«Κλασσικά Εικονογραφημένα»

Χαζεύοντας πρόσφατα σε ένα παλαιοβιβλοπωλείο – παλιό και αθεράπευτο χούι κι αυτό –, έπεσα σε μια ντάνα με παλαιά «Κλασσικά Εικονογραφημένα». Δεν υπάρχει άνθρωπος, που λέει ο λόγος, της γενιάς των baby boomers που να μην έχει διαβάσει «Κλασσικά» (έτσι, με δύο -σσ ήταν ο τίτλος τους). Ακόμα και οι βιβλιόφιλοι της γενιάς μου/μας, πολλά από τα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας σε μορφή «Κλασσικού Εικονογραφημένου» τα πρωτογνωρίσαμε. Μάλιστα, επειδή ακριβώς τα διαβάζαμε μετά μανίας, γίνονταν και αρκετές συζητήσεις μεταξύ γονιών και μεταξύ δασκάλων της εποχής, οι οποίες συμπυκνώνονταν σε ένα βασικό ερώτημα, ερώτημα που θα τολμούσα να πω ότι εκκρεμεί ακόμα και στις μέρες μας: είναι σκόπιμο ένα παιδί να εισάγεται στην κλασική λογοτεχνία με αυτόν τον τρόπο; Μήπως αυτή η μορφή ανάγνωσης, με την εικόνα να κυριαρχεί, βλάπτει; Αφενός, επειδή αφυδατώνει και αποχυμώνει τα κείμενα, και αφετέρου επειδή ωθεί στην αναγνωστική οκνηρία, αφού καλλιεργεί στο παιδί, ή ακόμα και στον έφηβο, τη βολική ψευδαίσθηση ότι «το έχω διαβάσει» το α ή β βιβλίο, και επομένως δεν χρειάζεται να επανέλθω σε αυτό.

Προεκτείνοντας χρονικά τον σχετικό προβληματισμό, θα έθετα και σήμερα το ερώτημα: ωφεληθήκαμε, τελικά, από την ανάγνωση κλασικών αριστουργημάτων σε μορφή «Κλασσικών Εικονογραφημένων»; Ηταν, άραγε, τα «Κλασσικά» προπομποί συναρπαστικών μεταγενέστερων αναγνώσεων, ή μήπως λειτούργησαν σαν ευνουχιστές των κειμένων;

Θα έλεγα ότι η απάντηση δεν είναι εύκολη. Και οι δυο πλευρές έχουν τα δίκια τους. Και οι υποστηρικτές της άποψης ότι τα «Κλασσικά», με τη βοήθεια προφανώς των εικόνων, άνοιγαν πόρτες και παράθυρα προς τη φιλαναγνωσία, αλλά και οι πολέμιοί τους, που υπερασπίζονταν την ανάγκη να προσεγγίζεται η λογοτεχνία στην ατόφια, την αυθεντική μορφή της.

Αναλογίζομαι: μήπως και τα παιδικά βιβλία με τα οποία μυηθήκαμε εμείς οι παλαιότεροι στην κλασική λογοτεχνία δεν ήταν συχνά πετσοκομμένες εκδοχές αριστουργημάτων, ώστε να μην τρομάζει με τον όγκο τους το παιδικό (δυνάμει) αναγνωστικό κοινό; Πετσοκομμένα πρωτοδιάβασα κι εγώ, χωρίς ωστόσο αυτό να κάνει την ανάγνωσή τους λιγότερο συναρπαστική, έργα όπως ο Δον Κιχότης, ο Μόμπι Ντικ, οι Τρεις σωματοφύλακες, η Παναγία των Παρισιών, οι Αθλιοι, ο Ροβινσών Κρούσος, οι Μεγάλες προσδοκίες, ο Κόμης Μοντεχρήστος, τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ (πριν μάθουμε να τον λέμε Γκάλιβερ), ο Ιβανόης, η Καλύβα του μπάρμπα-Θωμά, ο Τομ Σόγερ, τα Εργα του Ιουλίου Βερν, κ.ά., κ.ά.

Θα επανέλθω στο θέμα των «Κλασσικών Εικονογραφημένων». Οχι όμως με πρόσθετους «θεωρητικούς» προβληματισμούς, αλλά με χρήσιμες πληροφορίες για το πώς, πότε, από ποιους, κ.λπ. εκδόθηκαν.

Επιδόρπιο

Ειρωνευόμενος ότι το 1945 όλοι στη Γαλλία δήλωναν αντιστασιακοί (όπως, άλλωστε, και το 1974 στην Ελλάδα), ένας γνωστός γάλλος χιουμορίστας και αυθεντικός αντιστασιακός, ο Pierre Dac (1893-1975), είχε πει: «Πράγματι αντιστάθηκαν. Αντιστάθηκαν στην επιθυμία… να αντισταθούν».