Ποίηση-άσκηση στην Αθωότητα

Τον Ιούλιο του 1978, δύο χρόνια μετά την εκδημία του σημαντικού έλληνα ποιητή Τάκη Παπατσώνη το 1976, δημοσίευσα  στο περιοδικό «ΕΥΘΥΝΗ» ένα άρθρο για τον σπουδαίο αυτόν άνθρωπο των γραμμάτων στον 20ό αιώνα. Σταχυολογώ σήμερα, σχεδόν μισόν αιώνα μετά τον θάνατό του, μέρος αυτού του κειμένου:

Δεν ευτύχησα να γνωρίσω από κοντά τον Παπατσώνη, έξω από κάποιες τυπικές συναντήσεις σε χώρους δημόσιους μια-δυο φορές τα τελευταία χρόνια πριν τον θάνατό του, η μόνη πνευματική μας επαφή ήταν ένα ευφρόσυνο γράμμα του, όταν, άγνωστός του, τόλμησα να του αποστείλω τις πρώτες μου δοκιμές στην ποίηση.

Αν ήθελε κανένας να καταγράψει στη σειρά τις αντιδράσεις του όταν προσεγγίζει το έργο του Παπατσώνη, θα μπορούσε να τις αριθμήσει: απώθηση, θάμβος, άκρα ταπείνωση, έκσταση, χάρη. Πράγματι, η πρώτη επαφή με τη λέξη του ποιητή, η πρώτη προσπάθεια να συμπορευτείς με την περπατησιά του, με τον ποιητικό του βηματισμό, σου δημιουργεί μιαν αμηχανία, μιαν απροσδιόριστη προδιάθεση για ίλιγγο. Υπάρχει μπροστά σου ένα κλειστό σύστημα σημείων, ένας δυσανάγνωστος κώδικας, που δεν αποκρυπτογραφείται με την πρώτη ματιά. Ορθώνονται ενώπιόν σου σαν άγρια χόρτα ενός κήπου αβοτάνιστου οι απόκρυφες σημασίες των ουσιαστικών. Η κοινόχρηστη λέξη ηχεί παράδοξη και η παραδοξολογία παίρνει μια οικειότητα σχεδόν σωματική.

Η ποιητική εικόνα δεν είναι παραπεμπτική, δεν συμπαραδηλώνει, δεν αντιστοιχεί με το εικονιζόμενο, δεν ανήκει στα εργαλεία της ποιητικής συντεχνίας. Εχεις την εντύπωση πως αναδύεται αυτούσια και αυτόνομη μέσα από τον ορίζοντα της γλώσσας, όχι ως βακτηρία που στηρίζει το νόημα, αλλά ως απείκασμα της ουσίας. Η σύνταξη είναι σύναξη και ο ρυθμός ροή. Το ποίημα στην πρώτη αυτή προσέγγιση πανικοβάλλει. Φαίνεται σα να μην πειθαρχεί στους κανόνες της ανάγνωσης. Σε αποτρέπει. Το δέος που προκαλεί είναι εκείνο το παλιό σύνθετο συναίσθημα: φόβος και σέβας, τρόμος και σαγήνη. Ερως και έρις. Θέλεις να ενωθείς με αυτό το απροσπέλαστο ποιητικό σώμα και πάλι κάτι σε απωθεί. Σε απωθούν τα δαιδαλώδη σοκάκια, η χλιδή των ποικιλμάτων, οι μεγάλες επιφάνειες. Σε ελκύει, όμως, το μυστικό της άλλης όχθης που τη μαντεύεις να ευωχείται, ο ερμητικός βυθός και ο αψιμυθίωτος καμβάς. Αν αντισταθείς στην απώθηση και σε κυριεύσει η ερωτική περιέργεια, τότε στη δεύτερη προσέγγιση καταυγάζεσαι μπροστά σε θαμβωτικά πράγματα. Πράγματι τα θηλυκά ουσιαστικά αποκτούν όγκο, γίνονται αυθύπαρκτα πράγματα. Ο ήχος τους βοά στην ακοή σου και διεκδικεί μια χαμένη υλικότητα στον κόσμο των απτών. Ο ρεμβασμός είναι πανδαισία φωτονίων κι ο Δεκαπενταύγουστος γεύση σταφυλιού που τον συνοδεύει ο πλαταγισμός της γλώσσας στον ουρανίσκο. Ακούς τις ριπές του μελτεμιού και βλέπεις την κάθοδο της Χάριτος. Η σύναξη των λέξεων είναι τώρα ένα λειτουργικό σύνθρονο, ένας θίασος ορατός μέσα στον κουρνιαχτό και στη μεσημεριάτικη κάψα. Η ροή του λόγου γίνεται σφυγμός του κόσμου, τα πράγματα, σαν πριν ονόματα, συνωθούνται, ενώνονται ερωτικά και ο πριν πανικός φόβος που σε κατείχε μεταστοιχειώνεται σε οργιαστική παννυχίδα. Εκθαμβος μπρος στο μυστήριο, περνάς δίχως να ρωτήσεις στην τρίτη κατάσταση, στην άκρα ταπείνωση. Είναι ο Παπατσώνης που ταπεινώνεται μέσα στην ποίησή του και σε παρασέρνει στο θάμβος του κτιστού λόγου. Εκπληκτος καταδύεσαι μέσα στον ορίζοντα και αφομοιώνεσαι με τις μυστικές σήραγγες που σε ρουφούν σαν μεγάλες χοάνες, σαν ρουφήχτρες, σαν δίνες και σε αφανίζουν. Γίνεσαι άθυρμα των υπογείων ρευμάτων που συνέχουν τα σύμπαντα. Μόριο, μοίρα, μέρος του όλου. Ο κόσμος φαντάζει προσκύνημα και ο αναγνώστης ταπεινός οδοιπόρος. Η φιλότητα των πραγμάτων χορταίνει την πενία σου και ο χορτασμός είναι αγάπη. Σε κανέναν άλλον ποιητή η αγάπη δεν έχει τόση ευφορία, τόση ευφράδεια, τόση πλησμονή, όσο στον Παπατσώνη. Είναι η αγάπη που δε φυσιούται. Μέσα στην αγαπητική σχέση των θαμβωτικών πραγμάτων ο αναγνώστης ανακαλύπτει τα πρώτα στοιχεία της ευχαριστίας. Τον οίνο και τον άρτο, και κοινωνεί το μυστήριο. Αυτό ονομάζω άκρα ταπείνωση, την αίσθηση πως ο άνθρωπος αφήνεται μέσα στη χρήση του κόσμου που τον απεκδέχεται.

Ενα άλλο μυητικό πεδίο στην ποίηση του Παπατσώνη είναι η εκστατική ενατένιση. Μικραίνοντας, νηστεύοντας, γευόμενος, θαμβούμενος, ο αναγνώστης σε αυτό το στάδιο διαπιστώνει πως χάνει την υλικότητά του, μεταρσιώνεται μέσα σε έναν κόσμο που τα έγκυρα πράγματα χάνουν τα περιγράμματά τους, το βάρος τους, τον αισθησιασμό τους, την αυτονομία τους, την ταυτότητά τους και στο τέλος τα ονόματά τους. Ο αναγνώστης μεθά με μία ποικιλία αρωμάτων που αναδύονται από τη διάλυση των πραγμάτων, από τη χαρμοσύνη της φθειρόμενης φύσης μέσα σε ένα νέφος λιβανιού. Προηγείται μια νάρκωση, ένα χάσιμο μέσα στο χάος των χρωμάτων, μια καταβύθιση στο χαώδες. Το ποίημα, χαοτικό, επιστρέφει στην πρώτη του πηγή, στην επίνοια, κι ο μύστης του παρευρίσκεται στην πρώτη μέρα της δημιουργίας επί πτερών ανέμου. Οι λέξεις γίνονται φωστήρες εν τω στερεώματι και πνεύμα Θεού συνέχει το σύμπαν. Ο αναγνώστης κολυμπά στο χάος που γίνεται κόσμος. Οποιος δεν έφτασε σε αυτή την έκσταση, δεν μπορεί να καταλάβει ποτέ τον Παπατσώνη. Γιατί αυτός ο ποιητής έχει τη χάρη να προκαλεί την ταραχή, την υπαρξιακή ταραχή. Από το στάδιο αυτό και πέρα παραδίδει τα μυστικά του. Η ποιητική του μέθοδος είναι Πάσχα, μια μετάβαση, ένα πέρασμα προς το επέκεινα. Οταν έχεις πια μετατεθεί στον εκστατικό χώρο, τότε μέσα στο ποίημα κατεβαίνει η χάρις. Αυτή η λέξη στον Παπατσώνη είναι πολύσημη. Ο Παπατσώνης υπήρξε για την ποίηση ένας πρωτοπόρος, όσο κι αν η λέξη έχει φθαρεί, διατηρεί ακόμη της σημασία της. Πρωτοπορία είναι μια εισδυτική ικανότητα που νοείται ως ποιητική οξυδέρκεια. Ο πρωτοπόρος ποιητής δεν είναι απλώς ο πρωτότυπος, είναι ο ανιχνευτής, ο ψυχανεμιζόμενος, ο ανίατος των πλατιών οριζόντων, ο ευαγγελιζόμενος την καινή ποιητική διαθήκη. Ο Παπατσώνης στάθηκε τέτοιος ευαγγελιστής και για πολλά χρόνια βοούσε στην έρημο τον ακατάληπτο λόγο του. Αμετανόητος βοτάνιζε τον κήπο και περιποιούνταν τα μυριστικά του. Ασκούσε την αθωότητά του. Γιατί η Ασκηση στον Αθω αυτό σημαίνει στη γλώσσα της ποίησης, αγώνας με το σαρκίο, αγώνας με τη λέξη, αγώνας με την αμαρτία, την αστοχία και την αστοχασιά για να επανεύρεις τη χαμένη αθωότητα. Η ποίηση του Παπατσώνη είναι οδός επιστροφής προς τον απολεσθέντα Παράδεισο. Αποκατάσταση της ταραγμένης ισορροπίας.

Το ύφος του Τάκη Παπατσώνη είναι η άσκησή του στην Αθωότητα. Γεμάτος αφελές δέος για ό,τι συντελείται μυστικό, γεμάτος κατάφαση για μια ζωή παραδείσια, γεμάτος συγκατάβαση για την αμαρτία – που στον Παπατσώνη σημαίνει πάντα αποτυχία, αστοχία και αστοχασιά. Ενα ύφος πράο, μειλίχιο, ειρηνικό, ποτέ σαρκαστικό, γοητευμένο με τη χλωρασιά, ύφος υδρόφιλο, μυριστικό, αμήχανο, πολλές φορές συντριμμένο, έτοιμο να πετάξει ανθό.