παγκόσμια αγορά του βιβλίου.

Εξάλλου, η εγκληματικότητα και οι διάφορες εκφάνσεις της δεν είναι τόσο «προχωρημένες» στη χώρα μας όσο είναι σε χώρες με μεγαλύτερους πληθυσμούς και συνθετότερες κοινωνικές δομές ή και αντιθέσεις. Αυτή η παρατήρηση μπορεί να εκληφθεί ως γενική γιατί θα μπορούσε να αντιταχθεί ως επιχείρημα μια πραγματικότητα: πώς γίνεται, δηλαδή, σε μικρές χώρες όπως η Ισλανδία ή η Σουηδία και η Νορβηγία να έχουν τόσο καλούς συγγραφείς στο είδος; Μήπως, όμως, αυτοί δεν αρκέστηκαν στο να μιμηθούν το έργο των «άλλων» αλλά να το καλλιεργήσουν, να το εντάξουν στις δικές τους κοινωνίες ακόμα και με υπερβολές, καθώς δεν περιορίστηκαν στην προχειρότητα της αντιγραφής; Ή  μήπως, επιπλέον, έλαβαν υπ’ όψιν τους την οικεία παράδοση στην πεζογραφία αλλά όχι μόνο;