Επιστρέφοντας στην «Αλεξάνδρεια»

Θέλω να επιστρέψω στην Αλεξάνδρεια; Το ερώτημα δεν αφορά ακριβώς την πόλη, αλλά το συναρπαστικό μυθιστόρημα του Δημήτρη Στεφανάκη, που πριν από 17 χρόνια υπήρξε μια απολαυστική αναγνωστική έκπληξη για πολλούς από εμάς, συστήνοντας έναν ιδιαίτερο, πολύπλευρο συγγραφέα – λογοτέχνη, δοκιμιογράφο και μεταφραστή.

Εναν μανιώδη – επίσης – αναγνώστη, λάτρη της λογοτεχνίας, στοχαστικό μελετητή, τολμηρό στις εναλλαγές θεματογραφίας, αφοσιωμένο στην αναζήτηση μιας λειτουργικής (για το εκάστοτε περιεχόμενο) φόρμας, δημιουργικό και παραγωγικό.

Οταν κυκλοφόρησαν για πρώτη φορά οι «Μέρες Αλεξάνδρειας» το 2007 (εκδ. Πατάκη), ο Στεφανάκης ήταν 46 χρονών, ώριμος πλέον, αν και όχι ακόμη πολύ γνωστός συγγραφέας, με τρία βιβλία στο ενεργητικό του: «Φρούτα εποχής» (Ωκεανίδα, 2000), «Λέγε με Καΐρα» (Ωκεανίδα, 2002), «Το μάτι της επανάστασης έχει αχρωματοψία» (Ωκεανίδα, 2004). Το ίδιο διάστημα δουλεύει και ως μεταφραστής – θεωρεί τη μετάφραση σπουδαία μαθητεία – με έργα των Μπέλοου, Φόρστερ, Μεριμέ, Μπαλζάκ κ.ά. Μεταφράζει επίσης δοκίμια και μελέτες, μεταξύ των οποίων το κλασικό βιβλίο του Μάικλ Χάαγκ «Αλεξάνδρεια, η πόλη της μνήμης» (Ωκεανίδα). Σύμπτωση;

Από τα πρώτα του βιβλία ο Στεφανάκης δείχνει ότι κατέχει την τέχνη να πλάθει στέρεους κι ελκυστικούς χαρακτήρες, διαφοροποιώντας με ευθυκρισία και ευαισθησία άνδρες από γυναίκες, αναδεικνύοντας ήρωες με πάθη, αντιφατικούς και γοητευτικούς, οι οποίοι ενίοτε ισορροπούν σε επικίνδυνα μεταίχμια που δοκιμάζουν τους φραγμούς τους – ιδεολογικούς, ηθικούς, ερωτικούς, κοινωνικούς. Ηρωες που σχεδόν πάντα δρουν εντός Ιστορίας, παλιότερης, νεότερης και όχι κατ’ ανάγκη πολιτικής ή ελληνικής. Ως κεντρικός αφηγητής, ο ίδιος παραμένει αφανής ενορχηστρωτής, ένα βήμα πίσω από το προσκήνιο της δράσης, διατηρώντας όμως τον έλεγχο μιας συνήθως σύνθετης διήγησης.

Οι «Μέρες Αλεξάνδρειας», μια τομή στη μέχρι τότε πορεία του και για πολλούς στη συνολική συγγραφική του παραγωγή, αγαπήθηκαν από το αναγνωστικό κοινό∙ γνώρισαν πολλές εκδόσεις, απέσπασαν πολύ θετικές κριτικές εντός και εκτός συνόρων, μεταφράστηκαν σε ευρωπαϊκές γλώσσες και στα αραβικά, χάρισαν στον συγγραφέα το Prix Méditerranée Étranger, το διεθνές Βραβείο Καβάφη, υποψηφιότητες για διεθνείς διακρίσεις. Αναγνωρίστηκαν, όπως εύστοχα γράφτηκε, εκτός από μια δεξιοτεχνική και συναρπαστική τοιχογραφία της εμβληματικής πόλης, και ως «λογοτεχνικός προορισμός»!

Στον Στεφανάκη αρέσει η Ιστορία. Εντρυφά στις πόλεις, στα πρόσωπα – ιστορικά και μη –, μελετά συνήθειες και εποχές, διαβάζει πηγές, αναζητά υπόγειες διασυνδέσεις και εκλεκτικές συγγένειες, σέβεται τα γεγονότα, παραμένοντας όμως σταθερά και αμετανόητα μυθιστοριογράφος. Η Ιστορία, στο ατομικό ή συλλογικό πεδίο, αντιφέγγει ή και ρυθμίζει τα πολυπρισματικά κάτοπτρα της έμπνευσης και της φαντασίας του. Αλλά μέχρι εκεί!

Οι «Μέρες Αλεξάνδρειας» είναι ένα χορταστικό, πολυεπίπεδο και πολυπρόσωπο μυθιστόρημα. Το μυθιστόρημα ενός δεξιοτέχνη. Το πλούσιο περιεχόμενο αρθρώνεται σε όλη την εξέλιξη της απαιτητικής πλοκής γύρω από τους δύο πόλους, τον πόλεμο και το εμπόριο, με τους οποίους ανοίγει η κεντρική διήγηση – «τα δυο πόδια του πολιτισμού μας». Αναπτύσσεται με υπολογισμένη οικονομία σε ομόκεντρες αφηγήσεις, με στιβαρή και πυκνή δράση, δυναμικούς όσο κι ευάλωτους χαρακτήρες. Οι επιμέρους ιστορίες και τροπές της πλοκής εμπλουτίζουν χωρίς να απειλούν τη συνάφεια περιεχομένου, ευνοούν την αλληλεπίδραση, θυμίζοντας τελικά στη λειτουργία, τους ορατούς και νοητούς αρμούς που ενώνουν και κινούν τη ζωή, στη γεμάτη αντιφάσεις, ετερογένεια, γοητεία, ανατροπές, ίντριγκες, Ιστορία, έρωτες και βεβαίως κοσμοπολιτισμό πόλη της Αλεξάνδρειας.

Παρά την επιτυχία του μυθιστορήματος, ο συγγραφέας στα επόμενα βιβλία του στράφηκε – και δικαίως θα λέγαμε – σε εντελώς διαφορετικές θεματικές και επιλογές· άλλωστε κανένα βιβλίο του δεν μοιάζει ή δεν θυμίζει το προηγούμενο!

Εγραψε για πρόσωπα πραγματικά, ισχυρά κι αμφιλεγόμενα («Φιλμ νουάρ», εκδ. Ψυχογιός), για την αστική ανθρωπογεωγραφία με τις συχνά σκοτεινές καταβολές της («Αρια, ο κόσμος από την αρχή», εκδ. Ψυχογιός, «Ευτυχισμένες οικογένειες», εκδ. Μεταίχμιο), δοκιμάστηκε σε πρόσωπα και θέματα της αρχαιότητας («Θα πολεμάς με τους θεούς – Ενα μυθιστόρημα για τον Λεωνίδα», εκδ. Πατάκη). Ωστόσο, η πόλη και οι μέρες της τον ακολουθούσαν. Οχι ως επανερχόμενο στις παραλλαγές του μοτίβο στο μαλακό υπογάστριο άλλων ιστοριών, αλλά ως ολοκληρωμένη και αυτόνομη διήγηση με την οποία – εκών άκων – ο συγγραφέας μοιάζει να ταυτίστηκε μάλλον νωρίς για εκείνον στη συγγραφική του διαδρομή.

Δεκαεπτά χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση, και με τις δεδομένες πολιτικές εξελίξεις που μεσολάβησαν στη χώρα της Αιγύπτου, το μυθιστόρημα διατηρεί ανόθευτη την αναγνωστική του σαγήνη. Και τούτο δεν οφείλεται στη μυθική πόλη, ούτε σε ένα εξωραϊσμένο παρελθόν. Αλλά στο ότι η Αλεξάνδρεια εδώ επινοείται σε μια νέα γεωγραφία, που αναδιατάσσει τους μύθους και την ιστορία της πόλης, το φως και τα σκοτάδια της, το πολυεθνικό μωσαϊκό της, τις μνήμες, τις διαφορετικές γλώσσες και το ταραγμένο παρόν, σε μια συναρπαστική αναδιήγηση με ανοικτό τέλος.

Ενα ανοικτό τέλος που εύλογα θα μπορούσε να εκληφθεί και ως μια συγγραφική κληρονομιά, καθώς η επανέκδοση του μυθιστορήματος σήμερα ουσιαστικά αναγγέλλει τη συνέχειά του. «Να πιστεύετε στον κληρονόμο, έλεγε πάντα η γιαγιά Δάφνη σε όσους αγωνιούσαν για την τύχη μιας περιουσίας όταν αυτή άλλαζε χέρια», διαβάζουμε στο άνοιγμα της νέας μυθιστορηματικής διήγησης.

Οσο για τον τίτλο, απαντά, αν όχι σε όλα, σε πολλά από τα ερωτήματα: «Πάντα η Αλεξάνδρεια»! Ποιος μπορεί τελικά να αντισταθεί στην επιστροφή;

n Toν ερχόμενο Νοέμβριο αναμένεται η συνέχεια με τίτλο «Πάντα η Αλεξάνδρεια» από το Μεταίχμιο, που μπορεί να διαβαστεί και αυτόνομα.