Χωρίς «συνταγές για τα μαγειρεία του μέλλοντος»

Πολλές είναι οι μονογραφίες που έχουν γραφεί για τον νεαρό Καρλ Μαρξ. Ελάχιστα πράγματα όμως έχουν γραφεί για τον Μαρξ των τελευταίων τριών ετών της ζωής του (1881-1883). Μια περίοδος οδυνηρή για τον Μαρξ, ο οποίος τότε έχασε τη σύζυγό του Τζένη φον Βεστφάλεν (Δεκέμβριος του 1881) και την κόρη του, επίσης Τζένη (Ιανουάριος του 1883). Πολύ άρρωστος και ο ίδιος αυτά τα χρόνια, παρά τις προσπάθειες των γιατρών του και τη φροντίδα του φίλου του Φρίντριχ Ενγκελς, πεθαίνει στις 13 Μαρτίου 1883.

Πέθανε επίτηδες;

Σαν να πέθανε επίτηδες. Εκτοτε το έργο του γίνεται ακόμη πιο γνωστό και η επιρροή του στο εργατικό και σοσιαλδημοκρατικό κίνημα της εποχής ακόμη μεγαλύτερη. Δυστυχώς όμως όχι πάντα για τους καλύτερους λόγους. Οπως δείχνει ο Μαρσέλο Μούστο, ένας επιστήμονας που έχει αφιερωθεί στη μελέτη του μαρξικού έργου και καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του York στο Τορόντο, οι απόγονοί του, και με ευθύνη του Ενγκελς, αλλά και λόγω πολιτικών σκοπιμοτήτων, παρουσίασαν έναν Μαρξ κομμένο και ραμμένο στα μέτρα αυτών των σκοπιμοτήτων. Οπως γράφει γλαφυρότατα ο Μούστο, «τα κείμενα του Μαρξ είχαν την αντιμετώπιση που επεφύλασσε ο Προκρούστης στα θύματά του: αν ήταν πολύ κοντά (η σοσιαλδημοκρατία), τα τραβούσε» (σ. 17). Μας παραδόθηκε ένας δυτικοκεντρικός Μαρξ, σύμφωνα με τον οποίο η πέραν του δυτικού κόσμου ανθρωπότητα όφειλε να βαδίσει στα χνάρια που ακολούθησε η ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Δύση και κυρίως στη Μεγάλη Βρετανία.

Οπως όμως δείχνουν οι σημειώσεις από βιβλία που ανέλυαν την πορεία του αποικιοκρατούμενου κόσμου που κράταγε ο Μαρξ αυτής της περιόδου αλλά και όπως προκύπτει από τις επιστολές που αυτός έστειλε στους φίλους αλλά και στους αντιπάλους του, στα τελευταία χρόνια της ζωής του είχε εγκαταλείψει ολικά τον δυτικοκεντρικό τρόπο σκέψης. Εναν τρόπο σκέψης, σύμφωνα με τον οποίο όλος ο κόσμος για να φτάσει στον σοσιαλισμό έπρεπε πρώτα να περάσει στον ώριμο καπιταλισμό και οι αγροτικές μάζες έπρεπε πρώτα να προλεταριοποιηθούν για να υπάρξει ένα ισχυρό εργατικό και επαναστατικό κίνημα. Ο πραγματικός Μαρξ αυτής της περιόδου, όπως τονίζει ο συγγραφέας, διεξήγαγε εκτεταμένες έρευνες σε κοινωνίες εκτός Ευρώπης (Ρωσία, Ινδία, Αφρική, Αυστραλία) και εκφράστηκε με σφοδρότητα κατά της αποικιοκρατίας. Ο εξαντλημένος σωματικά από πολλές αρρώστιες αλλά και από τις οικογενειακές ατυχίες Μαρξ ήταν εξαντλημένος και πνευματικά. Αυτό όμως δεν τον εμπόδισε να δώσει μεγάλη βαρύτητα σε θέματα όπως η ατομική ελευθερία στην οικονομική και πολιτική σφαίρα, η έμφυλη χειραφέτηση, η κριτική των εθνικισμών, οι απελευθερωτικές δυνατότητες της τεχνολογίας. Κυρίως όμως μελέτησε τον ρόλο των ρωσικών αγροτικών κοινοτήτων (Ομπτσίνα), οι οποίες κρατούσαν ακόμη τη συλλογική τους ιδιοκτησία, ενώ γύρω τους αναπτυσσόταν ο καπιταλισμός. Σε ερωτήσεις του Νικολάι Μιχαΐλοφσκι, επιφανούς εκπροσώπου της μετριοπαθούς πτέρυγας του ρωσικού ναροντνικισμού, αλλά και της Βέρα Ζασούλιτς, ακτιβίστριας των ναροντνίκων, με τρομοκρατικό παρελθόν, για το αν αυτές οι κοινότητες μπορούσαν να οδηγήσουν απευθείας στον σοσιαλισμό ή έπρεπε να καταργηθούν και η Ρωσία να περνούσε εξ ολοκλήρου στον ιδιωτικό αγροτικό τομέα, ώστε μετά να έρθει ο κομμουνισμός, η απάντησή του στον Μιχαΐλοφσκι διατυπώθηκε σε διάφορα χειρόγραφα αλλά ποτέ δεν δημοσιεύτηκε, ενώ η απάντησή του στη Ζασούλιτς διαμορφώθηκε σταδιακά μέσα από τρία προσχέδια για να φτάσει στο τέταρτο και τελικό, το οποίο ήταν και το μοναδικό που δημοσιεύτηκε. Υποστήριξε τελικά εδώ πως γι’ αυτόν ούτε ίσχυε πως ο ρωσικός λαός είχε κάποια έμφυτη προδιάθεση προς τον κομμουνισμό, ούτε όμως η ρωσική κοινωνία αλλά και κάθε ξεχωριστό έθνος ήταν προορισμένα να ακολουθήσουν τον ίδιο δρόμο ή να διέλθουν από τα ίδια στάδια. Δεν τον ενδιέφερε να γράφει «συνταγές για τα μαγειρεία του μέλλοντος» (επίλογος στη δεύτερη γερμανική έκδοση του πρώτου τόμου του «Κεφαλαίου»).

Ιδού ένα απόσπασμα από αυτή την επιστολή του Μαρξ στη Ζασούλιτς. Της δήλωνε πως εκείνο που ήθελε να αποφύγει ήταν να μετατρέψουν τη δική του σκιαγράφηση «της πορείας εμφάνισης του καπιταλισμού στη Δυτική Ευρώπη σε ιστορικοφιλοσοφική θεωρία για τον γενικό δρόμο, τον οποίο μοιραία είναι αναγκασμένοι να ακολουθήσουν όλοι οι λαοί, ανεξαρτήτως των ιστορικών συνθηκών εντός των οποίων βρίσκονται, μέχρι να φθάσουν σε τελευταία ανάλυση σε εκείνη τη μεγαλειώδη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων της κοινωνικής εργασίας, η οποία εξασφαλίζει την πληρέστερη ανάπτυξη του ανθρώπου. Θα τους παρακαλέσω όμως να με συγχωρήσουν. Μια τέτοια άποψη θα ήταν ταυτόχρονα και μεγάλη κολακεία, αλλά και όνειδος για μένα» (δική μου η μετάφραση). Αυτήν ακριβώς την επιστολή αλλά και άλλες παρόμοιες θέσεις και σημειώσεις του Μαρξ σε βιβλία ιστορίας του δυτικού αλλά και του μη δυτικού κόσμου επικαλείται ο Μούστο για να τεκμηριώσει τη θέση του πως αν και στον πρώιμο Μαρξ υπήρχαν ίχνη ευρωκεντρισμού, στον ύστερο και πολύ περισσότερο στον Μαρξ των τριών τελευταίων ετών καμία φιλοσοφία της ιστορίας, η οποία αναπόφευκτα οδηγούσε στον κομμουνισμό, δεν υπήρξε.

Ο μη μαρξιστής Μαρξ

Ο Μαρξ εκείνης της περιόδου όμως μελετούσε και τις φυσικές επιστήμες και τα μαθηματικά. Τον ενδιέφεραν άμεσα οι επιπτώσεις του καπιταλισμού στη σχέση του ανθρώπου με τη φύση. Την ίδια περίοδο, προσπαθώντας να συνεχίσει τη συγγραφή των επόμενων τόμων του «Κεφαλαίου» αλλά και αναθεωρώντας τον πρώτο τόμο του «Κεφαλαίου», με αφορμή τις μεταφράσεις του στα γαλλικά και στα αγγλικά, συνέχιζε να διαβάζει άπειρες οικονομικές μελέτες και να κρατά σημειώσεις. Οι αρρώστιες δεν του επέτρεπαν να ολοκληρώσει το «Κεφάλαιο», δεν τον εμπόδιζαν όμως μέχρι τέλους να κρατά σημειώσεις που έμειναν γνωστές και κατεγράφησαν στο έργο του ως τα «Εθνολογικά Σημειωματάρια» (σημειώσεις σχετικά με την προϊστορία και την προέλευση των σχέσεων ιδιοκτησίας), Σημειώσεις πάνω στην ανάπτυξη των Μαθηματικών, των Φυσικών Επιστημών και της Οργανικής Χημείας, τα «Χρονολογικά Αποσπάσματα» (σημειώσεις πάνω στην παγκόσμια ιστορία) και τα Σημειωματάρια ανθρωπολογίας, αρχαίων κοινωνιών κ.λπ. Ακόμη και όταν έπειτα από πολλές επισκέψεις για θεραπευτικούς λόγους στη Γαλλία, την Ελβετία και τη Μεγάλη Βρετανία κατέληξε να επισκεφτεί και την Αλγερία τον Φεβρουάριο του 1882, κράταγε σημειώσεις για τη ζωή των αποικιοκρατούμενων Αλγερινών και Αράβων, οι οποίες χρησιμοποιήθηκαν στις επιστολές που έστειλε από εκεί.

Σ’ αυτό το βιβλίο διαβάζουμε όχι μόνο για τον πραγματικό Μαρξ, τις αρρώστιες του, τις αγωνίες του, τις ταλαντεύσεις του, τις αναθεωρήσεις όλης της ζωής. Διαβάζουμε και για το πόσο δύσκολος είναι ο δρόμος της επιστήμης. «Ο δρόμος που οδηγεί στην επιστήμη δεν είναι στρωμένος με ροδοπέταλα και πιθανότητες να φτάσουν στις φωτεινές κορυφές της έχουν μόνο εκείνοι οι οποίοι δεν φείδονται του μόχθου να σκαρφαλώσουν στα απόκρημνα μονοπάτια της», γράφει ο Μαρξ σε μια επιστολή του προς τον Μορίς Σαρτρ. Τελικά ο Μαρξ του Μούστο όντως «δεν είναι μαρξιστής», όπως του απέδωσε ο Ενγκελς αυτή τη ρήση, σε μια επιστολή του προς τον Εντουαρντ Μπερνστάιν. Είτε έχει ειπωθεί αυτή η φράση είτε όχι, το νόημά της ισχύει στο ακέραιο.

Πολύ καλή η μετάφραση. Αν και διατηρώ τις επιφυλάξεις μου για τη μετάφραση ορισμένων όρων από τα ρωσικά. Για παράδειγμα, το περιοδικό «Otechestvennye Zapiski» μεταφράζεται, μάλλον από την αγγλική του απόδοση «Notes of the Fatherland» ή «Patriotic Notes», ως «Χρονικά της Πατρίδας», ενώ είναι αποδεκτό στα ελληνικά ως «Πατριωτικές Σημειώσεις». Ενώ και το κίνημα Zemlya I Volya μεταφράζεται ως «Γη και Ελευθερία». Η λέξη Volya, όπως τονίζεται και στη σημείωση 152 του κεφαλαίου «Ο καπιταλισμός στη Ρωσία», σημαίνει τόσο θέληση όσο και ελευθερία. Κατά την προσωπική μου γνώμη, η πιο κοντινή απόδοση θα ήταν το «θέληση» ή το «βούληση». Αν και το «Γη και Ελευθερία» είναι ευρύτερα πιο αποδεκτό.

Ο Μούστο, στηριγμένος σ’ έναν απίστευτο όγκο βιβλιογραφίας, μας αποκαλύπτει όχι έναν νέο, αλλά τον πραγματικό Μαρξ. Αυτόν που αρνήθηκε, στα ενδιάμεσα και προς το τέλος της ζωής του, την ύπαρξη ιστορικών νομοτελειών, όπως ο ολοκληρωτικός διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός τού απέδωσαν. Με τον θάνατό του, όπως έγραψε ο φίλος του Ενγκελς, «η ανθρωπότητα κόντυνε κατά ένα κεφάλι, και μάλιστα κατά το σημαντικότερο κεφάλι που υπήρχε σήμερα». Ο Μούστο καλύπτει πολλά κενά που υπάρχουν στην ανάγνωση του Μαρξ. Οφείλουμε να τον ευχαριστήσουμε γι’ αυτό, όπως και τον εκδοτικό οίκο Νήσος που εξέδωσε αυτό το βιβλίο.