Χορογραφώντας τα μνημεία {LF}της Κρήτης

Τα τραγούδια του σώματος σύγχρονων χορευτριών καταλαμβάνουν και ενεργοποιούν τον δημόσιο χώρο στο Ηράκλειο της Κρήτης. Με μια σειρά περφόρμανς σύγχρονου χορού, ελεύθερης κίνησης και αυτοσχεδιασμού που εκτυλίσσονται σε διάφορα σημεία αλλά όχι ταυτόχρονα. Η έναρξη κάθε περφόρμανς είναι σιωπηλή, στο μεταίχμιο ανάμεσα στο φως και τη δύση του ηλίου, οι χορευτικές ερμηνείες γίνονται χωρίς συνοδεία μουσικής ή ηχητικού υποβάθρου, πέρα από τους ατόφιους ήχους της πολύβουης πόλης. Η επιμελήτρια του πρότζεκτ Ολγα Χατζηδάκη εξηγεί την κεντρική ιδέα του «Songs of the Body».

«Το Ηράκλειο έχει για την κλίμακά του ένα κρίσιμο δυναμικό καλλιτεχνών στον χορό, γεγονός που πηγάζει από μια συγκεκριμένη περίοδο (δεκαετία ’90 και έπειτα), όταν κάποιες σχολές της πόλης διαδραμάτισαν μεγάλο ρόλο στη διαμόρφωση νέων χορευτών και χορευτριών. Τα άτομα αυτής της περιόδου έχουν διαγράψει σημαντικές πορείες έξω και εγχώρια, έχουν ιδρύσει τις δικές τους ομάδες, σχολές και ensemble και έχουν κατακτήσει πολλά σε λίγα χρόνια. Μιλάμε για δραστήριους καλλιτέχνες που μέσα στα χρόνια επανατοποθετήθηκαν στα παραστατικά θεάματα και κατέκτησαν το δικό τους κινησιολογικό λεξιλόγιο, απόρροια εμπειριών από διαφορετικές προσεγγίσεις. Επέλεξα να δουλέψω με ένα μικρό σύνολο χορευτριών, μεγάλου εκτοπίσματος χορευτικά, με ισχυρή εμπειρία σε in situ συνθήκες. Είναι οι Μικαέλα Κεφαλογιάννη, Ελευθερία Κόμη, Ολια Λυδάκη, Γωγώ Πετραλή, Εβίτα Τσακαλάκη, Βιβή Φιλιππίδη. Το σκεπτικό που συνδέει και τις έξι περφόρμανς (έως τις 12 Αυγούστου) είναι η πρόθεση να πειραματιστούμε σε καθαρές συνθήκες του δημόσιου “εδώ και τώρα” χωρίς τις οικείες συμβάσεις των παραστατικών θεαμάτων. Δουλέψαμε πάνω στο ερώτημα τι συμβαίνει όταν αποφασίζουμε να αποχωριστούμε τον επινοημένο σκηνικό χώρο, τα props, τα κοστούμια, τη μουσική, την ορισμένη ώρα έναρξης και λήξης. Τι απομένει όταν ένα δρώμενο εμφανίζεται αιφνίδια, διαρκεί αόριστα και σβήνει στον χωροχρόνο χωρίς να αφήσει ίχνη. Πόσο ισχυρό είναι το σώμα και τα “τραγούδια” που μπορεί το ίδιο να αφηγηθεί δίχως στήριξη και ενισχύσεις».

Με ποια κριτήρια επιλέξατε τα σημεία του Ηρακλείου για να παρουσιαστούν οι καλλιτεχνικές αυτές δράσεις;

Ζήτησα από κάθε χορεύτρια να σκεφτεί το δικό της αστικό και χορογραφικό τοπόσημο. Ηταν σημαντικό να έχουν οι ίδιες τον πρώτο λόγο στην επιλογή του σκηνικού τους πεδίου, χωρίς να μεσολαβήσω με τη δική μου ενόραση στον δημόσιο χώρο. Το Ηράκλειο έχει πολλά μνημεία, είναι μια πόλη που την έχει καθορίσει το στίγμα των κατακτητών της, ιδίως η περίοδος της Ενετοκρατίας. Θα έλεγα όμως ότι βρίσκεται σε μια limbo ως μια πόλη κατοίκων και ως ένα καλογεμισμένο δοχείο τουριστών που επίσης οικειοποιούνται τα μνημεία και τον δημόσιο χώρο της. Αυτή είναι, θα έλεγα, μια συνθήκη αμηχανίας για τους Ηρακλειώτες και ομαδικά έργα όπως το «Songs of the Body», όσο ρομαντικό και αν ακουστεί, διεκδικούν τη διαρκή και αναντίρρητη σχέση μας με τον δημόσιο χώρο. Χαίρομαι πολύ που με την υποστήριξη του Οργανισμού Πολιτισμού και Ανάπτυξης ΝΕΟΝ έχουμε τη δυνατότητα υλοποίησης εν μέσω θέρους, οι αντιδράσεις του κόσμου είναι απροσδόκητα άμεσες και θερμές, γεγονός που με οδηγεί στο συμπέρασμα ότι χρειαζόμαστε περισσότερη σύνδεση με το εκεί έξω του δημόσιου χώρου και ό,τι εκπλήξεις αυτό επιφυλάσσει.

Ποια είναι η δεσποινίς Βαλεντίνη και η ιστορική χορογραφία της την οποία αναφέρετε στο κείμενο του «Songs of the Body»;

Η δεσποινίς Βαλεντίνη είναι ένα υπαρκτό πρόσωπο και συνάμα ένα εύρημα της Μελισσάνθης Γιαννούση, η οποία ανέλαβε τη συγγραφή του κειμένου για το πρότζεκτ «Songs of the Body». Αναφέρεται στη Βάλια Βογιατζίδου, η οποία υπήρξε δασκάλα μπαλέτου και ιδιοκτήτρια σχολής στο μεσοπολεμικό Ηράκλειο. Υπήρξε κύρια εμπνεύστρια του χοροδράματος «Μινωική Τελετουργία» (1959), που παρουσιάστηκε πάνω σε ένα πλάτωμα του ενετικού τείχους, κάτω ακριβώς από το φρούριο Μαρτινέγκο, εκεί όπου βρίσκεται σήμερα ο τάφος του Νίκου Καζαντζάκη. Πρόκειται όχι για μια «αναπαράσταση» μινωικής τελετουργίας, αλλά για μια χορογραφική σύνθεση που δημιούργησε η ίδια με την καλλιτεχνική φαντασία της, στηριγμένη στα στοιχεία των μινωικών αρχαιοτήτων. Σε αυτό βρήκε πολύτιμο καθοδηγητή τον διακεκριμένο επιστήμονα και ερευνητή του μινωικού πολιτισμού Νικόλαο Πλάτωνα, που έδωσε ολόθερμα την επιστημονική του συνεργασία, καθώς και τον αρχαιολόγο καθηγητή Στυλιανό Αλεξίου. Η Μελισσάνθη Γιαννούση δημιούργησε έναν διάλογο ανάμεσα στην εμπνευσμένη χορογράφο και εμάς, τους συντελεστές του πρότζεκτ στο σημερινό αστικό τοπίο του Ηρακλείου. Με μια γραπτή επιστολή (αντί ενός συμβατικού κειμένου) έφερε κοντά εκείνη την εποχή και τα σπουδαία της επιτεύγματα με το έμψυχο δυναμικό της πόλης σήμερα.

Μια «Μινωική Τελετουργία» που έγραψε ιστορία

Στις 24 και 25 Αυγούστου 1959 η χορογράφος Βάλια Βογιατζίδου επιχειρεί να δείξει στους κατοίκους της πόλης του Ηρακλείου ένα τολμηρό εγχείρημα συμπράττοντας με το Λύκειον Ελληνίδων Ηρακλείου για την παράσταση του χοροδράματος «Μινωική Τελετουργία». Πρόθεσή της ήταν να αναβιώσει αυτό που η αρχαιολογική σκαπάνη είχε φέρει στην επιφάνεια από τα ίχνη της θρησκείας του μινωικού πολιτισμού: μία τελετουργία για τον θνήσκοντα βλαστικό θεό. Τον κύκλο δηλαδή γονιμότητας της Μητέρας Γης από τον θεό της βλάστησης, κύκλο γέννησης – θανάτου σε ένα χορόδραμα εμπνευσμένο από τα αρχαιολογικά κατάλοιπα. Λόγω απουσίας γραπτών μαρτυριών η χορογράφος του Ηρακλείου με τη βοήθεια του επιστήμονα και ερευνητή του μινωικού πολιτισμού Νικόλαου Πλάτωνα και του αρχαιολόγου Στυλιανού Αλεξίου δημιούργησε μια χορογραφική σύνθεση με την καλλιτεχνική φαντασία της εμπνευσμένη ωστόσο από τα στοιχεία των μινωικών αρχαιοτήτων, παραστάσεις από τοιχογραφίες, ρυτά, σφραγιδόλιθους, δαχτυλίδια. Το ένστικτο της Βάλιας Βογιατζίδου οδήγησε την έμπνευσή της στον ίδιο δρόμο που επιλέγουν σήμερα οι αρχαιολόγοι για να ανακαλύψουν την καθημερινότητα του παρελθόντος. Μέσω της έρευνας δηλαδή των υλικών καταλοίπων αρχαίων πολιτισμών, αφενός ανασύρουν στην επιφάνεια τον τρόπο ζωής που συνίσταται στην υλική απτή καθημερινότητα και αφετέρου τον τρόπο σκέψης, δηλαδή την πνευματικότητα και τη δομή του άυλου, παράμετρος που επίσης καθορίζει τον τρόπο ζωής και η οποία δεν αφήνει πίσω της απτά στοιχεία.
Η «Μινωική Τελετουργία» παρουσιάστηκε πάνω σε ένα πλάτωμα του ενετικού τείχους, με φόντο το ανθρωπόμορφο βουνό Γιούχτας. Η επιλογή του σημείου δεν ήταν τυχαία καθώς το όρος αυτό όπου εντοπίστηκε ιερό κορυφής με στεγασμένους και υπαίθριους χώρους για διαμονή, αποθήκευση και πραγματοποίηση τελετουργιών, συνδέθηκε με τον μινωικό πολιτισμό και το ανάκτορο της Κνωσού.

ΜΥΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Η επιτυχία των παραστάσεων του 1959 οφείλεται και στη δημιουργική συνεισφορά του ζωγράφου Θωμά Φανουράκη. Η λιτότητα των μινωικών σκηνικών του και τα κοστούμια των 60 χορευτριών με τους χρωματικούς συνδυασμούς τους δημιούργησαν τη μινωική ατμόσφαιρα που συνοδεύτηκε από την υποβλητική μουσική του Γεωργίου Πλάτωνος, ηχογραφημένη στα στούντιο του Ραδιοφωνικού Σταθμού Αθηνών, με την ορχήστρα του σταθμού. Ο Γεώργιος Πλάτων, με παντελή βέβαια έλλειψη στοιχείων της μινωικής μουσικής, κατόρθωσε να δημιουργήσει μια «μυστηριακή ατμόσφαιρα», κατάλληλη για μια θρησκευτική τελετουργία.
Το χορόδραμα παρουσιάστηκε στη Θεσσαλονίκη τον Οκτώβριο του 1959 στο πλαίσιο της Διεθνούς Εκθεσης της πόλης. Αναβίωσε το 1973 και το 1996, με την ίδια πάντα επιτυχία. Το 1996 συντελεστές ήταν η Μαίρη Μαυράκη, που έκανε τη χορογραφία, η Ασπασία Παπαδοπεράκη που έκανε τα σκηνικά, ο Θωμάς Φανουράκης, που σχεδίασε τα κοστούμια, και ο Γεώργιος Πλάτωνας, που έγραψε τη μουσική.