Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη {LF}να δικάσει με επιείκεια;

Η πρωτοτυπία της μελέτης του Νίκου Παρασκευόπουλου έγκειται στην επιτυχημένη προσπάθεια να προτείνει την επιείκεια, που αποτελεί θεμελιώδη έννοια της αριστοτελικής αντίληψης για το δίκαιο, ως κριτήριο ελέγχου των εφαρμογών της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) στον χώρο της απονομής της δικαιοσύνης. Ο Αριστοτέλης αντιλαμβάνεται την επιείκεια ως επανορθωτική μέθοδο των ατελειών του νόμου, όταν ο τελευταίος, ερμηνευόμενος κατά το γράμμα του, θα οδηγούσε σε άδικα αποτελέσματα, τα οποία αποφεύγονται όταν η σκέψη του ερμηνευτή καθοδηγείται από τις αρχές της μεσότητας και της αναλογικής ισότητας. Ετσι, ο Αριστοτέλης αξιοποιεί την επιείκεια ως τον τρόπο μέσω του οποίου συγκεράζεται η επιστημονική γνώση με την αρετή ως υπέρτατο ηθικό κανόνα. Η επιείκεια – όπως συχνά τονίζει ο συγγραφέας – δεν συνιστά προνομιακή μεταχείριση του ελεγχόμενου αλλά εγγύηση ορθοδικίας. Μπορεί άραγε η ΤΝ, με τις τεράστιες αλγοριθμικές της δυνατότητες στον συσχετισμό δεδομένων, να υποκαταστήσει την ανθρώπινη νοημοσύνη που προσεγγίζει το δίκαιο και διαισθητικά και φτάνει συχνά σε ένα επιεικές αποτέλεσμα; Με άλλα λόγια μπορεί ο αλγόριθμος να είναι επιεικής; Αυτό είναι το κεντρικό ερώτημα που πραγματεύεται το βιβλίο του Ν. Παρασκευόπουλου.

Λόγω έλλειψης χώρου θα αποφύγω να αναπαράγω τους ορισμούς των διαφόρων μορφών (απλή, υπερνοημοσύνη, γενική) ΤΝ που εύστοχα καταγράφει ο συγγραφέας στο δεύτερο κεφάλαιο και τις τεράστιες δυνατότητες που συνεπάγεται η εφαρμογή τους σε ποικίλους τομείς της κοινωνικής ζωής. Η σκεπτική του στάση απέναντι στην υπερνοημοσύνη – η εφαρμογή της οποίας ανάγεται στο απώτερο μέλλον – που θα καταλήξει στην υποταγή των ανθρώπων στις μηχανές δεν τον αποτρέπει απ’ την αποδοχή των σημαντικών καθημερινών ωφελημάτων της. Ωστόσο, οι προφανείς ωφέλειες συνοδεύονται και από αναπόφευκτους κινδύνους, μας επισημαίνει ο Παρασκευόπουλος, που αφορούν πρωτίστως στην υπερσυγκέντρωση της ιδιοκτησίας των παρόχων ψηφιακών υπηρεσιών που παράγουν εφαρμογές ΤΝ σε λίγες πανίσχυρες εταιρείες. Η τεράστια εξουσία που συνοδεύει την κατοχή μεθόδων δημιουργίας και αναπαραγωγής της γνώσης, η απεριόριστη δυνατότητα καταγραφής και αξιοποίησης προσωπικών δεδομένων των πολιτών που δυνητικά μπορεί να χειραγωγήσει την κοινωνική και πολιτική τους συμπεριφορά, πιθανόν να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον επιτήρησης σε πρωτόγνωρα επίπεδα και έτσι να υπονομεύσουν την ίδια τη δημοκρατία. Η απόφαση των περισσοτέρων – το θεμέλιο της δημοκρατίας – μπορεί να υποκατασταθεί από την «κρίση» της ΤΝ και όσων έχουν διαμορφώσει το αλγοριθμικό της πρόγραμμα.

Στην απονομή της δικαιοσύνης οι αόριστες απειλές παίρνουν συγκεκριμένη μορφή. Ενώ σε τυποποιημένες διαδικασίες απονομής δικαιοσύνης που απαιτούν απλό συσχετισμό δεδομένων χωρίς την παρεμβολή σύνθετων σκέψεων υπαγωγής πραγματικών δεδομένων στον νόμο η ΤΝ επιτυγχάνει τον στόχο της, όταν η επίδικη περίπτωση απαιτεί την επίλυση ζητημάτων σύγκρουσης αξιών που προϋποθέτει την εφαρμογή αορίστων νομικών εννοιών ο αλγόριθμος φτάνει στα όριά του. Κίνδυνος υφίσταται και στις περιπτώσεις, όπου τα δεδομένα που έχουν εισαχθεί στο σύστημα ενσωματώνουν κοινωνικές προκαταλήψεις που οδηγούν σε ασύγγνωστες διακρίσεις και προσβολές δικαιωμάτων οι οποίες περιβάλλονται απ’ το κύρος της «ουδετερότητας» και «αντικειμενικότητας» της ΤΝ και δύσκολα αμφισβητούνται.

Ο Παρασκευόπουλος καταλήγει ότι όσο και αν η ΤΝ εμπλουτίζει και επιταχύνει την ανθρώπινη σκέψη και όσο και αν η διάδραση της ανθρώπινης νοημοσύνης με την τεχνητή είναι σε γενικές γραμμές επιθυμητή στην απονομή της δικαιοσύνης, θα χρειαζόμαστε πάντα το επιεικές βλέμμα του δικαστή που θα κρίνει τη συγκεκριμένη ατομική περίπτωση με βάση τις συνθήκες και τις περιστάσεις που καθιστούν την κάθε υπόθεση μοναδική, όπως μοναδικός είναι και ο καθένας από εμάς τους ανθρώπους.

Ο Παναγιώτης Μαντζούφας είναι καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ