Η βασίλισσα των διαμαντιών

Την 1η Οκτωβρίου συμπληρώνονται κιόλας 20 χρόνια από εκείνη την ίδια ημέρα του 2004 που «μετώκησε» παρά Δήμον Ονείρων μια μεγάλη κυρία του ελληνικού, θεατρικού μας στερεώματος και μια από τις σημαντικότερες και εντελέστερες πρωταγωνίστριες του τόπου μας στον 20ο αιώνα: η Ελένη Χατζηαργύρη. Τον Σεπτέμβριο του 1987 βρεθήκαμε στη Μυτιλήνη μια παρέα φίλων και συνοδοιπόρων, συγγραφέων και ποιητών, όπου, ως καλεσμένοι στο νησί του υπουργείου Πολιτισμού, καλύψαμε ένα διήμερο πρόγραμμα διαλέξεων και αναγνώσεων πάνω στον λόγο των ποιητών και των πεζογράφων της Λέσβου (Αλκαίος, Σαπφώ, Βερναρδάκης, Κόντογλου, Βενέζης, Μυριβήλης, Ελύτης).

Μαζί με την ταπεινότητά μου, οι, μακαρίτες πια, εκλεκτοί φίλοι Μάριος Πλωρίτης, Τάσος Λιγνάδης, Ματθαίος Μουντές, ο σημαντικός καθηγητής Λαογραφίας Μιχάλης Μερακλής, ενώ αποσπάσματα κειμένων των ποιητών και συγγραφέων του νησιού διάβασαν οι σπουδαίοι πρωταγωνιστές μας, Κάτια Δανδουλάκη, Αγγελος Αντωνόπουλος, Αντώνης Θεοδωρακόπουλος και, φυσικά, η Ελένη Χατζηαργύρη. Εκεί, λοιπόν, σε αυτό το νησί, που κουβαλάει αρχαίες φωνές και ασιατικές μνήμες, γνώρισα από κοντά, έξω από τη λάμψη της σκηνής, την Ελένη Χατζηαργύρη. Λίγο καιρό μετά από αυτή τη συνάντηση, και πάλι στο φιλόξενο περιοδικό «Men’s look», έγραψα ένα άρθρο για την τέχνη της Χατζηαργύρη και τη μεγάλη της συνεισφορά στην ελληνική θεατρική σκηνή, και, αμέσως μετά την εκδημία της, δημοσίευσα στα «ΝΕΑ» και μια επιφυλλίδα εις μνήμην της. Επιτρέψτε μου σήμερα, ως ελάχιστο μνημόσυνο στα 20 χρόνια απουσίας αυτής της σημαντικής κυρίας του θεάτρου μας, να ανατρέξω σε αποσπάσματα αυτών των δύο κειμένων:

^«Ετρεφα απεριόριστη εκτίμηση για το τάλαντο της Χατζηαργύρη, είχα γοητευθεί στον παρελθόντα χρόνο με την τέχνη της, είχα πολλές φορές, μέσω της υποκριτικής της απλότητας, καταδυθεί στα πιο σκοτεινά δωμάτια της τέχνης του ηθοποιού, είχα παγιδευθεί στη σαγήνη της αθωότητας αυτής της τέχνης, μιας αθωότητας σχεδόν διαβολικής».

«Ο γάμος της με τον σημαντικότατο πεζογράφο της γενιάς του 1930 και συνιδρυτή, μαζί με τον Κάρολο Κουν, του ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΕΧΝΗΣ, Κώστα Χατζηαργύρη, τον οποίο και γνώρισε, ως σπουδάστρια του μέγιστου αυτού κορμού του θεάτρου μας στον 20ο αιώνα και εκείνος της έδωσε το όνομά του, την οδήγησε κάτω από την μπαγκέτα του σπουδαίου αυτού θεατρανθρώπου, που μοίραζε την τέχνη του σαν αντίδωρο, μυστικά και σε λίγους εκλεκτούς, και περπάτησε τότε, μαζί με τον Χατζηαργύρη, στα ίδια στενά, έχοντας μεταλάβει από την ίδια άγια, κοινή κατσαρόλα με τον Κουν, τον Διαμαντόπουλο, τη Μεταξά, την Κατσέλη, τον Φωτόπουλο, τη Λαμπέτη, τον Κούβακα, τον Πλωρίτη».

«Λίγο πριν απ’ τη συνάντησή μας και την αποκαλυπτική γνωριμία μας στη Λέσβο, η Ελένη Χατζηαργύρη είχε υποδυθεί, το καλοκαίρι του 1987, την Κλυταιμνήστρα στις “Χοηφόρους” του Αισχύλου που είχε σκηνοθετήσει ο Σπύρος Α. Ευαγγελάτος με το ΑΜΦΙ–ΘΕΑΤΡΟ στην Επίδαυρο και εγώ είχα μεταφράσει. Ηλέκτρα, η Λήδα Τασοπούλου και Ορέστης, ο Αντώνης Θεοδωρακόπουλος. Η Χατζηαργύρη είχε ευτυχήσει στην Κλυταιμνήστρα, είχε γευτεί ως το μεδούλι τον λόγο της μετάφρασης και αυτή τη χαρά της την είχε μεταδώσει στο κοινό (το 1988 υποδύθηκε και πάλι τον ρόλο της άτεγκτης Βασίλισσας των Μυκηνών στο πρώτο μέρος της “Ορέστειας”, τον “Αγαμέμνονα”, πάλι με το ΑΜΦΙ–ΘΕΑΤΡΟ, με Αγαμέμνονα τον Δημήτρη Παπαμιχαήλ, ενώ το 1990, όταν ο Ευαγγελάτος σκηνοθέτησε ολόκληρη την τριλογία, η Χατζηαργύρη ήταν και πάλι παρούσα ως στιβαρή Κλυταιμνήστρα, τώρα με Αγαμέμνονα τον Νικήτα Τσακίρογλου και Ορέστη τον Γιάννη Φέρτη)».

«Η Ελένη Χατζηαργύρη παίζει θέατρο για να καλύψει κάποιο χαμένο χρόνο, για να σβήσει μια δίψα που δεν ικανοποιήθηκε στην εφηβεία της. Η υποκριτική τέχνη της Χατζηαργύρη είναι τονισμένη πάνω στο κλειδί της απορίας και των ανικανοποίητων ερωτήσεων. Θέλει να κατανοήσει, να λυτρωθεί, να ολοκληρωθεί μέσα από τη μίμηση. Γι΄αυτήν το θέατρο είναι επώδυνο, είναι απάνθρωπο, είναι κοιλάδα δακρύων, αλλά είναι αποφασισμένη να το περάσει για να εξιλεωθεί. Πολλές φορές η Χατζηαργύρη παίζει για να τιμωρήσει τον εαυτό της, την αφέλειά της, τη χωρίς όρους παράδοσή της στη μαγεία του. Είναι μια υποκριτική αυτοτιμωρίας. Παίζει για να τιμωρήσει τις απορίες της, για να μαστιγώσει τα ερωτήματά της, για να ξεπεράσει τον πόνο των έκπληκτων οφθαλμών της. Ετσι έπαιξε τους μεγάλους ρόλους της, σαν έναν λυγμό που κρύβεται μέσα σε μια περήφανη κάμαρη, σαν ένα δάκρυ που κυοφορεί μια έκρηξη, σαν ένα παράπονο που σαρκάζει τον καιρό και γελάει με την καρτερία. Ερμήνευσε τους σημαντικούς γυναικείους ρόλους σχεδόν όλου του ελληνικού και διεθνούς  ρεπερτορίου (Σαίξπηρ, Τολστόι, Τρωΐλο, Λόρκα, Ντοστογιέφσκι, Ιψεν, Τσέχοφ, Μοντερλάν, Σίλερ, Πιραντέλο, Αλμπι, αλλά και Καζαντζάκη και Τερζάκη). Ο κατάλογος είναι ενδεικτικός για να στηρίξω την άποψη πως η Ελένη Χατζηαργύρη, η κυρία αυτή του θεάτρου μας, έπαιξε ένα δραματολόγιο και κατόρθωσε να το αποκαλύψει μέσα από τους ρόλους της, φώτισε τους ρόλους που έπαιξε με ένα βάθος απρόσμενο. Είχε την τύχη να παίξει και να σκηνοθετηθεί από όλους τους μεγάλους δασκάλους του είδους, τον Μινωτή, τον Κουν, τον Μουζενίδη, τον Σολομό, τον Ευαγγελάτο. Ευτύχησε να παίξει και τις τέσσερις Ηλέκτρες του αρχαίου δραματολογίου (μία του Αισχύλου, μία του Σοφοκλή και δύο του Ευριπίδη). Είναι από τις πολύ λίγες ελληνίδες πρωταγωνίστριες που αναμετρήθηκαν με σχεδόν όλους τους γυναικείους ρόλους των τριών τραγικών ποιητών – με ελάχιστες εξαιρέσεις».

«Η Ελένη Χατζηαργύρη ήταν κατεξοχήν μια ηθοποιός αυτοδίδακτη. Οταν προσήλθε, κοριτσόπουλο ακόμη, στον Κουν, ο δάσκαλος εκείνος, επίσης αυτοδίδακτος, δεν είχε ιδρύσει ακόμη σχολή. Σχολή ήταν το σανίδι, η μαγική μυητική, μυσταγωγική επί σκηνής αλληλοδιδακτική. Τότε εκεί, σε εκείνο το εργαστήρι, όλοι ήταν αυτοδίδακτοι: ο Αλέξης Σολομός, ο Μίνως Βολανάκης, ο Μίμης Φωτόπουλος, ο Βασίλης Διαμαντόπουλος κ.ά. Η σχολή του Κουν ήταν εμπειρική, “δεν ψάχνω, βρίσκω”, όπως έλεγε και ο Πικάσο. Ο Κουν ήταν κατεξοχήν ένας συλλέκτης αισθημάτων. Από αυτήν την εμπειρική αισθητηριακή ατμόσφαιρα προερχόταν η Χατζηαργύρη. Ο τρόπος που προσέγγιζε έναν ρόλο – ανεξάρτητα από το αν ανήκε στο έργο στο τραγικό, το κλασικό, το νεοκλασικό ή το νατουραλιστικό και το ποιητικό ρεπερτόριο – ήταν αισθητηριακός. Δοκίμαζε σαν τον γευσιγνώστη κάποιες οσφραντικές ή γευστικές συνήθειες του προσώπου που έπρεπε να ενσαρκώσει. Ηταν ηθοποιός με καλή πίστη, απέραντη διαθεσιμότητα, θα έλεγα μια “θεία αφέλεια”, μια, εντέλει, αθωότητα. Οπως το μωρό, περίεργο, αδηφάγο αρπακτικό μυρίζεται, δαγκώνει, σφίγγει τη χούφτα του και τινάζεται σε κάθε ήχο, γυρίζοντας τα άπληστα μάτια του προς όλες τις κατευθύνσεις, διψώντας και πεινώντας να καταβροχθίσει τα πάντα, η Χατζηαργύρη ρουφούσε το κείμενο, το ξεκοκάλιζε, το μασούσε, το γευόταν, το μύριζε, το άγγιζε και άκουγε τους ανήκουστους ήχους του».

^«Ο βασιλιάς των διαμαντιών είναι το διαμάντι – γίγας Κόχινορ. Στον επικήδειό μου, μπροστά στη σορό της Χατζηαργύρη, αποκάλυψα πως την είχα, ιδιωτικώς, ονομάσει ένα “Κόχινορ της υποκριτικής”. Η σεμνότητά της μου είχε απαγορεύσει να το γράψω δημόσια. Εννοούσα, βέβαια, πως αυτός ο καλλιεργημένος αδάμας είναι ένα πολύεδρο κανονικό πρίσμα, μέσα από το οποίο – ανάλογα με τις ακτίνες που προσπίπτουν κάθε φορά σε κάποιες από τις λείες επιφάνειες των εδρών του – διαχέεται ποικιλοτρόπως, δημιουργώντας πολύχρωμες δέσμες ακτίνων. Τελείως διαφορετικού φάσματος κάθε φορά. Η Ελένη Χατζηαργύρη προσκόμισε το προσωπικό της αυτό  πρίσμα σε τελείως διαφορετικές σκηοθετικές σχολές. Και κάθε φορά εξέπεμπε, ανάλογα με τις προκλήσεις και τις αισθητικές, ιδεολογικές και ηθικές, ακόμα, προθέσεις ή επελάσεις των σκηνοθετών διαφορετικές δέσμες υποκριτικής απόλαυσης. Κουν, Μουσούρης, Ροντήρης, Μουζενίδης, Κωστής Μιχαηλίδης, Σολομός, Μινωτής, Ευαγγελάτος, Βουτσινάς, Βουτέρης, σκηνοθέτες με πάγιες απόψεις, κατασταλαγμένες, σχεδόν συχνά δογματικές, περνώντας μέσα από το πρίσμα της Ελένης Χατζηαργύρη, ημέρευαν, μαλάκωναν, προσγειώνονταν, χωρίς να χάσουν τους δημιουργικούς χυμούς τους».