Το δίκαιο και το άδικο μέσα από τη λογοτεχνία

Είναι άξιο παρατήρησης, ή μάλλον ευρύτατων μελετών, που αποκλείεται, ως έναν τουλάχιστον βαθμό, να μην έχουν γίνει τόσο στην Ελλάδα όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη, πως όλα τα μεγάλα λογοτεχνικά έργα, τα χαρακτηρισμένα ως ένα είδος «κοινωνικού συμβολαίου», έχουν ως βάση και αφετηρία τους μια μεμονωμένη ανθρώπινη συμπεριφορά τόσο πιο καταλυτική, όσον αφορά την κοινωνική τους συνεκφορά ώστε να έχουν οργανωθεί χάρη σε αυτήν και να έχουν αποκτήσει υπόσταση κινήματα μαζικά με στόχους που αφορούν πλέον σύνολα ανθρώπων και λαούς με τελείως διάφορα μεταξύ τους εθνικά και φυλετικά χαρακτηριστικά. Οπως και να το κάνουμε, η τέχνη και η λογοτεχνία ειδικότερα προηγούνται ώστε να ανοίγονται δρόμοι, ή μάλλον πλατιές λεωφόροι ακόμα και για όσους τις λογαριάζουν μόνον ως χώρους για να διαμαρτυρηθούν, να διεκδικήσουν, ή να αισθανθούν τη μόνη σύγχρονη ηδονή που, όπως έλεγε χαρακτηριστικά ο Γιάννης Τσαρούχης, «είναι αυτή της ταχύτητας».

Με αδιαπραγμάτευτο και ανεξαγόραστο στοιχείο της (σε σχέση με τη λογοτεχνία) αυτό της συγκίνησης που ακόμα και στην πιο δακρύβρεχτη (για παράδειγμα «Οι Αθλιοι» του Βίκτωρος Ουγκώ) ή σκληρή εκδοχή της (για παράδειγμα «Ο Πεταλούδας» του Ανρί Ζαργιέρ), παραμένει η πιο ασφαλής και ακένωτη πηγή για έναν διαρκώς καλλιεργήσιμο εξανθρωπισμό, στο μάκρος μάλιστα μιας ολόκληρης ζωής. Χωρίς να παραθεωρούμε τη σημασία των έργων που συνιστούν για τους εκλεκτούς συνεργάτες του σημερινού αφιερώματος αυτό το είδος του «κοινωνικού συμβολαίου» που κάνει τις ασύνορες, έτσι ή αλλιώς, διαστάσεις της λογοτεχνίας να ηχούν ακόμα πιο συναρπαστικές, ας μας επιτραπεί η μνεία ενός μόνο έργου της νεοελληνικής γραμματείας. Χωρίς να είναι το μοναδικό, κάθε άλλο μάλιστα, εγγυάται με τον πιο αισθαντικό τρόπο τον όρο «κοινωνικό συμβόλαιο». Πρόκειται για το έργο του πεθαμένου εδώ και σαράντα τρία χρόνια πεζογράφου Δημήτρη Χατζή, «Το τέλος της μικρής μας πόλης».

Χάρης Θεοχάρης

«Ο πύργος» του Φραντς Κάφκα

Δεν θυμάμαι πια πότε ακριβώς διάβασα τον «Πύργο» του Φραντς Κάφκα, ήταν κάπου προς το τέλος της εφηβείας σίγουρα. Εκείνο που δεν θα ξεχάσω είναι το πόσο με είχε συνεπάρει. Βέβαια, ήταν η περίοδος των φλογερών πνευματικών προσδοκιών, τότε που κάθε βιβλίο ήταν και μια καινούργια έκρηξη οραμάτων. Πόσω μάλλον όταν μιλάμε για τον «Πύργο», ένα μυθιστόρημα που, ανεξαρτήτως της στιγμής που το συναντάς στα προσωπικά διαβάσματά σου, δεν γίνεται να μην αποτελέσει πεδίο προβληματισμού. Μαζί με τη «Δίκη», ο «Πύργος» αποτελεί την ιδανική μύηση στον κόσμο του Κάφκα, σε αυτό το άχρονο και συντριπτικό δέος του ανθρώπου απέναντι σε μια πανίσχυρη, απρόσωπη και απόρθητη εξουσία.

Θυμάμαι λοιπόν ότι για πολύ καιρό, όχι μόνο κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης του μυθιστορήματος, κυρίως όμως μετά, νόμιζα πως ζούσα κι εγώ στο χωριό του «Πύργου». Ενα από τα στοιχεία που μου προκάλεσαν έντονους προβληματισμούς ήταν η επαγγελματική ιδιότητα που είχε διαλέξει ο Κάφκα για τον Κ.: χωρομέτρης, τοπογράφος για τα σημερινά δεδομένα. Γιατί τοπογράφος; Προσπαθούσα να αποκωδικοποιήσω τον συμβολισμό, τον γρίφο του Κ. και τον ρόλο του στη γενικότερη παραβολή του καφκικού «Πύργου». Και γιατί υπήρχε τόσο σθεναρή άρνηση από την αόρατη, απροσπέλαστη Αρχή του «Πύργου» να του επιτραπεί να ασκήσει το επάγγελμά του, ενώ υποτίθεται πως ήταν απαραίτητο; Σκέφτηκα ότι ένας τοπογράφος μπορεί να μετρήσει ακριβώς τα όρια μεταξύ των πεδίων ιδιοκτησίας και άρα της αυτόνομης δράσης των ατόμων μέσα σε μια κοινότητα με νόμους και κανονισμούς. Μπορούσε επίσης να επαναπροσδιορίσει τη χωροταξία της επικράτειας του «Πύργου», και αυτό ήταν κάτι πολύ επικίνδυνο, η χειρότερη απειλή για το καθεστώς του άρχοντα, του κόμητα «Βέστβεστ» (λογοπαίγνιο του Κάφκα για τη Δύση). Ο Κάφκα σκιαγραφεί το παράλογο του γραφειοκρατικού μηχανισμού, ο οποίος δείχνει να ρυθμίζει τα πάντα, χωρίς να προσφέρει τίποτα. Ο Πύργος είναι απρόσιτος για τους περισσότερους κατοίκους, ενώ η επαφή με αυτόν γίνεται μέσω διαμεσολαβητών – το υπηρεσιακό προσωπικό του Πύργου. Ασφαλώς, στον «Πύργο» η δόμηση, η «θέσμιση» όπως θα έλεγε ο αγαπημένος μου Καστοριάδης, αυτής της κοινότητας είναι ακραία απολυταρχική – εξού και οποιαδήποτε σκέψη για αλλαγή αποκλείεται εξ ορισμού. Οι περίοικοι του «Πύργου» ζουν σε ένα θεοκρατικό καθεστώς, όπου η παντοδύναμη θεότητα είναι ο ίδιος ο τρόμος των ανθρώπων απέναντι στο άγνωστο. Η υλική υπόσταση αυτού του θεοποιημένου και απέραντου, τρομακτικού Αγνώστου, είναι η γραφειοκρατία – ή, αλλιώς, η θεσμοποιημένη παράνοια. Πιθανότατα ως έφηβος δεν μπορούσα ακόμη να προσδιορίσω με ακρίβεια τις έννοιες, με κάποιον τρόπο όμως, έστω και πρωτόλειο, τις αναγνώριζα στους συμβολισμούς του «Πύργου». Κι αν το βιβλίο ήταν μια ακραία εκδοχή μιας απάνθρωπης πολιτείας, ήταν για εμένα και μια εξαιρετικά διδακτική παραβολή. Συνειδητοποίησα ότι η γραφειοκρατία είναι η άλλη όψη του ανορθολογισμού, ότι όσο βαθύτερο το χάσμα ανάμεσα στους πολίτες και σε όσους ασκούν την εξουσία τόσο χειρότερη και μεγαλύτερη είναι η κοινωνική αδικία. Ιδού λοιπόν μια πρώτη ιδέα για το καθήκον μου ως ενεργού πολίτη – και κατόπιν, όπως προέκυψε, ως πολιτικού: να παλέψω με όλες μου τις δυνάμεις ενάντια στη γραφειοκρατία, ενάντια σε οποιαδήποτε αντίληψη διοίκησης που δεν έχει τον άνθρωπο στο κέντρο της, ενάντια σε κάθε εξουσία που δεν υπηρετεί το σύνολο των πολιτών. Αρα, όπως το βλέπω σήμερα, πιστεύω πως χάρη στον «Πύργο», συνειδητοποίησα γενικότερα την πρωταρχική και υπέρτατη αξία του «κοινωνικού συμβολαίου». Ενα κοινωνικό συμβόλαιο που δεν αντιμετωπίζει τον εκάστοτε «Κ.» ως απειλή αλλά ως μια καλοδεχούμενη δύναμη αλλαγής, προόδου και δικαιοσύνης.

O Χάρης Θεοχάρης είναι υπουργός

g

Γιάννης Μετζικώφ

«Εγκλημα και τιμωρία» του Φιόντορ Ντοστογέφσκι

Οταν πριν από λίγα χρόνια στο Εθνικό Θέατρο ο Σωτήρης Χατζάκης ανέλαβε τη σκηνοθεσία και μου ζήτησε να δουλέψω μαζί του στο έργο του Φιόντορ Ντοστογέφσκι «Εγκλημα και τιμωρία», ποτέ δεν μπορούσα να φανταστώ ότι αυτή η παράσταση, αυτό το εκπληκτικό έργο, μελετώντας το, θα άφηνε ένα τέτοιο ανεξίτηλο σημάδι στην ψυχή μου. Ολη η δουλειά έγινε πάνω στην υπέροχη μετάφραση του Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη. Δύο σπουδαίοι. Υπάρχουν μεγάλες συγγένειες και επιρροές γραφής. Είναι σαφές ότι ο Παπαδιαμάντης έσκυψε σχεδόν ευλαβικά, με πολύ μεγάλο θαυμασμό και εκτίμηση, πάνω στα κείμενα αυτά.

Οπως επίσης είναι εμφανές ότι ο Ντοστογέφσκι έχει επηρεάσει όχι μόνο ολόκληρο το έργο του Παπαδιαμάντη αλλά και άλλων, όπως το έργο του Καζαντζάκη και του Θεοτόκη.

Πώς να μη θαυμαστεί από τους συγκαιρινούς και τους μετέπειτα λογοτέχνες αυτός ο συγγραφέας; Πώς να μη θαυμαστούν ο φιλοσοφικός και υπαρξιακός του στοχασμός, οι λεπτουργηματικές επεξεργασίες των χαρακτήρων και οι απίστευτες αφηγηματικές του αρετές έτσι όπως δημιουργούν ένα πλαίσιο, μια ζοφερή ατμόσφαιρα μέσα στην οποία στροβιλίζονται οι ταραχώδεις ζωές των τραγικών του ηρώων;

Ο ψυχολογικός ρεαλισμός στη γραφή του Ντοστογέφσκι καθιστά ολόκληρο το λογοτεχνικό του έργο μια βαθιά φιλοσοφική έρευνα που αναδεικνύει το γεγονός ότι τα σοβαρά υπαρξιακά προβλήματα είναι τα ίδια, διαρκή και διαχρονικά, τα οποία διατρέχοντας τον χρόνο βρίσκονται πάντα μπροστά μας μέσα στις γενιές των ανθρώπων.

Με τις αριστουργηματικές του αφηγήσεις επιχειρεί μοναδικά να προβάλει τις συνέπειες των ηθικών παραβάσεων από την ενοχή μέχρι τη δικαιοσύνη, τη μεταμέλεια και τη λύτρωση κάτω από το βλέμμα ενός αόριστου Θεού.

Οποτε συμβαίνει, θεωρώ ιερή την επιστροφή μου σε θεατρικά έργα ιδιοφυών δημιουργών. Αισθάνομαι τυχερός που καταπιάνομαι με αυτά. Ισως γιατί πιστεύω ότι το σημαντικότερο δώρο στη ζωή των καλλιτεχνών που δουλεύουμε στο θέατρο είναι αυτή η τριβή και η έρευνα πάνω στη σκέψη και στα επιτεύγματα της διάνοιας σπάνιων ανθρώπων.

Μια ευκαιρία που μας παρέχεται, που δεν είναι απλώς μια ευκαιρία εκμάθησης ή αποστήθισης ενός ρόλου ή φιλοτέχνησης μιας σκηνογραφικής εικόνας. Είναι προσπάθεια διείσδυσης, ώστε κάπου σε μια κατάβαση να συναντήσουμε και να προσεγγίσουμε κάτι, εκεί στο άγνωστο έδαφος των σκοτεινών ψυχών. Κάτι που ανάμεσα στις πολλές εκδοχές της αλήθειας θα μας βοηθήσει να βρούμε τη δική μας.

Γιατί ο τραγικός ήρωας του Ντοστογέφσκι έχει κάτι από εμάς και κουβαλάει πάνω του. Είναι ον με σώμα, ψυχή και πνεύμα, ον αδύναμο και ολομόναχο μέσα στα μεγάλα ηθικά διλήμματα που περιπλέκονται εφιαλτικά γύρω του. Κάπου εκεί βρίσκουμε συναισθηματικά εμπλεκόμενο τον εαυτό μας, μέσα σε σκέψεις που σχετίζονται με τα σημαίνοντα, τα σημαινόμενα και την αλήθεια τους. Αλήθεια που βιώνεις σαν κοινωνικό αντίκτυπο του έργου και που έχει να κάνει με την ύπαρξη του Θεού, την ελεύθερη βούληση του ανθρώπου και την αδιάκοπη εσωτερική του πάλη ανάμεσα στο Καλό και στο Κακό.

Στους καιρούς που μας έτυχε να ζούμε, καιρούς μιας καθημερινότητας αδιανόητων εγκλημάτων, βίας και σκληρότητας, αυτό το υπέροχο βιβλίο είναι η απονομιμοποίηση κάθε μορφής βίας. Θα βρίσκεται πάντοτε στο ράφι της ανθρωπότητας, διδάσκοντας και υπενθυμίζοντας την ερεβώδη φύση μας και τη μάχη μας ενάντια στο λάθος μέχρι την αυτογνωσία και την εξιλέωση.

Ο Γιάννης Μετζικώφ είναι ζωγράφος – σκηνογράφος

g

Νίκος Παπανδρέου

«…Καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς» του Χρόνη Μίσσιου

Ο Χρόνης Μίσσιος, ο συγγραφέας του «…Καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς», που δεν πήγε ποτέ σχολείο, πέρασε τη μισή του ζωή στις φυλακές και στα ξερονήσια και έτσι έχει μια σπάνια ματιά της σύγχρονης Ελλάδας.

Το πρωτοδιάβασα στην προσπάθειά μου να μάθω για τον Εμφύλιο και εκείνο που μου έκανε αμέσως εντύπωση ήταν το θεσπέσιο πάντρεμα γλώσσας και ψυχής, ωσάν η γνήσια έκφραση των συναισθημάτων έχει ανάγκη μια απελευθερωμένη αργκό, χωρίς «καθωσπρεπισμούς». Το παρακάτω απόσπασμα δένει τη χωρίς αναστολές γλώσσα και τη γνησιότητα της στάσης ζωής.

«Ακου τότε δεν τάξερα αυτά, τώρα τάμαθα, όλη η ηθική του ανθρώπου ήταν τοποθετημένη, είτε στα γεννητικά του όργανα είτε στη γλώσσα του. Δηλαδή άμα να πούμε αγαπάς τις γυναίκες – ρε γαμώτο, αφού αγαπάς όλους τους ανθρώπους και γι’ αυτούς δίνεις και τη ζωή σου άμα λάχει, πώς να μην είσαι πιο βαθιά, πιο τρυφερά, πιο ολοκληρωτικά ερωτευμένος με τον θηλυκό, να πούμε, άνθρωπο;».

Περιμέναμε μέλος του ΚΚΕ να μιλάει για έρωτα; Με την ίδια γλώσσα κατακεραυνώνει το κόμμα, δηλαδή το ΚΚΕ, περιγράφοντας εντολές από τους ινστρούχτορες που τσάκιζαν την ψυχή των στελεχών, αγνοώντας όχι μόνο την επαναστατική τους διάσταση αλλά και την ανθρώπινη.

«…από ελεύθεροι άνθρωποι, από επαναστάτες, μετατρεπόμασταν μέσα από το σύμπλεγμα πειθαρχία-κόμμα σε ιδιόμορφα θρησκευόμενα άτομα… Καταλαβαίνεις πως όλο το πρόβλημα ήταν πώς θα δικαιολογεί την ύπαρξή της η καθοδήγηση, το παιχνίδι της υποταγής φτιαγμένο από πάνω ως κάτω, όλο δημοκρατία και ανθρωπιά».

Δηλαδή τα απλά και αφοσιωμένα μέλη σαν τον Μίσσιο ήταν μόνο απρόσωπα πιόνια που έπρεπε να πειθαρχήσουν στους κανόνες του κόμματος. Ξέρουμε ότι από την έλευση του Στάλιν κυριάρχησε σε όλα τα κομμουνιστικά κόμματα ένας πουριτανισμός. Αυτό έπνιγε το απλό μέλος και πόσο περισσότερο όταν το κόμμα ζητούσε θυσίες που θυμίζουν τις απαρνήσεις των χριστιανών που αυτομαστιγώνονται για τις αμαρτίες τους.

«Καλά, εγώ μια ζωή όλο ενοχές ήμουνα, γιατί όλα τ’ απαγορευμένα μάρεσαν: Οι γυναίκες το κρασί, οι πενιές… Πώς να πούμε ταίριαζε νάμαστε επαναστάστες, δηλαδή άνθρωποι που καιγόμαστε από πάθος για τη ζωή, ρομαντικοί ευαίσθητοι, ερωτευμένοι μέχρι θανάτου με τον άνθρωπο και τη λευτεριά του, να τραβάμε χαμογελώντας για το εκτελεστικό απόσπασμα, να υπομένουμε βασανιστήρια, φυλακές, κακό και νάμαστε νερουλοί, νερόβραστοι, χωρίς φωτιά μέσα μας…».

Οι φωτιά ενός βέρου επαναστάτη ήταν απειλή για τα κομμουνιστικά κόμματα. Η υπεροχή του Στάλιν σήμαινε σταλινική υπακοή. Εκείνο που ξεκίνησε το 1917 με  πάθος, ρομαντισμό, αγάπη, έρωτα και ελπίδα για το μέλλον έσβησε μέσα στην απάνθρωπη μηχανή μιας παρανοϊκής εξουσιομανούς νομενκλατούρας. Ατομα σαν τον Τρότκσι, τον Μπουχάριν, που εκτελέστηκαν από τον Στάλιν, και εδώ τον Μίσσιο δεν μπορούσαν ποτέ να γίνουν «στρατιώτες». Αυτή η πειθαρχία ήταν ακριβώς αυτό για το οποίο επαναστάτησαν! Ατομα τόσο ελεύθερα και ανεξέλεγκτα σαν τον Μίσσιο έδιναν ένα επικίνδυνο παράδειγμα, ανατρεπτικό, και γι’ αυτό το κόμμα του δεν ξέρει τι να τον κάνει. Στον θάνατό του το 2012 ο «Ριζοσπάστης» δεν κατόρθωσε ούτε τότε να τον τιμήσει. Η ζωή του και το βιβλίο του ήταν ζωντανή καταγγελία κατά των πρακτικών του ΚΚΕ.

Και όπως μας έχει πει ο Μίκης, η ίδια η μουσική του Μίκη ήταν απαγορευμένη για τα στελέχη επειδή, για παράδειγμα, έβαλε το μπουζούκι στο έργο του ιερού Ρίτσου και το λούμπεν όργανο αυτό δεν ταίριαζε, κατά την επίσημη εξήγηση, με τη λυρική επαναστατικότητα του ποιητή.

Δεν φτάνει δηλαδή, μας εξιστορεί ο Μίσσιος, που έτρωγαν ξύλο και φυλακή για τις ιδέες τους, αλλά έπρεπε να συμπεριφερθούν με κανόνες που επέβαλλε η γνωστή και κατ’ εμέ άρρωστη νομενκλατούρα των κομμουνιστών  – ούτε σεξ, ούτε τσιγάρο, ούτε ρεμπέτικο!

Πώς να ταιριάξει με το ΚΚΕ ένας λαϊκός ποιητής που γράφει ότι «ο επαναστάτης είναι πουλί αητός, ερωτευμένος με το φως, με τα λουλούδια, τις γυναίκες, το κρασί, με την αταξία»; Η αταξία φοβίζει όλα τα καθεστώτα, την αστική δημοκρατία και την κομμουνιστική δικτατορία. Και φυσικά ο Μίσσιος, απελευθερωμένος από τους κανόνες του ΚΚΕ, τα λέει όπως ξέρει εκείνος καλύτερα. Αναρωτιέμαι αν τα στελέχη έχουν καμιά ηθική υποχρέωση να τιμήσουν τον Μίσσιο διαβάζοντας το βιβλίο αυτό. Ξέρουμε ότι δεν θέλουν να ακούσουν για τον μαχητικό αυτόν «σύντροφο» επειδή τους κάνει κριτική εκ των έσω, και μια κριτική βαρύνουσα από έναν άνθρωπο που έδωσε τα πάντα για το όραμα του κομμουνισμού όπως το φανταζόταν, ισότητα, ευκαιρίες, αγάπη και, ναι, έρωτας και ζωή.

Ομως η νομενκλατούρα τού πετσόκοψε τη ζωή. Οτι σήμερα ακόμη δεν ξέρουν να χειριστούν την υστεροφημία του επικυρώνει την κριτική του Μίσσιου ότι το κόμμα βρίθει από υποκρισία. Το «τυχερέ εσύ, ξεμπέρδεψες γρήγορα» δεν είναι ότι δεν είδες, σύντροφε, τα όνειρα της επανάστασης να δίνουν θέση σε έναν καταστροφικό καταναλωτισμό, αλλά δεν είδες «σύντροφε» τις καταστροφικές και απάνθρωπες συμπεριφορές του κόμματος στο οποίο έδωσες τα πάντα. Ετσι ο σύντροφος πέθανε με την ιδεολογία του ακόμη άθικτη. Ο τυχερός!

Το βιβλίο του ρέει με τέτοια ορμή που δεν πρέπει να κάνουμε βιβλιοκριτική αλλά να το αφήσουμε να αναπνέει ζωντανό στα χέρια του αναγνώστη.

Οταν το πρωτοδιάβασα, μόνο που δεν βγήκα στον κήπο να τρέξω γύρω γύρω και να ουρλιάξω από τον ενθουσιασμό και την ανακάλυψη της αλήθειας ενός ανθρώπου. Επικύρωσε το πιστεύω μου για όλα τα αυταρχικά συστήματα, που τα ενστερνίστηκα από μικρός, αλλά με γλώσσα επαναστατική.

Εχει καλή παρέα ο Μίσσιος, τον αντικαθεστωτικό Βίκτορ Σερζ, τον διανοούμενο Αρθουρ Κέστλερ και τον Ισαάκ Ντόιτσερ, τον ιστορικό της ρώσικης επανάστασης. Τους έπνιξε το βαρύ χέρι μιας όμορφης ιδεολογίας που έγινε τέρας.

Ευτυχώς για εμάς ο Μίσσιος βρήκε τη φωνή του και στα 55 του, δηλαδή το 1985, μας τα εξιστόρησε με την ιδιαίτερή του γλώσσα.

O Νίκος Παπανδρέου είναι συγγραφέας και ευρωβουλευτής

g

Κώστας Μπακογιάννης

«The Ministry for the Future» του Κιμ Στάνλεϊ Ρόμπινσον

Το «The Ministry for the Future» (Το Υπουργείο για το Μέλλον), του Κιμ Στάνλεϊ Ρόμπινσον είναι ένα εφιαλτικά επίκαιρο βιβλίο. Πρόκειται για ένα λογοτεχνικό βιβλίο «κλιματικής φαντασίας», τοποθετημένο σε έναν αποκαλυπτικό κόσμο του όχι και τόσο μακρινού μέλλοντος.

Το βιβλίο, μέσω αυτοπτών μαρτύρων, αφηγείται τις προσπάθειες ενός ιδεατού διεθνούς οργανισμού του οποίου ο σκοπός είναι η υπεράσπιση των δικαιωμάτων των μελλοντικών γενεών. Η πλοκή περιστρέφεται γύρω από τη Μαίρη Μέρφι, επικεφαλής του ομώνυμου οργανισμού, και του Φρανκ Μέι, ο οποίος επιβίωσε από έναν θανατηφόρο καύσωνα στην Ινδία και αφηγείται λεπτομερώς τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης, σε έναν πλανήτη που χειμάζεται πολύ πιο σύντομα από ό,τι περιμέναμε.

Το βιβλίο βραβεύτηκε στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη, ενώ για τον Μπαράκ Ομπάμα και τον Μπιλ Γκέιτς ήταν ένα από τα βιβλία της χρονιάς, καθώς ο συγγραφέας, μεταξύ των άλλων, διακρίνεται για την εμπεριστατωμένη επιστημονική του στοιχειοθέτηση. Ιδιαίτερα το πρώτο κεφάλαιο είναι μια γροθιά στο στομάχι και πραγματικά στοιχειώνει τον αναγνώστη, αν και για τον Φράνσις Φουκιγιάμα «ο Ρόμπινσον υιοθετεί την πλέον αισιόδοξη πολιτική εξέλιξη».

Ασφαλώς, το Κοινωνικό Συμβόλαιο γράφεται και ξαναγράφεται ανά τους αιώνες. Από την Καινή Διαθήκη, μέχρι τον Ρουσσώ και από την «Ιστορία δύο πόλεων» μέχρι τον Σολωμό, οι ανθρώπινες ανάγκες και οι κοινωνικές ελπίδες κατανοούνται, διερμηνεύονται και εν τέλει εκφράζονται μέσω θεμελιακών θρησκευτικών, φιλοσοφικών, λογοτεχνικών και ποιητικών κειμένων που παραμένουν διαχρονικά επίκαιρα, φωτίζοντας τον δρόμο γενεών και γενεών.

Οι νέες εποχές όμως κυοφορούν νέες ανάγκες. Η εξόχως διαγενεακή κλιματική κρίση είναι η μητέρα όλων των κρίσεων. Οικουμενική και, αναμφίβολα πλέον, υπαρξιακή. Και είναι αυτή η γενεσιουργός αιτία ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου, που  χρειάζεται να συνυπογράψουμε σήμερα.

Ας ξεκινήσουμε από εμάς και τη γειτονιά μας. Αυτή τη στιγμή, η Αττική και η Ελλάδα είναι σε μαύρο χάρτη. Η Αθήνα ασφυκτιά. Κάτι δεν γίνεται καλά και αθροίζουμε απανωτές καταστροφές, φυσικές και ανθρωπογενείς. Ο χρονικός ορίζοντας των δεκαετιών 2030 και 2040 στις οποίες εξελίσσεται το βιβλίο μπορεί να υποτιμάει τον επείγοντα χαρακτήρα του προβλήματος.

Μετά και τις τελευταίες καταστροφικές πυρκαγιές, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία πως παρά το γεγονός ότι η κλιματικοποίηση έχει μακροπρόθεσμο ορίζοντα, η κλιματική κρίση συμβαίνει τώρα. Κατά τη διάρκεια της θητείας μας στον Δήμο Αθηναίων, η ομάδα μας υιοθέτησε τη ρήτρα κλίματος σε μια πόλη «στριμωγμένη από τσιμέντο», που σημαίνει ότι «κλιματικοποιήσαμε» όλες τις πολιτικές μας. Σε κάθε δράση, έργο, πολιτική που υλοποιήσαμε, από τα πιο μικρά μέχρι τα πιο μεγάλα, συνυπολογίσαμε τις επιπτώσεις στο κλίμα και τις συνέπειες βιωσιμότητας που θα έχουν για την πόλη, τους κατοίκους και τους επισκέπτες της. Με βάση αυτό το ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης για το Κλίμα, υλοποιήσαμε μια συνεκτική αλυσίδα παρεμβάσεων σε επίπεδο καθημερινότητας της κάθε γειτονιάς της Αθήνας. Με λύπη διαπιστώνουμε ότι έχει αναίτια διακοπεί.

Πρέπει να δράσουμε «χθες», γιατί αύριο θα είναι ήδη πολύ αργά. Η νέα δημοτική αρχή καλείται να ξαναπιάσει το νήμα. Χωρίς άλλη καθυστέρηση. Οχι στα λόγια, με φαντασιακές διακηρύξεις, όπως για παράδειγμα ότι θα μειώσει τη θερμοκρασία κατά 5 βαθμούς Κελσίου τα επόμενα χρόνια, αλλά με δράσεις ουσίας και ξεκάθαρου αποτυπώματος. Η κυβέρνηση οφείλει σοβαρά και έμπρακτα να τη στηρίξει. Βεβαίως, για να γίνει αυτό, πρέπει να υπάρχει η πολιτική βούληση για αποφάσεις-αλλαγές που ξεπερνούν τα όρια της μιας θητείας. Και ας έχουν μακρύ ορίζοντα «απόσβεσης» ή περιέχουν υψηλό πολιτικό κόστος, ή χαμηλό όφελος.

Το «Υπουργείο για το Μέλλον» εκπλήσσει με το ελπιδοφόρο του τέλος. Στο χέρι μας είναι να εκπλήξουμε και εμείς τους ίδιους μας τους εαυτούς, γράφοντας τα επόμενα κεφάλαια όχι μόνο για «όσους ήρθαν, πέρασαν» αλλά και για εκείνους που «θα ‘ρθούνε, θα περάσουν».

Ο Κώστας Μπακογιάννης είναι πρώην δήμαρχος Αθηναίων

g

Τάσος Μπουλμέτης

«Εξι νύχτες στην Ακρόπολη» του Γιώργου Σεφέρη

1928: Μια ομάδα νεαρών Ελλήνων, αναζητούν το υπαρξιακό τους αποτύπωμα, τη σεξουαλική τους ταυτότητα, τη δημιουργική τους δυναμική, περιπλανώνται και συγχρωτίζονται σε μια σκονισμένη, ταλαιπωρημένη Αθήνα και δίνουν ραντεβού μια φορά τον μήνα, τη μέρα που έχει πανσέληνο, να ανέβουν στην Ακρόπολη για να κάνουν έναν απολογισμό της εσωτερικής και εξωτερικής τους περιπλάνησης.

Στο διάστημα αυτών των αναβάσεων ξεδιπλώνεται τόσο η γεμάτη «ώχρα» ατμόσφαιρα της Αθήνας του Μεσοπολέμου, όσο και οι προσωπικές αγωνίες του αφηγητή και των υπολοίπων της παρέας σε σχέση με την πολιτική και καλλιτεχνική πραγματικότητα που τους περιβάλλει, αλλά συγχρόνως και οι προσωπικές τους αγωνίες για τις σχέσεις τους, το μέλλον τους και το αύριο της Ελλάδας. Aυτό είναι το θέμα του μοναδικού μυθιστορήματος που έγραψε ο Γιώργος Σεφέρης με τίτλο «Εξι νύχτες στην Ακρόπολη».

Και πώς αυτή η ιδέα θα μπορούσε να «μετουσιωθεί» τη σημερινή εποχή, αν αφηγούμασταν την ίδια ιστορία, τηρώντας δραματουργικές αναλογίες με τη θεματική του νομπελίστα ποιητή;

2024: Μια ομάδα νεαρών Ελλήνων, δημιουργούν ένα Chat σε ένα μέσο δικτύωσης και «διαπραγματεύονται» τη σεξουαλική τους ταυτότητα, περιπλανώνται μοναχικοί σε σελίδες και ιστοτόπους αναζητώντας το προσωπικό τους στίγμα, σε ένα παγκοσμιοποιημένο σύστημα επικοινωνίας με μια αδόμητη γλώσσα που περιέχει άναρχες λέξεις «κωδικούς» που εκφράζουν σκέψεις, επιθυμίες, και συναισθήματα.

Η εξερεύνηση αυτή γίνεται σε ένα έντονα πολύχρωμο και «θορυβώδες» εικονικό δυστοπικό τοπίο, από το οποίο εκλείπει παντελώς η κοινή σπίθα μιας αγωνίας και επιθυμίας για ένα νέο αφήγημα για την ομάδα τους και τη ζωή τους. Η γλώσσα, ο τόπος, και οι κώδικες επιβίωσης σε αυτή τη κοινωνία, είναι επιβεβλημένοι, ακλόνητοι και εκδικητικοί αν δεν τους τηρήσεις με ευλάβεια.

ΟΙ «Εξι νύχτες στην Ακρόπολη» είναι ένα «αφήγημα» που θεωρώ πάντα επίκαιρο γιατί σε κάθε του ανάγνωση έκπληκτος ανακαλύπτω τη διαχρονικότητα του (κοινωνικού και προσωπικού) προβληματισμού που εγείρει, σχετικά με τις αναζητήσεις της κάθε γενιάς.

Το αδιέξοδο των διανοουμένων της εποχής εκείνης, η αδυναμία επικοινωνίας, η «άρρητη» σεξουαλικότητα, το καθιστούν κατά τη γνώμη μου μοναδικό αν όχι το πιο γνήσια αντιπροσωπευτικό έργο του Μοντερνισμού στην ελληνική λογοτεχνία (μαζί με το άλλο αγαπημένο μου «Το Κιβώτιο» του Αρη Αλεξάνδρου).

Και το πιο μοντερνιστικό στοιχείο του είναι πως είναι συγχρόνως και «…-meta» γιατί εκτός από αυτο-αναφορικό autofiction, δικό του και της δικής του «καταραμένης» γενιάς, «Οι Νύχτες» αποτελούν και έναν (ασυνείδητα γραμμένο…) πρώιμο οδηγό για το πώς να διαβάζεται το επόμενο ποιητικό του έργο.

Τις «Νύχτες», τις προτείνω στους φοιτητές μου και σε κάθε νέο που συνομιλώ, ελπίζοντας πως το θέμα μπορεί να πυροδοτήσει μια σπίθα που σίγουρα θα υπάρχει κάπου βαθιά μέσα τους για να ξεκινήσουν ένα διαφορετικό ταξίδι προσωπικής και συλλογικής αυτογνωσίας στον «τόπο» που αναπνέουν και βρίσκεται εκτός οθόνης.

Το ανακάλυψα στα χρόνια της εφηβείας και από τότε, κάθε καλοκαίρι, ανατρέχω στις φθαρμένες σελίδες του, ξαναζώντας κάθε φορά τις δικές μου αντίστοιχες μνήμες, από παρέες, αγάπες, αδιέξοδα και αγωνίες, που εκτός από τον Αύγουστο, τις νύχτες με Πανσέληνο, βρήκαν την Ακρόπολη κλειστή.

Ο Τάσος Μπουλμέτης είναι σκηνοθέτης