«Δεν γράφω {LF}για να αλλάξω {LF}την κοινωνία»

Είναι πιθανότερο να τον ανακαλύψετε ως «έναν από τους κορυφαίους συγγραφείς της Αυστραλίας, τον οποίο ποτέ δεν ακούσατε» (και όντως, αυτός ήταν ο τίτλος της «Guardian» τον Απρίλιο του 2018). Το όνομα του Τζέραλντ Μαρνέιν μάλιστα δεν συγκαταλέγεται στις λίστες όπου φιγουράρουν εκείνα του Πάτρικ Γουάιτ (το μοναδικό Νομπέλ της Ωκεανίας από το 1973), του Πίτερ Κάρεϊ ή του νεότερου Ρίτσαρντ Φλάναγκαν. Κι όμως, αν κοιτάξει κανείς παρατηρητικά θα εντοπίσει το όνομά του ανάμεσα στους φερόμενους ως υποψηφίους για το Νομπέλ Λογοτεχνίας (και φέτος). Πρόκειται για έναν ιδιοσυγκρασιακό συγγραφέα, που αποφεύγει την κατηγοριοποίηση ακόμη και για τα βιβλία του – ένα μάλλον μεικτό είδος αφήγησης, παρατήρησης, ενδοσκόπησης και στοχασμού, που απαιτεί από τους αναγνώστες να προκρίνουν την εσωτερική έκφραση του συγγραφέα ακόμη και εις βάρος της φόρμας. Στις «Πεδιάδες» (Καστανιώτης, μτφ. Αλέξης Καλοφωλιάς, 2023), όπως και στη «Μεθόριο», που κυκλοφόρησε πρόσφατα επίσης από τον Καστανιώτη (από τον ίδιο μεταφραστή), η πλοκή είναι το λιγότερο που μπορεί να αφορά τον αναγνώστη. Στη «Μεθόριο», συγκεκριμένα, ο αφηγητής μετακομίζει από την πρωτεύουσα σε μια απομακρυσμένη πόλη κοντά στα σύνορα, όπου σκοπεύει να περάσει τα τελευταία χρόνια του. Εχει φτάσει η ώρα, πιστεύει, να αναστοχαστεί πάνω στα λάφυρα μιας ζωής θέασης και παρατήρησης. Ποιες εικόνες, ποια άτομα, ποια κείμενα, ποιοι φανταστικοί χαρακτήρες, ποιες αναπαραστάσεις και ποιοι στίχοι θα επιβιώσουν στο λυκόφως; Από παρόμοιες εσωτερικές ραφές φτάνει ο αναγνώστης στο συγγραφικό «όραμα» του Μαρνέιν. Υπόψη ότι πρόκειται για έναν άνθρωπο που μένει στο Τζορόουκ, σε μια κωμόπολη 623 κατοίκων, και τουλάχιστον πριν από λίγα χρόνια ήταν ο γραμματέας της τοπικής λέσχης γκολφ. Δεν έχει αίσθηση της όσφρησης, γεγονός στο οποίο αποδίδει τη συναισθησία του ως προς τα χρώματα. Με τη βοήθεια των εκδόσεων Καστανιώτη και του αυστραλέζικου εκδοτικού οίκου Giramondo θέσαμε υπόψη του ένα γραπτό ερωτηματολόγιο επιλέγοντας επίτηδες ερωτήσεις «ανοιχτής κατεύθυνσης» και όχι κατ’ ανάγκη κάποιες για ζητήματα πλοκής και χαρακτήρων. Θα καταλάβετε γιατί αν τη διαβάσετε.

Θα λέγατε ότι το γράψιμο είναι για εσάς είναι ένα ανοιχτό παράθυρο προς έναν σκοτεινό κόσο ή ένα απομονωμένο σύμπαν χωρίς καθόλου παράθυρα;

Κατ’ αρχάς βάζω στην άκρη όλες τις συμβατικές θεωρίες που αφορούν το μυαλό και το σώμα, τον τρόπο που βλέπουμε τα πράγματα. Δεν μπορώ καν να σκεφτώ το μυαλό ως μέρος που περιέχεται στο σώμα. Για εμένα, το αντίστροφο είναι το πραγματικό. Το σώμα περιέχεται σε έναν νου που σκέφτεται απεριόριστα. Ο Ρίλκε μοιάζει να έχει φτάσει σε μια παρόμοια θεωρία, αλλά εγώ έχω επεξεργαστεί τη δική μου πολύ πριν ανακαλύψω τον Ρίλκε. Αν ένας αναγνώστης, λοιπόν, σκέφτεται με συμβατικό τρόπο, υποθέτω ότι η αντίληψή του τον οδηγεί να κοιτάξει μέσα του και να κάνει ενδοσκόπηση μέσω κάποιου καθρέφτη. Για εμένα και πάλι το αντίθετο είναι η αλήθεια. Σκεφτείτε μόνο το απέραντο πεδίο που συνεχώς εξαπλώνεται στις «Πεδιάδες».

Είστε ο ίδιος άνθρωπος όταν κάποιος σας συναντάει για έναν καφέ ή μια συνέντευξη και ο ίδιος όταν γράφετε;

Καθόλου. Μάλλον θα μοιάζω ο ίδιος. Και μάλλον στην πρώτη περίπτωση θα φαίνεται ότι μιλάω επιφανειακά για τα βιβλία μου, όπως κάνω τώρα που απαντάω με βιαστικές απαντήσεις στις ερωτήσεις σας. Αλλά τα βιβλία μου είναι γραμμένα σε έναν τόπο μακρινό και αόρατο. Ο συγγραφέας τους είναι επίσης μακρινός και αόρατος. Δεν υπάρχει σύνδεση ανάμεσα στα δύο φαινόμενα.

Με ποια έννοια η «Μεθόριος» και οι «Πεδιάδες», τα δύο βιβλία σας που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά, είναι δύο όψεις της ίδιας συγγραφικής αγωνίας και της ίδιας κοσμοθεωρίας;

Νομίζω ότι πρέπει να επαναλάβω κάτι. Οταν προσπαθώ να σκεφτώ τον εαυτό μου σε σχέση με τα βιβλία μου, αποφεύγω οτιδήποτε συμβατικό. Δεν μπορώ, για παράδειγμα, να χρησιμοποιήσω όρους όπως «εαυτός», «ζητήματα/θέματα», «χαρακτήρες», «πλοκή»… Μέχρι σήμερα έχω 16 δημοσιευμένα βιβλία και δύο που δεν έχουν ποτέ εκδοθεί. Οι λέξεις που έχω ρίξει στο χαρτί θα μπορούσαν να φτάσουν το ένα εκατομμύριο, αλλά καθώς τις χρησιμοποιούσα είχα την εντύπωση ότι έχω να διαχειριστώ εικόνες και συναισθήματα. Οχι χαρακτήρες ή «θέματα» και πάντως χωρίς καμία πρόθεση να αλλάξω την κοινωνία προς το καλύτερο. Δεν σκέφτομαι με τον τρόπο που άλλοι θεωρούν ότι πρέπει να λειτουργούν οι μυθιστοριογράφοι (παρεμπιπτόντως, δεν με θεωρώ μυθιστοριογράφο). Αυτό που μονίμως έκανα καθώς έγραφα όλα αυτά τα βιβλία είναι να φαντάζομαι εικόνες πίσω από τις οποίες ξεδιπλώνονταν άλλες εικόνες – και όλες να συνδέονται με αόρατα νήματα συναισθημάτων. Και καθώς τις έβλεπα, έγραφα.

Ποιο είναι το πιο απαιτητικό τοπίο για να το περιγράψετε; Το ανθρώπινο πρόσωπο, το μυαλό ή μια τοποθεσία της Αυστραλίας;

Καταλαβαίνω τι εννοείτε, αλλά στην ερώτηση αυτή θα έπρεπε να απαντήσει ένας δοκιμασμένος – ή συμβατικός –μυθιστοριογράφος, όχι εγώ. Ετσι κι αλλιώς, ποτέ δεν χρειάστηκε να περιγράψω όντως ένα πρόσωπο ή ένα τοπίο. Στο μεγαλύτερο μέρος των βιβλίων μου ένας αφηγητής, είτε σε πρώτο είτε σε τρίτο πρόσωπο, ανακαλεί όντως μία ή δύο λεπτομέρειες από μια εικόνα προσώπου ή τοπίου, αλλά στη συνέχεια γεμίζει την αφήγηση με συναισθήματα που αντιστοιχούν σε αυτές τις λεπτομέρειες. Πρόθεσή μου δεν ήταν ποτέ να ασχοληθώ με αυτό που ορίζεται ως ορατός κόσμος. Το αντικείμενο υπό μελέτη ήταν ο αόρατος κόσμος, ο οποίος βρίθει από εικόνες.

Είναι σωστό να αναζητούμε την περίφημη αυστραλέζικη «μοναδικότητα» και τις αξίες που έχει η μακρινή ήπειρος ή πρόκειται για ένα εθνικό στερεότυπο, το οποίο θέλετε να υπονομεύετε με τη γραφή σας;

Ναι, εδώ σίγουρα είμαι το λάθος άτομο για να απαντήσει στην ερώτησή σας. Πριν από πενήντα χρόνια θα μπορούσα να μπω σε αυτή τη διαδικασία, επειδή τότε προσπαθούσα να διαχειριστώ το στυλ της γραφής μου. Κατέληξα όμως γρήγορα στο συμπέρασμα ότι δεν είχε νόημα να γράφω ή να μιλάω για θέματα γενικής φύσης, όπως ο χαρακτήρας ή το «μυθιστόρημα της Αυστραλίας» – αυτά τα θέματα που πασχίζουν να ανακαλύψουν οι κριτικοί λογοτεχνίας στα βιβλία μας. Για πολλούς ξέρω ότι φαντάζει παράξενο που επιμένω να ζω όλη μου τη ζωή στην Πολιτεία της Βικτόρια, μόλις το 3% της τεράστιας επικράτειας της Αυστραλίας, ή που δεν μπήκα ποτέ σε αεροπλάνο. Προτιμώ, όμως, τις λεπτομέρειες και πώς μπορώ να χτίσω πάνω σε αυτές παρά να κάνω γενικευτικά σχόλια για αφαιρετικά ζητήματα ή για πράγματα που δεν με αγγίζουν βαθιά.

Είχα διαβάσει ένα πολύ ενδιαφέρον σχόλιό σας πριν από τη δική μας συνέντευξη: «Οταν ξεκινάς να ρίχνεις λέξεις στο χαρτί, η προσωπικότητά σου γεμίζει ρωγμές. Δεν ξέρεις ποτέ από ποιο σημείο του εαυτού σου βγαίνουν οι λέξεις». Οι αναγνώστες πάντως μάλλον θεωρούν ότι προέρχονται από έναν ολοκληρωμένο συγγραφέα.

Πιστεύω ότι μέχρι τώρα έγραψα αρκετά υποδεικνύοντας γιατί το δικό μου γράψιμο διαφέρει από πολλών άλλων, αλλά αξίζει μια ακόμη προσπάθεια. Τα περισσότερα βιβλία που ξέρω αντιστοιχούν σε αυτό που ονομάζω «λογοτεχνία του σεναρίου». Οι συγγραφείς του είδους δεν κοπιάζουν για τίποτε περισσότερο από αυτό που νομίζουν ότι θέλει να διαβάσει ο αναγνώστης: μια μορφή ταινίας να περνά μπροστά στα μάτια τους: επιφανειακοί άνθρωποι που μιλούν επιφανειακά, αγκαλιάζονται και κάνουν χειρονομίες. Βλέπω τη δική μου λογοτεχνία ως «αληθινή» – όχι επειδή πρόκειται για αυτοβιογραφία, αλλά επειδή αποδίδει με τρόπο αληθινό πράγματα που εκείνη την ώρα σκέφτομαι στο μυαλό μου.

Μπορείτε να απαγγείλετε απέξω ποιήματα; Και ποιο θα επιλέγατε για τις ανάγκες αυτής της συνέντευξης;

Ξεκίνησα να μαθαίνω ουγγρικά κάπως αργά στη ζωή μου – και αξίζει να διαβάσει κανείς το γιατί στη συλλογή δοκιμίων «Invisible yet enduring lilacs». Και όχι μόνο τη γλώσσα, αλλά πολλά από τα ονομαστά ποιήματα αυτής της παράδοσης. Θα μπορούσα, ναι, να απαγγείλω τα πιο αγαπημένα μου και τότε θα χρειαζόμασταν 40 λεπτά! Εχω εκδώσει κι εγώ μια συλλογή ποιημάτων – «Green shadows and other poems», εκδ. Giramondo, 2019 –, τα περισσότερα στα αγγλικά, αλλά και κάποια στα ουγγρικά. Στο πιο πρόσφατο βιβλίο μου «Last letter to a reader» (Giramondo, 2021) κλείνω με ένα ποίημα που έγραψα στα ουγγρικά και το μελοποίησα με δική μου μουσική. Με αυτό σας αποχαιρετώ σε ελεύθερη μετάφραση (σ.σ.: προφανώς το ίδιο ισχύει και για τη δική μας μετάφραση στα ελληνικά):

Σώσε με, άγγελέ μου

Το φτενό μου σώμα φοβάται

Ο επώδυνος θάνατος καταφτάνει.

Ξέρω τι με περιμένει μετά

Αληθινή γνώση, ατέλειωτα λιβάδια,

αιώνια μαγεία

Αλλά είμαι άνθρωπος

Φτιαγμένος από σάρκα

Που κοντά στην ψυχή θέλει να μείνει

Βοήθησέ με, αγαπημένε μου,

Ν’ αντέξω με υπομονή την επιστροφή

στον παράδεισο που ονειρεύομαι