Εσείς ποια θεωρείτε ως τα πιο επιδραστικά βιβλία;

Η αφορμή για την ιδέα των «επιδραστικών βιβλίων» στην εφημερίδα είναι η συμπλήρωση 100 χρόνων από την πρώτη κυκλοφορία του «Μαγικού βουνού» του Τόμας Μαν, συλλεκτική έκδοση του οποίου κυκλοφορεί αυτή την περίοδο από το Μεταίχμιο (στη μετάφραση του Θόδωρου Παρασκευόπουλου, την ίδια, δηλαδή, με του Εξάντα το 1995). Ο αντίκτυπος του μυθιστορήματος, το οποίο εκδόθηκε σε δύο τόμους το 1924 στον γερμανικό οίκο S. Fischer, διαπερνά ήδη έναν αιώνα: δεν είναι μόνο ένα από τα έργα που συμπύκνωσαν το υπαρξιακό άγχος, τους φόβους και τις ελπίδες του 20ού αιώνα, αλλά πέρασε ως κληρονομιά και στον δικό μας. Ως σχόλιο για την κατακερματισμένη ηθικά και πολιτισμικά ευρωπαϊκή ιστορία, αλλά και για τη φονική απειλή του γερμανικού αυταρχισμού. Εκτοτε το ογκώδες βιβλίο πέρασε στη μυθολογία της λογοτεχνίας ως «μείξη δαντικής αλληγορίας και ευρωπαϊκού ρεαλισμού, μυθιστορήματος ενηλικίωσης και φάρσας», όπως σημειώνει η A.S. Byatt στο επίμετρο. O αντιήρωας Χανς Κάστορπ εγκλωβίζεται στο σανατόριο του θανάτου, ενώ γύρω του παρελαύνει το μακάβριο προσωπικό του και χάνει την αίσθηση του χρόνου. Το ρολόι χτυπάει μόνο ως εσωτερική αίσθηση – ένα τρικ του Τόμας Μαν, το οποίο θα μιμηθούν πολλοί επίγονοί του, όπως ήταν αναμενόμενο.

Ουσιαστικά δεν υπάρχει μία λίστα, και μάλιστα εξαντλητική, με τα πιο επιδραστικά βιβλία του 20ού αιώνα – πόσω μάλλον του 21ου. Τα ίδια τα μυθιστορήματα υφίστανται την αδυσώπητη αναθεώρηση του χρόνου, οι παλιές ιδέες αντικαθίστανται με καινούργια αιτήματα, οι πρίγκιπες της μυθοπλασίας κονταροχτυπιούνται μέχρι τελικής πτώσεως με τους παλιούς βασιλιάδες. Αλλά, ναι, υπάρχουν βιβλία που δείχνουν αντοχή στον χρόνο, αντιστέκονται στη λήθη και επιμένουν να επηρεάζουν μέχρι τις μέρες μας. Γενιές ολόκληρες αναγνωστών διάβασαν τον κόσμο – τους τόπους στους οποίους δεν έφτασαν ποτέ – μέσα από τους κορυφαίους συγγραφείς. «Στην κομμουνιστική Τσεχοσλοβακία, διηγείται ο Κούντερα, οι άνθρωποι σκέφτονταν ότι η ζωή τους έμοιαζε με τα μυθιστορήματα του Κάφκα», σημειώνει ο ιστορικός Ιβάν Ζαμπλονκά στο «Η Ιστορία είναι μια σύγχρονη λογοτεχνία» (Πόλις, μτφ. Ρίκα Μπενβενίστε). Και συνεχίζει: «Ορισμένες προσωπικότητες αποκτούν το κύρος συμβόλου: ο Ραστινιάκ (σ.σ.: χαρακτήρας στον “Μπαρμπα-Γκοριό” του Μπαλζάκ) ενσαρκώνει τον αριβισμό του 19ου αιώνα, ο Κουρτς (σ.σ.: της “Καρδιάς του σκότους” του Κόνραντ) τις παλινωδίες της αποικιοκρατίας. Στην “Ανθρώπινη κωμωδία”, στους “Ρουγκόν-Μακάρ” ή στο “Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο”, πολλά πράγματα είναι αληθινά: ο τάδε τόπος, το δείνα συμβάν, αλλά επίσης οι εισοδηματίες, η μεταμόρφωση του Παρισιού από τον Οσμάν, οι σιδηρόδρομοι και η κοσμική ζωή στο προάστιο Σεν-Ζερμέν».

Κάφκα και Τσέχοφ

Ο Κάφκα, τον οποίο υποδεικνύει ο Κούντερα για μια συλλογική ψευδαίσθηση των Τσεχοσλοβάκων – που πάντως δεν ήταν πλαστή –, παραμένει επιδραστικός και για τους σύγχρονους πεζογράφους. Αντί άλλης απόδειξης το 2010 στη συλλογή διηγημάτων «Best European Fiction» (Dalkey Archive Press), την οποία επιμελήθηκε ο Αλεξάνταρ Χέμον και προλόγιζε η Ζέιντι Σμιθ, το φάντασμά του έμοιαζε κυρίαρχο στην επικράτεια του ευρωπαϊκού διηγήματος, μαζί με εκείνο του Τσέχοφ. Ιδού αυτούσια η «Μπάρμπι» του Αντόνιο Φίαν από την Αυστρία (σε δική μας μετάφραση): «Εψαχνα κάποιο δώρο στο κατάστημα με τα παιχνίδια για την εφτάχρονη κόρη μας, όταν το βλέμμα μου έπεσε σε ένα σετ της Μπάρμπι που λεγόταν “Η Μπάρμπι γονατίζει γυμνή στον βωμό και διαβάζει τη Βίβλο”. Το τράβηξα από το ράφι για να το κοιτάξω από κοντά (η Μπάρμπι όντως γονάτιζε γυμνή μπροστά στον βωμό και διάβαζε από τη Βίβλο). Ενας υπάλληλος εμφανίστηκε τότε πίσω μου και με συνεχάρη για την επιλογή. Θεωρούσε ότι ήταν εξαιρετική και κάποτε η κούκλα θα γινόταν συλλεκτικό αντικείμενο. Παρ’ όλα αυτά, ήθελε να μου ξεκαθαρίσει ότι δεν έπρεπε σε καμία περίπτωση να δώσω το δώρο στο παιδί μου. Απευθυνόταν σε ανθρώπους άνω των 18 ετών. Εβαλα το κουτί πίσω στο ράφι και είπα ότι μου φαινόταν περίεργο να υπάρχουν παιχνίδια μέσα σε παιχνιδάδικο που δεν απευθύνονται σε ανηλίκους. Ο πωλητής μού είπε ότι απλώς έτσι είχαν τα πράγματα. Ετσι κι αλλιώς, δεν έφτιαχνε εκείνος τους κανόνες».

Το «1984» του Οργουελ

Ο Τζορτζ Οργουελ είναι, φυσικά, εδώ – αν έλειψε ποτέ από τις ιερεμιάδες, τις προβολές και τις φαντασιώσεις της πολιτικής σκηνής. Χρησιμοποιείται σαν ανάθεμα απ’ όλες τις χορδές του συνταγματικού τόξου κάθε φορά που πρέπει να αναχαιτιστούν οι αντίπαλοι. Το «οργουελικό» είναι στοιχείο της ρητορικής, ακόμη και αν δεν έχει διαβάσει κανείς τα μυθιστορήματα του συγγραφέα. Πέρα από τις ερμηνείες, υπάρχουν τα γεγονότα – κι αυτά λειτουργούν πάντα ως γέφυρα με την εποχή μας. Η ιδέα, για παράδειγμα, ότι η πίστη στο Κόμμα ξεπερνάει την αυτοσυνείδηση των οπαδών, έτσι ώστε να αποδέχονται εκουσίως την υποταγή («Ξέρεις τι θα πω όταν βρεθώ μπροστά στους δικαστές;», ρωτάει ο Πάρσονς τον Γουίνστον Σμιθ. «”Ευχαριστώ”, θα τους πω, “ευχαριστώ που με σώσατε πριν να είναι πολύ αργά”»). Η εικόνα των απαράτσικ που διαφθείρονται ως το χοιρινό τους μεδούλι από τα προνόμια ή η δίψα του Κόμματος να εξουσιάζει: «Η εξουσία δεν είναι μέσον, είναι ο τελικός σκοπός. Κανείς δεν εγκαθιδρύει μια δικτατορία για να προστατέψει μιαν επανάσταση. Κάνει την επανάσταση για να εγκαθιδρύσει μια δικτατορία» (Ο’Μπράιεν στο «1984»). Η «διπλόσκεψη» που, τηρουμένων των αναλογιών, φτάνει με διακλαδώσεις στην εποχή της μετα-αλήθειας: «Να ξέρεις και να μην ξέρεις, να έχεις συνείδηση όλης της αλήθειας ενώ λες έντεχνα κατασκευασμένα ψεύδη, να έχεις ταυτόχρονα δύο γνώμες που η μία αναιρούσε την άλλη, γνωρίζοντας ότι είναι αντιφατικές και πιστεύοντας και στις δύο, να χρησιμοποιείς τη λογική ενάντια στη λογική, να αποκηρύσσεις την ηθική και ταυτόχρονα να εγείρεις αξιώσεις σ’ αυτήν, να πιστεύεις ότι η δημοκρατία ήταν αδύνατη και ότι το Κόμμα ήταν ο θεματοφύλακας της δημοκρατίας…» («1984»).

Μοντερνιστές και επίγονοι

Πρέπει να επιμείνουμε ότι οι λίστες με τα επιδραστικά βιβλία του 20ού αιώνα βασίζονται στην αυθαιρεσία των συντακτών τους – με ένα πρόχειρο σερφάρισμα χθες εντοπίσαμε περίπου 10 από διαφορετικά πανεπιστήμια και βιβλιοφιλικές ιστοσελίδες (The New York Public Library, oedb.org, lithub.com κ.ά.). Αλλά και πάλι με κάποιον τρόπο γνωρίζουμε ότι στις θέσεις αυτής της λίστας θα εντοπίσουμε «συνήθεις υπόπτους». Τον Τζέιμς Τζόις, τον Μαρσέλ Προυστ, τη Βιρτζίνια Γουλφ και αργότερα τον Γουίλιαμ Φόκνερ ως τους μοντερνιστές που δοκίμασαν τα όρια της λογοτεχνίας για να πάρουν το μάθημα οι επόμενοι και να το μεταφέρουν μισό βήμα παρακάτω. Τον «Μεγάλο Γκάτσμπι» του Φιτζέραλντ ή το «Για ποιον χτυπάει η καμπάνα» του Χέμινγουεϊ, με την έννοια ότι από κάπου πρέπει να ξεκινήσει η αναζήτηση του Big American Novel για να καταλήξει στην «Ελευθερία» του Τζόναθαν Φράνζεν. Την «Ερημη χώρα» του Τ.Σ. Ελιοτ που πέρυσι συμπλήρωσε επίσης 100 χρόνια, συμπυκνώνοντας εντός της το ερείπιο που λεγόταν Ευρώπη (και τη μελλοντική φοβία μήπως καταλήξει εκ νέου γεμάτη κούφιους ανθρώπους). Θα είχαν επίσης θέση, για διαφορετικούς λόγους, «Ο θαυμαστός καινούργιος κόσμος» του Χάξλεϊ, «Ο φύλακας στη σίκαλη» του Σάλιντζερ, το «100 χρόνια μοναξιά» του Γκ.Γκ. Μάρκες – που λειτουργεί σαν το μανιφέστο του μαγικού ρεαλισμού και επηρέασε πολλούς συγγραφείς της Λατινικής Αμερικής αλλά και της Ευρώπης (όχι πάντοτε με επιτυχημένο τρόπο, καθώς κατέληξε μανιέρα χωρίς αφηγηματικότητα) –, το «Αρχιπέλαγος γκουλάγκ» του Σολζενίτσιν, το «Περιμένοντας τον Γκοντό» του Σάμιουελ Μπέκετ, «Ο ξένος» του Καμί. Τα αστυνομικά, επίσης, της Αγκαθα Κρίστι, του Ρέιμοντ Τσάντλερ και του Ντάσιελ Χάμετ, αλλά και το φρέσκο είδος που ξεκίνησε η Τόνι Μόρισον για τη λογοτεχνία της μνήμης.

Φρόιντ, Χάιντεγκερ, Ντεριντά

Από την άλλη, επιδραστική δεν είναι μόνο η μυθοπλασία. Οπότε με την ίδια δόση αυθαιρεσίας και χωρίς να απαιτείται μια λίστα εξαντλητική θα μπορούσε να συμπεριλάβει: τη «Μελέτη για τα όνειρα» (1901) και την «Ψυχοπαθολογία της καθημερινής ζωής» (1904) του Φρόιντ, το «Είναι και χρόνος» του Χάιντεγκερ (οι ειδήμονες συγκλίνουν ότι όσο απεχθής κι αν είναι η προσωπική διαδρομή του, το συγκεκριμένο έργο είναι από τα σημαδιακά του 20ού αιώνα), τη «Γενική θεωρία» του Τζ.Μ. Κέινς, το «Ωμό και το ψημένο» του Κλοντ Λεβί Στρος, το «Ο Αϊχμαν στην Ιερουσαλήμ: η κοινοτοπία του κακού» της Χάνα Αρεντ, τη «Διαλεκτική του Διαφωτισμού» των Χορκχάιμερ – Αντόρνο (μέχρι να ξεθωριάσει ως οπτική, το κλειστό σύστημα της βιομηχανίας του θεάματος που επέβαλαν επηρέασε γενεές επί γενεών), το «Δεύτερο φύλο» της Σιμόν ντε Μποβουάρ, το «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος» του Πρίμο Λέβι, το «Περί γραμματολογίας» του Ντεριντά (οι απανταχού αποδομιστές έπιναν νερό στο όνομά του), το «Αντι-Οιδίπους» του Ντελέζ, τη «Μεσόγειο» του Μπροντέλ.

Με τον ίδιο τρόπο, θα ενέτασσε κανείς το «Στον δρόμο» του Τζακ Κέρουακ, το «Εν ψυχρώ» του Τρούμαν Καπότε, πιθανότατα και το «Λευκό άλμπουμ» της Τζόαν Ντίντιον για τους δρόμους που άνοιξαν σε όσους αργότερα αναζήτησαν τη Νέα Δημοσιογραφία.