ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΙΑΝΝΗ ΞΕΝΑΚΗ ΣΤΟ ΜΙΚΡΟ ΘΕΑΤΡΟ ΚΑΤΟΥΝΙΩΝ

Τα φώτα στη σκηνή έσβησαν, στο Μικρό Θέατρο Κατουνίων, φέρνοντας συνειρμούς από την ατμόσφαιρα έναρξης των παραστάσεων στο αρχαίο θέατρο Επιδαύρου. Αυτή τη μαγεία του υποβλητικά φωτιζόμενου πράσινου, στο βάθος της υποφωτισμένης σκηνής (εικ. 2), προκαλώντας τη σιωπή, την ηρεμία και την προσήλωση του κοινού, που για άλλη μια φορά προσήλθε στις φετινές εκδηλώσεις. Δύο βραδιές αφιερωμένες στον συνθέτη, θεωρητικό της μουσικής, αρχιτέκτονα, μηχανικό, συγγραφέα και στοχαστή Ιάννη Ξενάκη στις 30 και 31 Αυγούστου, υπό την απειλή καταιγίδων, που τελικά μας προσπέρασαν.

Η επιλογή του Αλέξανδρου Παναγιωτόπουλου, που επί δεκαπέντε χρόνια οργανώνει τις μουσικές αυτές εκδηλώσεις στη μνήμη των γονιών του, φάνηκε αρχικά τολμηρή για ένα κοινό, που εκτός από τους προσκεκλημένους φίλους, πανεπιστημιακούς, μουσικούς, εικαστικούς  και αρχιτέκτονες, προέρχεται κυρίως από τη γειτονική κωμόπολη της Λίμνης Ευβοίας. Oλοι μαζί προσέρχονται στα αποκατεστημένα από τον Αλέξανδρο ερείπια των εγκαταστάσεων επεξεργασίας λευκολίθου των αρχών του 20ού αιώνα, όπου οι όποιες επεμβάσεις, αντλώντας στοιχεία από τον πρωτοβιομηχανικό χαρακτήρα του τόπου παραμένουν ενσωματωμένες σε ένα ξεχωριστό φυσικό περιβάλλον, που εμπεριέχει και τις ποιητικές γλυπτικές εγκαταστάσεις της Βάνας Ξένου. Εκεί ο Παναγιωτόπουλος με μία ακόμη ευαίσθητη αρχιτεκτονική χειρονομία έχει εντάξει το μικρό αυτό θέατρο (εικ. 1). Με την ίδια ευαισθησία, προετοίμασε τη διήμερη μουσική εκδήλωση, και με τις επιλογές του κατάφερε να αποκαλύψει σπάνιες στιγμές από τη ζωή και το έργο του Ξενάκη. Με την εξαιρετική εισήγηση που μοιράστηκαν ο μουσικολόγος Μάκης Σολωμός και η αρχιτέκτονας Ελισάβετ Κυρτσόγλου, απολαύσαμε μια πραγματικά συγκροτημένη ανάλυση στο μουσικό και αρχιτεκτονικό έργο του Ξενάκη, με παράλληλη προβολή σπάνιων εικόνων και επιλεγμένων μουσικών κομματιών, αφού προηγουμένως ο συνθέτης και μουσικολόγος Γιώργος Ζερβός, αναφέρθηκε στη μουσική πρωτοπορία, αναλύοντας διεξοδικά τα ρεύματα και τις περιόδους της ευρωπαϊκής μουσικής. Η συναυλία με έργα για πιάνο και έγχορδα, ξεκίνησε με τον Ερμή Θεοδωράκη στο πιάνο, τον οποίο ο Ιάννης Ξενάκης θεωρεί ιδανικό ερμηνευτή του. Στη συνέχεια ακολούθησαν 4 νέοι εξαιρετικοί μουσικοί. Αρχικά ο Αριστείδης Λύκος Δεσύλλας με το βιολοντσέλο του που συνέπραξε με το κουαρτέτο εγχόρδων με τον Γιώργο Δασκαλάκη, τη Μαρία Αργύρη στο βιολί, και τον Αντώνη Τζιβένη στη βιόλα. Ερμηνεύοντας τελικά το εμβληματικό έργο «Τέτορα», ξαφνικός ισχυρός άνεμος παρέσυρε επίμονα τις παρτιτούρες και τις πευκοβελόνες, που έπεφταν σαν μια παράξενη βροχή υπό το φως των προβολέων. Η κανονική βροχή όμως δεν ήρθε. Παρά μόνο μας απείλησε με τις αλλεπάλληλες αστραπές και τους ήχους των βροντών, συγκροτώντας μια ατμόσφαιρα μοναδική, μετατρέποντας τη συναυλία σε ένα σπάνιο θεατρικό, εικαστικό μουσικό δρώμενο.

Η ΠΟΡΕΙΑ ΤΟΥ. Την επομένη προβλήθηκε αρχικά το συναρπαστικό φιλμ «Η Επανάσταση Ξενάκη: Ο αρχιτέκτονας του ήχου» του Stephane Ghez, παραγωγή της Cinétevé (2022), που μαζί με τις εισηγήσεις της προηγούμενης ημέρας αναδείχθηκε με τον καλύτερο τρόπο η δημιουργική και περιπετειώδης πορεία του. Ο Ξενάκης φεύγοντας καταζητούμενος, με πλαστό διαβατήριο το 1947 από την Ελλάδα, τραυματισμένος από αγγλική οβίδα στο πρόσωπο, βρίσκεται στη Γαλλία, όπου καταφέρνει να εργαστεί στο γραφείο του μεγάλου δάσκαλου της σύγχρονης αρχιτεκτονικής Le Corbusier για στατικές μελέτες. Γρήγορα ξεχωρίζει με τις αρχιτεκτονικές του προτάσεις που συσχετίζονται με τις μουσικές του αναζητήσεις, μέσα από μια διαρκή συνθετική αλληλοτροφοδότηση. Σταδιακά ανακαλύπτει τη μοντέρνα αρχιτεκτονική, τη χρυσή τομή και το Modulor του Le Corbusier, τα οποία χρησιμοποιεί αξιοποιώντας τις διαδοχικές τιμές της σειράς fibonacci. Το Μοναστήρι Δομινικανών Μοναχών La Tourette στη Λυών, που είχε αναλάβει ως επιβλέπων, καθώς και το αποκλειστικά δικό του δημιούργημα, πρωτοπόρο περίπτερο της Philips στην παγκόσμια έκθεση στις Βρυξέλες (1958), πρόδρομος του παραμετρικού αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, ανέδειξαν την ιδιοφυΐα του, κάτι που προκάλεσε τον Le Corbusier, με τον οποίο ο Ξενάκης ήρθε σε ρήξη για την πατρότητα του περιπτέρου και απομακρύνθηκε από το γραφείο του, συνεχίζοντας την προσωπική του διαδρομή αφοσιωμένος στη δική του μουσική. Επέστρεψε στην Ελλάδα το 1974 με τη Μεταπολίτευση όπου κατάφερε να παρουσιάσει μεταξύ άλλων και το Πολύτοπο των Μυκηνών, που παρακολούθησαν 40.000 άτομα.

Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με έργα για πιάνο και για 4 έγχορδα, που κάλυψαν όλες τις περιόδους της δημιουργικής του πορείας, με την παρουσία της πρέσβειρας της Γαλλίας στην Ελλάδα Laurance Auer, της χώρας που ανάδειξε το έργο του Ξενάκη και απετέλεσε για αυτόν δεύτερη πατρίδα. Ηταν η πιο ουσιαστική και εμπεριστατωμένη εκδήλωση που έχει γίνει για τον Ξενάκη τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα ξεπερνώντας τους θεσμικούς διοργανωτές, μια σπάνια και ιδιαίτερα σεμνή ιδιωτική πρωτοβουλία, που συμβάλλει στην ανάδειξη του πολιτισμού αυτού του τόπου.