Στο μυαλό τεσσαρων ζωγράφων

Στέκεστε μπροστά σε ένα έργο ζωγραφικής. Η εικόνα που προσλαμβάνετε αποτελείται από φως, το οποίο διέρχεται από τον φακό του ματιού σας, φτάνει στον αμφιβληστροειδή και μετατρέπεται σε ηλεκτρικά σήματα. Το οπτικό νεύρο τα μεταφέρει στον φλοιό του εγκεφάλου σας. Εκεί τα σήματα ερμηνεύονται και συνθέτουν αυτό που αντιλαμβανόμαστε ως εικόνα. Η αμυγδαλή του εγκεφάλου παραλαμβάνει την εικόνα, τη συνδυάζει με προηγούμενες παραστάσεις και εμπειρίες και αξιολογεί τη συναισθηματική αξία του ερεθίσματος. Αυτό που αισθάνεστε, λοιπόν, μπροστά σε ένα έργο ζωγραφικής είναι ένα γέννημα του φωτός και της χημείας του εγκεφάλου σας. Αλλά πάνω από όλα είναι το ζευγάρωμα του νου σας με την ψυχή του καλλιτέχνη. Συμβαίνει με όλα τα έργα τέχνης, κυρίως τα σπουδαία.

Είμαι καλλιτεχνικά απαίδευτος. Δεν γνωρίζω πώς να βάζω σε σειρά τις λέξεις που περιγράφουν ρεύματα, ταυτοποιούν έργα και δημιουργούς. Η ματιά μου είναι αφελής για αυτό και κρυστάλλινα ειλικρινής. Ακολουθώ το συναίσθημα που δημιουργείται όταν στέκομαι μπροστά σε ένα έργο. Και έτσι το αξιολογώ. Τεχνικά δεν είναι σωστό. Αλλά είναι ανθρώπινο. Επίσης αισθάνομαι απροσμέτρητο δέος μπροστά στους ζωγράφους. Ενα βράδυ, λοιπόν, βρέθηκα σε κοινή παρέα με τέσσερις ζωγράφους, λίγο πριν από τα εγκαίνια του νέου χώρου της γκαλερί ALMA, όπου φιλοξενούνται σε κοινή έκθεση με άλλους 21 ομότεχνούς τους. Και μπλέχτηκα σε μία συζήτηση περί τέχνης, περίπου όπως ένα παιδί σε μαγικό δάσος.

Νίκος Κασκούρας

«Μόνο η ψυχή είναι πάνω στο έργο»

Συνάντησα τον Νίκο Κασκούρα ένα ζεστό απόγευμα στο καφενείο «Μουριά». Φυσιογνωμικά απαντά στο αρχετυπικό πρότυπο του ζωγράφου που είχα κατά νου. Τον βλέπεις και λες ότι είναι εικαστικός καλλιτέχνης. Του μιλάς και αποκαλύπτεται ένας άνθρωπος που ζωγραφίζει πάνω στις λέξεις του, προσθέτει χρώμα και συναίσθημα. Περιγράφει την τέχνη του και τη σχέση που διατηρεί μαζί της με την ακρίβεια που ο ψυχαναλυτής αναδεικνύει εσωτερικές συγκρούσεις. Ο χρόνος του επιτρέπει να φιλοσοφεί. Κάποιες στιγμές γίνεται πραγματιστής. Και βλέποντας τα έργα του, αισθάνομαι ότι θέλει να μιλήσει για την αταξία της ανθρώπινης ψυχής.

«Μόνο η ψυχή είναι πάνω στο έργο μου. Αν το έργο δεν έχει ψυχή, είναι ένα σώμα νεκρό. Για αυτό και ένα πορτρέτο αποκτά νόημα αν σου επιτρέπει να δεις την ψυχή του ανθρώπου που βλέπεις. Ο ζωγράφος είναι ένας καλλιτέχνης που περπατάει πέραν της πραγματικότητας καθώς δημιουργεί μία δική του. Ζωγραφίζω αυτό που αισθάνομαι και, πολλές φορές, στο τέλος γεμίζω με αγαλλίαση. Το έργο είναι συναίσθημα που μετατρέπεται σε κάλλος. Και αν σου μιλήσει, τότε δεν έχει καμία σημασία τι βλέπεις. Η έμπνευση θα σε συναντήσει όταν ξεκινάς να δουλεύεις. Ποτέ μου δεν κατάλαβα αυτούς που λένε ότι περιμένουν την έμπνευση να τους ανάψει το φως. Οταν ξεκινάω να ζωγραφίζω είναι, περίπου, σαν να μην ξέρω τι πρόκειται να κάνω. Η ηρεμία συμβάλλει στη δημιουργικότητα. Η συγκίνηση, τα έντονα συναισθήματα, αλλά και η λογική, συχνά μπορούν να σε βγάλουν έξω από το έργο. Τα καλύτερα έργα μου είναι εκείνα που έκανα πάνω σε χαρτιά, πεταμένα από τυπογραφεία. Γιατί είναι τα καλύτερα; Γιατί τότε δεν έδινα σημασία σε αυτό που κάνω, ήμουν απλώς ο εαυτός μου. Εχω πετάξει και σκίσει έργα. Οταν ψάχνεις τον εαυτό σου, κάνεις και πράγματα που δεν αντιστοιχούν σε αυτό που πραγματικά είσαι. Και αυτό φαίνεται πάνω στο έργο. Τότε έρχεται η στιγμή που τα απορρίπτεις, τα ακυρώνεις και βρίσκεις τον εαυτό σου. Ενα πράγμα για το οποίο μπορεί να μιλήσει ο καλλιτέχνης, είναι η ειλικρίνειά του. Εγώ το πλήρωσα εμπορικά. Ο βασικός κανόνας της τέχνης είναι ότι δεν υπάρχει κανόνας, πέρα από κάποια βασικά πράγματα σχετικά με την αισθητική.

Εχω βαθιά επιρροή από τη βυζαντινή τέχνη, της προσέδωσα μία σύγχρονη διάσταση. Για να είναι η τέχνη παγκόσμια, πρέπει να διακρίνεται εντοπιότητα, δεν γίνεται να είσαι στην Αθήνα και να ζωγραφίζεις λες και είσαι στη Νέα Υόρκη. Στην τέχνη δεν υπάρχει εξέλιξη, αλλά μεταμόρφωση. Υπάρχει, ας πούμε, πιο εξελιγμένος καλλιτέχνης από τον Φειδία; Εξέλιξη υπάρχει στην επιστήμη. Στην τέχνη υπάρχει ένα σημείο όπου μπορείς να ανέβεις και μετά δεν μπορείς να πας παραπάνω. Ναι, ζηλεύω άλλους καλλιτέχνες. Πώς να μη ζηλέψεις τον Πικάσο;».

Κώστας Παπανκολάου

«Δεν είμαι καλλιτέχνης, είμαι ζωγράφος»

Ο Κώστας Παπανικολάου εργάζεται σε ένα μεγάλο υπόγειο στην Καισαριανή. Κατεβαίνεις τα σκαλιά και βρίσκεσαι σε μία ζούγκλα της τέχνης. Είσαι κυκλωμένος από έργα, έτοιμα ή ανολοκλήρωτα, βλέπεις μία εντυπωσιακή συλλογή από δερμάτινες φιγούρες θεάτρου σκιών, ένα υπεραιωνόβιο πιάνο, στο βάθος στέκει ένας αργαλειός, συναντάς έργα ομοτέχνων του, βινύλια όπερας. Αν είναι αλήθεια ότι ο χώρος σου περιγράφει και τη ψυχή σου, τότε ο Παπανικολάου είναι ένα συναρπαστικό μείγμα. Φυσιογνωμικά έχει μία τρυφερή παιδικότητα που τη σβήνει (έτσι νομίζει) με λόγια και απόψεις που εκπλήσσουν. Αισθάνομαι ότι το έργο του εκπέμπει αισιοδοξία.

«Δεν είμαι καλλιτέχνης. Καλλιτέχνης είναι αυτός που διαλέγει κουρτίνες. Είμαι ζωγράφος και αναγκαστικά τεχνίτης. Η ζωγραφική δεν είναι αυτό που βλέπεις. Είναι κάτι μπογιές και σχέδια. Και εγώ ως ζωγράφος δεν θέλω να σου προκαλέσω τίποτα, καμία αντίδραση. Απλώς καλύπτω μία δική μου εσωτερική ανάγκη. Δεν αποτυπώνω συναίσθημα στα έργα μου. Το συναίσθημα δεν έχει σχέση με τη ζωγραφική, συχνά μάλιστα η τέχνη είναι μικρότερη από τις μεγάλες συγκινήσεις της ζωής. Η ζωγραφική για να είναι καλή προϋποθέτει ψυχρή εκτέλεση. Αλλά την ίδια στιγμή, δεν έχει και κανένα νόημα αν δεν αισθάνεσαι κάτι να φτερουγίζει μέσα σου. Είναι μία συνεχής ιστορία κλεψιάς. Παίρνει ο ένας από τον άλλον. Οταν ζωγραφίζεις πρέπει να είσαι ικανός ώστε να παραλάβεις και να συνεχίσεις την παράδοση. Και συνεχίζεις με βάση τους ζωγράφους που αγαπάς. Οταν ζωγραφίζω ξέρω τι θέλω να φτιάξω. Εχω αίσθηση του θέματος. Και θέλω να έχει μέσα του ζωγραφική, σχέσεις, τόνους, αναλογίες, ρυθμό. Αν πάρεις την εύκολη οδό, το έργο θα σε πετάξει έξω. Ολα τα έργα είναι ατελείωτα. Οταν ζωγραφίζω δεν καταλαβαίνω αν το έργο είναι καλό ή κακό. Χρειάζεται πειθαρχία. Συχνά υποφέρεις. Ομως αν βγάλεις κάτι που σου αρέσει, η απόλαυση είναι μεγάλη. Μερικά έργα βγαίνουν σαν ερωτική πράξη και αισθάνεσαι όμορφα όταν τελειώνει. Ωστόσο εγώ αισθάνομαι ότι δεν τελειώνω ποτέ τα έργα. Αλλωστε πιστεύω ότι σε όλη μου τη ζωή καταπιάνομαι με ένα και μόνο έργο. Δεν επιλέγω το θέμα. Με επιλέγει, είναι αυτό που θα μου κλέψει το βλέμμα. Λατρεύω τα παλιά μου έργα γιατί διατηρούν την αίσθηση που είχα την ώρα της δημιουργίας τους. Κοιτάζω ένα παλιό έργο και θυμάμαι τα πάντα από εκείνες τις μέρες. Είναι η χαρτογραφία της ζωής μου. Ο ζωγράφος γίνεται πιο απλός όσο μεγαλώνει. Δεν αποκτά καμιά σοφία, απλώς ακολουθεί τη ζωγραφική του εντιμότητα. Ναι, εξελίσσομαι ακόμα. Αν δεν συνέβαινε αυτό, θα τα παρατούσα».

Σταμάτης Θεοχάρης

«Ο ζωγράφος δεν μπορεί να είναι ικανοποιημένος»

Ο Σταμάτης Θεοχάρης εργάζεται σε ένα δωμάτιο του σπιτιού του στο Παγκράτι. Είναι ένα εργαστήριο τσέπης. Στους τοίχους έχει κρεμάσει έργα του. Τα παρατηρώ και είναι σαν να βλέπω χρώματα, πειρασμούς και μύχιες σκέψεις να ζευγαρώνουν σε μία ποιητική αναπαράσταση της πραγματικότητας. Λες και κατάπια κάτι με μία περίεργη, ψυχοτρόπο ουσία. Ναι, είναι ποπ. Και σέξι. Λάθος, αντλούν έμπνευση από τη σεξουαλικότητα και το παιχνίδι των αισθήσεων. Ως άνθρωπος, ο Θεοχάρης, εκπέμπει, τουλάχιστον σ’ εμένα, πραότητα. Μέτρο και τάξη. Αλλωστε δουλεύει με πρόγραμμα.

«Ξεκινάω να δουλεύω με συναισθήματα. Αλλά όταν αρχίζω να δημιουργώ, λειτουργώ μηχανικά, επαγγελματικά. Οταν διακατέχομαι από έντονα συναισθήματα, δεν είναι καλό δημιουργικά. Το ιδανικό είναι να βρίσκομαι σε μία flat, ψυχικά, κατάσταση αν και συχνά η ζωγραφική λειτουργεί ως ψυχοθεραπεία και καταφυγή. Ασφαλώς στο έργο αποτυπώνονται σκέψεις και συναισθήματα, αλλά ως δημιουργός οφείλεις να πάρεις μία απόσταση από αυτά. Ο άνθρωπος βρίσκεται στο επίκεντρο της δουλειάς μου. Εχω μία φυσική περιέργεια για τους ανθρώπους και προσπαθώ να τους περιγράψω, να δείξω πώς είναι οι ίδιοι και όχι τα συναισθήματά τους. Ζωγραφίζω με το μυαλό μου όταν πέφτω για ύπνο. Ομως δεν κάνω προσχέδιο, πηγαίνω αμέσως στο έργο. Μέσα μου έχω μία γενική εικόνα για αυτό που φτιάχνω και καταλαβαίνω από την αρχή αν θα πάει καλά. Το έργο είναι ένα κομμάτι του εαυτού μου, αλλά ταυτόχρονα δημιουργείται μία ανταγωνιστική σχέση μεταξύ μας καθώς προσπαθώ να του επιβάλλω τις ιδέες μου. Οχι, δεν έχω πετάξει ποτέ έργο. Αλλά έχω σκίσει. Αν δεν με ικανοποιεί, το μεταποιώ, δεν το παρατάω ποτέ στη μέση. Απέναντι στα παλιά έργα αισθάνομαι αμηχανία γιατί βλέπω τις ατέλειές μου. Ο ζωγράφος δεν μπορεί ποτέ να είναι ικανοποιημένος. Ξέρει ότι υπάρχει χώρος για βελτίωση και για το επόμενο βήμα. Οσο μεγαλώνω μέσα μου γίνομαι πιο απλός, όμως θέλω η ζωγραφική μου να γίνει πιο σύνθετη. Η αναπαραστατική ρεαλιστική ζωγραφική που κάνω δέχεται πλέον τον δημιουργικό ανταγωνισμό από την τεχνητή νοημοσύνη. Εκ των πραγμάτων, οι ζωγράφοι καλούνται να υιοθετήσουν πιο πρωτόγονα στοιχεία προκειμένου να δηλώνουν την ανθρωπιά τους. Η αλήθεια είναι ότι θα ήθελα να είμαι λίγο πιο τρελός καλλιτεχνικά…».

Ράνια Ράγκου

«Συχνά τσακώνομαι με τα έργα μου»

Παρατηρώντας την αντιλαμβάνεσαι ότι δεν θα μπορούσε να είναι τίποτα διαφορετικό από καλλιτέχνις, ζωγράφος. Ισως να είναι και η ίδια η τέχνη που σμιλεύει τον άνθρωπο για να τον φέρει στο δικό της καλούπι. Αισθάνθηκα ότι η Ράγκου χρησιμοποιεί τη σκληρότητα του κόσμου για να σκάψει βαθιά μέσα της και να μετατρέψει τον κυνισμό σε ποίηση με εικόνες. Εργάζεται στη Γλυφάδα. Μεγάλος χώρος, στρωμένος με μοκέτα που περιβάλλεται από έργα –δεν δουλεύει ποτέ μόνο ένα έργο, προτιμά να εργάζεται παράλληλα πάνω σε περισσότερα.

«Το έργο μου είναι αναφορά στον τρόπο που ζω και αντιλαμβάνομαι τα πράγματα. Πρόθεσή μου δεν είναι να βγάζω συναίσθημα μέσα από το έργο, όταν ακούω κάτι τέτοιο εκνευρίζομαι. Προτιμώ να δημιουργώ μία αίσθηση ερωτηματικού, ακόμα και αν στο έργο αποτυπώνεται μία κραυγή ή και απελπισία. Δεν ξεκινάω να ζωγραφίζω πάνω σε κάτι που είδα, αλλά με βάση μία ιδέα ή μία εμμονή. Τα έργα μου είναι σκέψεις και λόγια που αποδίδονται με εικόνες. Είμαι ένας άνθρωπος γεμάτος αντιφάσεις. Και αυτό αποκαλύπτεται πάνω στη δουλειά μου. Οταν ζωγραφίζω συγκεντρώνομαι πάνω στο έργο, σκέφτομαι πώς θα λύσω κάποια προβλήματα και μετά παραδίδω το μυαλό μου στο χάσιμο. Με κάποια έργα έχω τρομερά ανταγωνιστική σχέση, συχνά τσακώνομαι μαζί τους. Και όταν συμβεί αυτό, να τσακώνεσαι με ένα έργο, έτσι και το αποτέλεσμα σε ικανοποιεί, σου χαρίζει μία λύτρωση. Παρατάω έργα όταν θεωρώ ότι είναι χαμένη υπόθεση, σαν κάποιες ανθρώπινες σχέσεις. Και μου αρέσει να δουλεύω παράλληλα σε διαφορετικά έργα, ο εγκέφαλός μου είναι χαοτικός. Είμαι ανικανοποίητη. Και αχόρταγη μέσα στη σιωπή μου. Ζηλεύω τα παλιά μου έργα, δηλαδή τον εαυτό μου όταν τα έφτιαχνε και δεν έδινε δεκάρα. Ευτυχώς αισθάνομαι ότι επιστρέφω σε εκείνη την εκδοχή του εαυτού μου. Οι σπουδές περιορίζουν τον ζωγράφο. Οι σχολές θα έπρεπε πρωτίστως να παρέχουν στους σπουδαστές πρόσβαση στα μουσεία. Στη νιότη μου ήμουν εντελώς αγράμματη και έτσι ό,τι έφτιαχνα ήταν αυθεντικά πηγαίο. Ο ζωγράφος εξελίσσεται ανάλογα με αυτό που το λείπει. Αν ήταν φλύαρος στη ζωή του, τότε θα γίνει πιο απλός. Εγώ εξελίσσομαι κάνοντας αυτό που θέλω, χωρίς να αισθάνομαι ότι έχω να αποδείξω κάτι. Δεν υπογράφω τα έργα μου, ούτε αισθάνομαι όμορφα όταν στέκομαι μπροστά τους στην έκθεση. Το ιδανικό θα ήταν να γινόμουν αόρατη, να στέκεται μόνο το έργο με τη δική του προσωπικότητα».