Η αβεβαιότητα {LF}του Χριστιανισμού στη Νεωτερικότητα

Ιστορικά, καθώς ο δυτικoευρωπαϊκός Μεσαίωνας και το ανατολικό Βυζάντιο παρέρχονταν, με τους Χριστιανούς διασπασμένους (ακόμη περισσότερο απ’ τη Μεταρρύθμιση και μετά), ο χριστιανικός κόσμος εισερχόταν σταδιακά στη Νεωτερικότητα. Στους Νεότερους Χρόνους, η Χριστιανοσύνη έδωσε σιγά-σιγά τη θέση της στο εκκοσμικευμένο, αλλά με χριστιανικά ηθικά θεμέλια, κράτος. Καίτοι θεσμοθετήθηκαν ο διαχωρισμός Εκκλησίας και κράτους και η κοσμική εκπαίδευση, η νομοθεσία επηρεαζόταν ακόμη απ’τη χριστιανική ηθική και η Εκκλησία διέθετε έναν κοινωνικά διόλου αμελητέο ρόλο.

Σταδιακά, όμως, προέκυψε ένα νέο μοτίβο, που σε γενικές γραμμές είναι ισχύον έως και σήμερα: πρόκειται για το εκκοσμικευμένο κράτος, χωρίς όμως ηθική τροφοδότηση από τον Χριστιανισμό, και αδιάφορο ή και δυνητικά εχθρικό προς αυτόν.

Αν το προηγούμενο μοντέλο ήταν κυρίαρχο στη Νεωτερικότητα, το τωρινό μοντέλο θα μπορούσε να πει κανείς ότι χαρακτηρίζει τη Μετανεωτερικότητα, όπου πλέον δεν ορίζουν ηθική οι χριστιανικές αξίες, αλλά υπάρχει ένας πολύ μεγαλύτερος πλουραλισμός, με τις πιο επιδραστικές αξίες να είναι μάλλον στον αντίποδα των εκκοσμικευμένων χριστιανικών. Πρωτοφανής επάρκεια αγαθών, διάχυτη ελευθερία στα ήθη, καταναλωτισμός και διάχυτος ατομικισμός που αγγίζει κάποτε τα όρια του σχετικισμού, είναι οι κύριες συνθήκες των μεταμοντέρνων κοινωνιών μας.

Πάνω στο ζήτημα αυτό, μπορεί να διαβάσει κανείς το βιβλίο του ακαδημαϊκού Χριστόφορου Αρβανίτη, από τις εκδόσεις Επίκεντρο. Το βιβλίο, που προλογίζει ο Θανάσης Παπαθανασίου, παρακολουθεί τη στάση των μεγάλων νεωτερικών πολιτικών στοχαστών (π.χ. More, Locke, Hobbes) προς τις θρησκείες, αλλά και επιδίδεται σε ανάλυση των ιδεολογιών και των κινδύνων τους. Για παράδειγμα, εντοπίζει τις αρνητικές ομοιότητες ανάμεσα στη μαρξιστική ιδεολογία και τον Χριστιανισμό. Ο κοινωνικός παραγκωνισμός των θρησκευτικών δοξασιών, μεταξύ 18ου και 19ου αιώνα, έδινε διαρκώς έδαφος στις κοσμικές πολιτικές ιδεολογίες. Η κοσμική πολιτική ιδεολογία, μας λέει ο Χριστόφορος Αρβανίτης, «αφαιρεί» τρόπον τινά το ιερό, για να το επανεισαγάγει τελικά με άλλη μορφή, αυτής της πίστης και αφοσίωσης σε πολιτικές ιδεολογίες.

Ο Αρβανίτης υιοθετεί την ποπεριανή (ενν. του φιλοσόφου Karl Popper) διάκριση ανάμεσα σε «ανοικτές» και «κλειστές» μορφές σκέψης. Οι θρησκείες, μας λέει, είναι «κλειστές», όχι όμως τόσο όσο οι κοσμικές ιδεολογίες. Ο λόγος είναι ότι οι πρώτες, αν ασκήσουν γόνιμη αυτοκριτική, μπορούν να γίνουν πιο πλουραλιστικές και να εκδημοκρατισθούν.

Ο Χριστιανισμός εμφανίστηκε στον κόσμο με τους μαθητές του Χριστού, οι οποίοι διέδωσαν παντού την πίστη και κατέληξαν να την επιβεβαιώσουν θυσιάζοντας τις ζωές τους. Υστερα από αιώνες, η Εκκλησία κατόρθωσε να καταστεί νόμιμη. Ο Χριστιανισμός άρχισε να γίνεται επίσημη θρησκεία και παράλληλα ν’ αποκτά πολιτική εξουσία. Οι Εκκλησίες κατέληξαν να είναι απολυταρχικοί σχηματισμοί που καταπιέζουν τον λαό, προκαλώντας αντιδράσεις. Ηδη από τους πρώτους αιώνες του Βυζαντίου, ξεκίνησε η αλλοίωση της χριστιανικής πίστης. Παρόμοια πράγματα συνέβησαν και στον δυτικοευρωπαϊκό χώρο.

Οι άνθρωποι άρχισαν να ζητούν δικαιώματα και ανεξαρτησία από την κηδεμονία της και έφτασαν ν’ απορρίψουν και τη θρησκεία συλλήβδην. Με την ανατροπή της παλαιάς τάξης πραγμάτων με την οποία είχε ταυτιστεί (δηλ. τη μοναρχία και τη φεουδαρχική δομή της κοινωνίας), η Καθολική Εκκλησία στην Ευρώπη δεν έβρισκε πια θέση στον σύγχρονο κόσμο των εθνικών κρατών και της δημοκρατίας. Αβολη κατέστη κατόπιν και η θέση της Ορθόδοξης. Μέχρι σήμερα, οι Εκκλησίες επιβιώνουν στα κράτη ως οργανισμοί κοινής ωφελείας, χωρίς να παράγουν καινούργιες ιδέες και να τροφοδοτούν την ανθρώπινη σκέψη. Οχι, βέβαια, στον ίδιον βαθμό.

Ειδικότερα, αν ο Ρωμαιοκαθολικισμός είχε τη θεολογική ευελιξία να προσαρμοσθεί στη Νεωτερικότητα, όπως τουλάχιστον φάνηκε στη Β’ Βατικανή Σύνοδο, η Ορθοδοξία, μας λέει ο Αρβανίτης, ήρθε με μεγάλη αμηχανία σ’ επαφή μαζί της, με αποτέλεσμα να εκφράσει μια φοβική άρνηση.

Υπό το πρίσμα αυτό, ο Αρβανίτης καλεί τις εθνικές Ορθόδοξες Εκκλησίες να εκδημοκρατισθούν (π.χ. εκλέγοντας τους Επισκόπους απ’ τη λαϊκή βάση) και να γίνουν πιο φιλελεύθερες (π.χ. αποδεχόμενες τα δικαιώματα των μειονοτήτων), αποβάλλοντας όσα τυχόν δογματικά στοιχεία διαθέτουν. Ο ίδιος καταγγέλλει ρητά την προσωπολατρία και προειδοποιεί πως η Νεωτερικότητα, ως ύμνος στην κριτική σκέψη και αμφισβήτηση κάθε δογματισμού, σήμερα έχει ν’ αντιπαλέψει τον κακό της εαυτό, με τη μορφή των δογματικών ιδεολογιών. Σήμερα, λοιπόν, πρέπει να γίνει εκ βάθρων αλλαγή του θεσμικού πλαισίου των Εκκλησιών.

Η άποψη αυτή, όμως, εγείρει και αμφισβητήσεις. Για παράδειγμα, η ίδια η διάκριση ανάμεσα σε «ανοικτές» και «κλειστές» ιδεολογίες δεν είναι ουδέτερη αλλά προέρχεται απ’ τον πολιτικό φιλελευθερισμό (βλ. Popper). Πράγμα που σημαίνει πως είτε αποτελεί και η ίδια κοσμική ιδεολογία και άρα η διάκρισή της είναι αυτοαναιρούμενη, είτε ότι θα πρέπει να την εξαιρέσουμε, χωρίς όμως να μπορεί να τεκμηριωθεί ιστορικά μια τέτοια πιθανή επιλογή.  Ιδεολογικά στρατευμένος είναι και ο τρόπος που προσεγγίζεται στο βιβλίο η έννοια «Νεωτερικότητα»: όταν ο συγγραφέας κάνει λόγο για αποτυχία της Ορθοδοξίας ν’ αναμετρηθεί «γόνιμα» και «αυθεντικά» με τη Νεωτερικότητα, υπονοεί πως η τελευταία έγκειται αποκλειστικά στη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και την τεχνοεπιστημονική βελτίωση του βίου μας. Ποιος μπορεί να εναντιωθεί σε τέτοια ιστορικά επιτεύγματα;

Ωστόσο, η Νεωτερικότητα δεν είναι μονάχα αυτά, αλλά περιλαμβάνει επίσης και την ισχυροποίηση του ρατσισμού/φυλετισμού, καθώς και μια σχεδόν πρωτοφανή έξαρση αντισημιτισμού, στον οποίο είχε δοθεί μια ψευδοεπιστημονική μορφή (κοινωνικός δαρβινισμός). Αν η συμπόρευση με τη Νεωτερικότητα είναι το κριτήριο προς το οποίο θα πρέπει να προσαρμόζεται κάθε φορά η Ορθόδοξη Εκκλησία, τότε με ποιο κριτήριο θα επιλέξουμε; Δυστυχώς, το βιβλίο δεν μας δίνει σαφή απάντηση.

Σε κάθε περίπτωση, το σημείο τριβής ανάμεσα σε Εκκλησίες και κοσμικά κράτη δεν είναι απλώς το ότι ζούμε σε πολυθρησκευτικές κοινωνίες, αλλά κυρίως το ότι ζούμε σε μάλλον κοινωνίες με ήθη που αντιτίθενται στις παραδοσιακές θρησκείες. Η φιλελεύθερη και κοσμική ανεκτικότητα δεν είναι ο «διαιτητής» των επιμέρους παραδόσεων. Είναι και αυτή μια ακόμη παράδοση. Και όπως κάθε παράδοση, αξιώνει να έχουν οι αρχές της την πρωτοκαθεδρία κάθε φορά που έρχονται σε σύγκρουση με αντίθετες αρχές (π.χ. τις θρησκευτικές).

Αν κατά τα πρώτα του βήματα ο φιλελευθερισμός στηρίχθηκε σε χριστιανικές ηθικές αρχές και παρέμεινε επί μακρόν προσκολλημένος σ’ αυτές, πού τον οδηγεί άραγε η εγκατάλειψη της παραδοχής απόλυτων και αντικειμενικών ηθικών σημείων αναφοράς; Μήπως επίκειται μία νέα ηθική βάση ή το σύστημα είναι αρκούντως ικανό να νομιμοποιεί τον εαυτό του; Την απάντηση θα τη δώσει το μέλλον.

Ο Μύρων Ζαχαράκης είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.