Θρίλερ στο Καμερούν της αποικιοκρατίας

Το πολιτικό θρίλερ με τις διακυμάνσεις του βρίσκεται σταθερά στη σφαίρα του ενδιαφέροντος του αναγνωστικού όσο και του τηλεοπτικού κοινού την τελευταία δεκαετία. Σε μια περίοδο κοινωνικών αναταράξεων και κάθετων αλλαγών, που ευνοήσαν τη μεταστροφή προς τον ευρύτερο προβληματισμό τού «ποιοι είμαστε και τι κάνουμε», το μυθιστόρημα πέρασε σε πολύ μεγάλο βαθμό στη σφαίρα του ντοκουμέντου. Δηλαδή άρχισε να αντλεί με μεγαλύτερη ευκρίνεια κατευθείαν από τα σκληρά γεγονότα της καθημερινότητας (εγκληματικότητα, ρατσισμός, ανισότητες), έως και τα μεγαλύτερα, όπως οι πόλεμοι, η κλιματική κρίση και η καλπάζουσα τεχνητή νοημοσύνη.

Ετσι, η Ιστορία όχι μόνο δεν τελείωσε, όπως υποστήριζε ένας ισχυρός κύκλος θεωρητικών μετά την πτώση του Τείχους, αλλά συνεχίζει με ακόμη μεγαλύτερη ένταση να ανοίγει τα σφαλιστά κιτάπια της σε νέες θεωρήσεις και μελέτες. Η οντολογική κρίση που συγκλόνισε τους πάντες στο πρόσφατο παρελθόν έφερε σε ΗΠΑ και Ευρώπη μετά τα τέλη της δεκαετίας του ’60 την ανάγκη ξανά για επιδιόρθωση ή αποκατάσταση των εγκάρσιων τραυμάτων της κληρονομούμενης συνείδησης. Ενα από αυτά, ίσως ένα από τα κύρια, είναι η αποικιοκρατία και οι συνέπειές της.

Η Ιστορία δεν λογίζεται μονοσήμαντα. Οσοι το έχουν προσπαθήσει έχουν πέσει έξω. Ομως και η απόκρυψη μόνο καλό δεν έκανε μέσα στα χρόνια. Ο Τομά Κανταλούμπ στο δεύτερο βιβλίο του που μεταφράζεται στα ελληνικά – έχει προηγηθεί το «Ρέκβιεμ για μια Δημοκρατία» (μτφρ. Δημήτρης Δημακόπουλος, Πόλις) – αναφέρεται στο αποκρυμμένο ζήτημα του Καμερούν και τις ευθύνες της γαλλικής πολιτείας. Η ιδέα της αφρικανικής Γαλλίας, οι καταναγκαστικοί δεσμοί με τη μητρόπολη και οι μετέπειτα αποκοπές φωτίζουν αρκετές πτυχές της σημερινής μεταναστευτικής πολιτικής της χώρας.

Ο συγγραφέας, που έχει γεννηθεί στο Παρίσι το 1971, απόφοιτος του Ινστιτούτου Πολιτικών Επιστημών, υπήρξε για πολλά χρόνια δημοσιογράφος της «L’ Humanite» με πολλές και ριψοκίνδυνες αποστολές ανά τον κόσμο. Η σχεδόν χαμένη τέχνη της αναζήτησης των αποσιωπημένων μέσω του ρεπορτάζ συνδυάζεται με τη μυθιστορηματική αφήγηση που αποσκοπεί στην εξύφανση των σκοτεινών διαδρομών της πολιτικής ευθύνης και πρακτικής.

Περισσότερο μυθιστόρημα έρευνας που θυμίζει δημοσιογραφικούς φακέλους, η «Φούγκα» φλερτάρει με το πολιτικό νουάρ της σχολής του Μορίς Ατιά, για παράδειγμα, και λιγότερο με τις αναρχικές γκραβούρες του Ζαν-Πατρίκ Μανσέτ. Ο τίτλος υποδηλώνει ως ένα μεγάλο βαθμό και την άρθρωση της πλοκής, όπως και των χαρακτήρων που ακολουθούν. Η φούγκα κατά τον κανόνα της μουσικής είναι ένα πολυφωνικό έργο που όλες οι φωνές τραγουδούν την ίδια μελωδία αλλά εκκινούν η μία μετά την άλλη, με διαφορά μερικών μέτρων. Η ετυμηγορία της λέξης έρχεται από τα λατινικά και σημαίνει φυγή. Ουσιαστικά οι πρωταγωνιστικοί χαρακτήρες είναι κατά κάποιον τρόπο δραπέτες. Δυο φυγάδες με ευαισθησία και δίψα για ανακάλυψη. Το ημερολόγιο του βιβλίου εκτείνεται χρονικά από το 1960 μέχρι και το 1962.

Ο ΛΙ κ Μπλανσάρ είναι νέος δημοσιογράφος σε αριστερό έντυπο και πρώην αστυνομικός. Παραιτήθηκε από την υπηρεσία καθώς, όπως λέγεται, δεν άντεχε άλλο τη διαφθορά. Μαθητεύει σε αρχισυντάκτη του παλιού καλού καιρού, ένα τσακάλι στις πολιτικές ζυμώσεις. Πριν από λίγες ημέρες σημειώθηκε στο κέντρο του Παρισιού ο περίεργος θάνατος ηγετικού στελέχους του «UPC». Της Ενωσης των Λαών του Καμερούν, μιας αυτονομιστικής οργάνωσης που μάχεται για την ολική ανεξαρτησία της αφρικανικής χώρας από τη γαλλική κηδεμονία. Ο Αντουάν Καρεγκά, κορσικανικής καταγωγής, είναι ένας λαθρέμπορος οπίου στο λιμάνι της Μασσαλίας. Ενας «νταραβεριτζής» χαμηλής ιεραρχίας στους κύκλους της Μαφίας της πόλης. Επιβιώνει κρατώντας τα τεφτέρια των παράνομων οικονομικών συναλλαγών.

Ο δημοσιογράφος βρίσκεται στα ίχνη του «Κόκκινου Χεριού», της ένοπλης οργάνωσης που κυνηγούσε μυστικά μέλη και προμηθευτές του «FLN» (Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου της Αλγερίας), όπως στο δίκτυο της «SAC» (Υπηρεσίας Δράσης Πολιτών) – ομάδες περιφρούρησης του γκωλικού κόμματος – όπως κι ένα δίκτυο στρατιωτικών, ενώ ο μεσάζων προσπαθεί να βρει τον καμερουνέζο συνεργάτη του που έφυγε ή το έσκασε για την ιδιαίτερη πατρίδα του με τα «τεφτέρια» της μαρσεγιέζικης μαφίας.

Δυο άντρες από διαφορετικά σημεία εκκίνησης και αμοιβαίο σεβασμό θα συναντηθούν σε μια άγνωστή τους χώρα, το Καμερούν. Η συνεύρεση αυτή δεν είναι μόνο γεωγραφική. Από διαφορετικές μεριές θα ανοίξουν τα σκοτεινά κιτάπια της υπερπόντιας πολιτικής των κυβερνητικών κλιμακίων της Γαλλίας. Τα περισσότερα πρόσωπα που αναφέρονται στο βιβλίο είναι αληθινά, κι αυτό προσδίδει ένα συγκεκριμένο πλαίσιο ντοκουμέντου, δίνοντας και το πολιτικό στίγμα του συγγραφέα.

Ο κοφτός και μεστός λόγος του Κανταλούμπ αποτελεί το ατού της παρούσας ερευνητικής μυθοπλασίας. Σχεδόν σε πραγματικό χρόνο, ξετυλίγει τα παρασκηνιακά ικριώματα που οδηγούν στον λαβύρινθο του οικοσυστήματος των μυστικών υπηρεσιών. Από κει και πέρα ο κυκεώνας των νεοαποικιακών συμφερόντων δείχνει το πρόσωπο μιας δημοκρατίας όπου δεν βρίσκει λύσεις στη μετεξέλιξή της. Οι χαρακτήρες του συγγραφέα παραμένουν από την πρώτη σελίδα μάρτυρες αυτής της πεισματικής οπισθοδρόμησης. Οι ίδιοι παραμένουν σχεδόν αμετάβλητοι σε έναν κόσμο που βρίσκεται στο κατώφλι τού να αλλάξει ραγδαία, κρατώντας απελπισμένα τα ηνία περασμένων «μεγαλείων».

Το είδος της ντοκιμαντέρ αφήγησης είναι πολύ διαδεδομένο στις μέρες μας. Υπάρχει η θεωρητική τάση να ενταχθεί το μυθιστόρημα στο ευρύτερο πεδίο της υπάρχουσας κοινωνικοπολιτικής κριτικής, ο πυλώνας της τέχνης όπου θα καυτηριάζει άμεσα τα κακώς κείμενα. Μια προσέγγιση που ευνοεί την αντικειμενικοποίηση του ντοκουμέντου. Ομως από τη στιγμή που παρεμβάλλεται ο συγγραφέας, αυτό το αντικειμενικό στοιχείο αναβάλλεται. Η εκδοχή του Κανταλούμπ βρίσκεται κοντά στον δημοσιογραφικό έτερο εαυτό του, ο οποίος παλεύει να αποκαλύψει τις κυβερνητικές αναλγησίες. Οι διάδρομοι των Ηλυσίων Πεδίων δεν ήταν και δεν είναι στρωμένοι μόνο με ροδοπέταλα, πώς αλλιώς. Το βιβλίο ως πρόσληψη αποτελεί ένα κάλεσμα για αφύπνιση. Του πώς αλλοιώνεται η Ιστορία μέσα από την αποφυγή των πηγών. Πρόσφατα βέβαια η γαλλική προεδρία αποφάσισε να επιτραπεί η πρόσβαση σε κρατικά αρχεία που αφορούν την Αλγερία, για παράδειγμα.

Τα τελευταία χρόνια η γαλλική βιβλιοπαραγωγή, όπως και η αμερικανική, προσπαθούν να υπερδιορθώσουν το ενοχικό κενό της αποικιοκρατίας και της δουλείας αντίστοιχα. Ανασύρουν αρχεία, ξεσκαρτάρουν πρόσωπα που είχαν ρόλο και ευθύνες. Ομως αντί να θέτουν καυτά ερωτήματα, πολλοί συγγραφείς θέτουν εαυτούς στους ρόλους των απόλυτων αποτιμητών. Ετσι οι χαρακτήρες τους αποκτούν το αρχετυπικό προφίλ των «βρώμικων σταυροφόρων». Ο Τομά Κανταλούμπ στον δρόμο της αποκατάστασης και η πεζογραφία να καταγγέλλει.