Να μπουν μέτρα για τον υπερτουρισμό;

Δύο πρόσωπα από διαφορετικούς χώρους τοποθετούνται για ένα ζήτημα που απασχολεί την καθημερινότητά μας

Να σταματήσει η ανέγερση καταλυμάτων στα υπερδομημένα νησιά

Ο «υπερτουρισμός» είναι μια πραγματικότητα των τελευταίων χρόνων και δηλώνει ουσιαστικά την υπερεπιβάρυνση – υποβάθμιση των συνθηκών ζωής – κυρίως σε τόπους με ιδιαίτερη μικροκλίμακα. Δεν πρόκειται για μια διαπίστωση δική μας, ελληνική. Ξεκινάει κυρίως από την Ευρώπη καθώς οι λαοί της βρέθηκαν απροετοίμαστοι στην αντιμετώπιση του φαινομένου του υπερτουρισμού. Στην Ελλάδα το φαινόμενο αυτό συνδυάζεται με τα ήδη υπερδομημένα νησιά μας, δηλαδή το οικιστικό ξεχείλωμα που φέρνει την καταστροφή. Η καταστροφή ξεκινάει από την παραθεριστική κατοικία. Από τη δεκαετία του ’90 και μετά, με την άνοδο του βιοτικού επιπέδου, η συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού απέκτησε δεύτερη κατοικία, είτε στο χωριό της καταγωγής του είτε – σε μεγαλύτερο βαθμό – στα νησιά. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να αλλοιωθούν ορισμένα νησιά πρώτης γραμμής – και δεν εννοώ μόνον τη Μύκονο και τη Σαντορίνη –, νησιά που πλέον ασφυκτιούν, δεν υπάρχει ελεύθερη γη. Ο πρωτογενής τομέας που ως τις αρχές της δεκαετίας του ’80 κάλυπτε αυτοτελώς τις διατροφικές ανάγκες των νησιωτών, στις μέρες μας έχει σχεδόν εξαφανιστεί. Τα περισσότερα προϊόντα διατροφής εισάγονται, για να μην αναφερθώ στο τρομακτικό θέμα του νερού. Σήμερα στα νησιά οι κάτοικοί τους έχουν καλύψει τις οικιστικές τους ανάγκες, ή καλύτερα τις έχουν υπερκαλύψει καθώς έχουν αποκτήσει και κτίσματα εισοδήματος. Επομένως στα υπερδομημένα νησιά θα πρέπει να σταματήσει ολοσχερώς η ανέγερση καταλυμάτων εκμετάλλευσης. Οπως επίσης να υπάρξει καθορισμός του αδόμητου τοπίου. Οικοπεδική έκταση με κλίση πάνω από 30% να μη δομείται. Αυτό ισχύει για νησιά, όπως για παράδειγμα, η Σέριφος, η Κύθνος, από το 2002 με τα τότε εκδοθέντα προεδρικά διατάγματα όρων και περιορισμών δόμησης. Επομένως καθορισμός του αδόμητου τοπίου με ταυτόχρονη αυστηροποίηση των κανόνων δόμησης.

Σαφώς η πρώτη προτεραιότητα στα υπερδομημένα νησιά, λόγω του μικρού της έκτασης αυτών των οντοτήτων, είναι η προστασία του τοπίου. Βέβαια αυτό δεν μπορεί να είναι εις βάρος της ζωής των ανθρώπων. Το θέμα όμως είναι ποιων ανθρώπων; Αυτών που μένουν μόνιμα σε ένα νησί, ή εκείνων που το εποικούν για δύο ή τρεις μήνες τον χρόνο; Κατά τη θητεία μου στο υπουργείο Τουρισμού, πριν από τριάντα χρόνια (1995), κάναμε μια εκδήλωση στο Μέγαρο Μουσικής, για να γιορτάσουμε το σπάσιμο του φράγματος των δέκα εκατομμυρίων τουριστών. Τότε η χώρα διέθετε 40% ως 50% λιγότερες τουριστικές κλίνες ενώ τα καταλύματα πέντε αστέρων ήταν ελάχιστα. Μέσα σε αυτά τα τριάντα χρόνια, το δομημένο μέρος της γης για παράδειγμα της Τήνου – με εξαίρεση τη Χώρα – κάλυπτε το 2% έως 3% της έκτασής της. Σήμερα ξεπερνά το 20%. Πράγμα που σημαίνει πως αν συνεχισθεί η δόμηση με τους ίδιους ρυθμούς, τα επόμενα τριάντα χρόνια θα είναι υπερδιπλάσια η «κατανάλωση» γης, δεν θα υπάρχει ελεύθερη γη.

Το προεδρικό διάταγμα που συντάξαμε σε συνεργασία με την Τοπική Αυτοδιοίκηση για τη Σαντορίνη προσδιορίζει ως αδόμητες ζώνες τα αμπέλια. Το ίδιο πρέπει να γίνει και για άλλες καλλιέργειες, καθώς κάθε νησί παράγει τα δικά του προϊόντα, «φακές, κουκιά κ.ά.». Η κτηνοτροφία επίσης ήταν πολύ ανεπτυγμένη. Αγελαδοτροφία στην Τήνο, προβατοτροφία στη Μύκονο. Επιβάλλεται λοιπόν πέραν των παραπάνω να δοθούν επιπρόσθετα κίνητρα. Το τοπίο λοιπόν και η προστασία του, συνιστά την κεφαλαιώδη προτεραιότητα για τη σωτηρία των νησιών.

Ο Νίκος Σηφουνάκης είναι πρώην υπουργός Τουρισμού και Αιγαίου

……………………………………………………………….

Να γίνουν τουριστικοί προορισμοί στον ορεινό όγκο της Ελλάδας

Πριν εμφανισθεί ο «υπερτουρισμός» υπήρχε, σε κάποιες περιοχές της γης, ο «υπερπληθυσμός». Για παράδειγμα το Χονγκ Κονγκ και το Μανχάταν. Τι είναι ο «υπερτουρισμός»; Η μεγάλη συγκέντρωση ανθρώπων και δραστηριοτήτων σε περιορισμένο τόπο και σε περιορισμένο χρόνο. Ο τουρισμός στην Ελλάδα καταλαμβάνει το 10% – 15% της έκτασής της. Ας σκεφτούμε τον ίδιο ή και τον διπλάσιο κόσμο, να διαχέεται σε μια διπλάσια ή και τριπλάσια έκταση, στον διπλάσιο ή τριπλάσιο χρόνο. Μια μορφή θεραπείας σε σχέση με τον «υπερτουρισμό», θα ήταν να διαχύσουμε τους ανθρώπους σε περισσότερους χρόνους και σε διαφορετικά μεταξύ τους χρονικά διαστήματα. Μη φανταστούμε πως η καταπολέμηση του υπερτουρισμού είναι μια αντικοινωνική και αντιοικονομική δραστηριότητα, αντικοινωνική και αντιοικονομική τόσο σε σχέση με την προσφορά όσο και με τη ζήτηση. Η δυνατότητα διακοπών για όλο και μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων, η δυνατότητα μετάβασης σε όλο και πιο μακρινούς προορισμούς, επιδεινώνουν το πρόβλημα του υπερτουρισμού. Λαμβάνοντας υπόψη αυτές τις συνθήκες αυτόματα σχεδόν προκύπτουν ως πιο αποτελεσματικές ή μάλλον ως λιγότερες απαγορευτικές κάποιες λύσεις. Ας πάρουμε για παράδειγμα την Αθήνα. Αν τα τουριστικά ενδιαφέροντά της δεν ήταν συγκεντρωμένα στο ιστορικό της κέντρο και ένα νέο μουσείο πήγαινε στην Ακαδημία Πλάτωνος ή στον Ελαιώνα, θα δημιουργούνταν ένας ακόμη πόλος, εξίσου τουριστικός, σε σχέση με τον υπάρχοντα. Χρειαζόμαστε όμως έναν συνδυασμό κινήτρων και διάχυσης, αλλά μιας διάχυσης μέσα στον υφιστάμενο ιστό και όχι εις βάρος της αγροτικής γης και του περιβάλλοντος τοπίου. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, ο ορεινός όγκος της Ελλάδας να γίνει μια σειρά τουριστικών προορισμών, επιλύοντας σε μεγάλο βαθμό το πρόβλημα του υπερτουρισμού.

Την απάντηση σε σχέση με το ποια είναι η προτεραιότητα προκειμένου να αντιμετωπίσουμε τον υπερτουρισμό την έχουμε αν σκεφτούμε ποιος είναι σήμερα ο τουρισμός. Ουσιαστικά είναι η πρόσβαση σε εμπειρίες. Δεν είναι η απόλαυση του τοπίου ή της θάλασσας, δεν είναι αυτή καθεαυτή η επίσκεψη των αρχαιολογικών χώρων. Ο τουρίστας σήμερα δεν είναι περιηγητής. Είναι αυτός που αναζητάει εμπειρίες, αυτός που ακόμη και η επίσκεψη στα πολιτιστικού ενδιαφέροντος σημεία σημαίνει αναζήτηση της εμπειρίας. Στο Σούνιο δεν θα πάει το μεσημέρι, δεν θα πάει το πρωί, θα πάει την ώρα του ηλιοβασιλέματος. Αυτό που μετράει πλέον είναι η εμπειρία ενός φυσικού γεγονότος σε έναν συγκεκριμένο τόπο. Αν λοιπόν αλλάξει ο τρόπος παραγωγής εμπειριών έχουμε σαφώς μια δυνατότητα αντιμετώπισης του υπερτουρισμού. Επειδή λοιπόν ο σκοπός είναι η αναζήτηση εμπειριών, αυτό που εύκολα μπορεί να παρασχεθεί είναι πλέον οι κατασκευασμένες, οι τεχνητές εμπειρίες. Οχι οι πρωτογενείς, αυθεντικές εμπειρίες, αλλά μια σειρά εμπειριών που παράγονται προς κατανάλωση, προς πώληση. Επομένως δεν προϋποθέτουν συγκεκριμένους χώρους ή συγκεκριμένο χρόνο προκειμένου να αποχτηθούν. Επειδή όμως έρχεται κάποια στιγμή που οι αποδέκτες των κατασκευασμένων, τεχνητών εμπειριών αναγνωρίζουν την πλαστότητα τους, έχουμε ως αποτέλεσμα να εγκαταλείπονται οι υπερκορεσμένοι τουριστικά χώροι με ολοφάνερα τα ευεργετικά αποτελέσματα στην αντιμετώπιση του υπερτουρισμού.

Ο Γιώργος Πανέτσος είναι αρχιτέκτονας