«Διαλέγεις το ίδιο επάγγελμα, {LF}όχι την ίδια ζωή»

Χωρίς να μπορεί να κατηγορηθεί ως μεροληπτική – ως σήμερα τουλάχιστον – η σειρά «Ιστορίες οικογενειακού δικαίου» με την παρουσίαση συνομιλιών με θεατρικά, αποκλειστικώς, ζευγάρια, λαμβάνοντας σοβαρά υπόψη τις προτάσεις ενός πλήθους αναγνωστών, αποφασίσαμε τη διεύρυνσή της, χωρίς να απιστούμε κατ’ ελάχιστον στους όρους που θέτει η έννοια του «οικογενειακού δικαίου». Αφού, αναμφισβήτητα, ως «οικογενειακού δικαίου» χαρακτηρίζονται και οι σχέσεις των γονιών με τα τέκνα τους – θήλεα ή άρρενα – όπως, εξίσου αναμφισβήτητα, δεν είναι μόνον οι σχέσεις με ένα έντονο καλλιτεχνικό αντίκρισμα που εγείρουν το ενδιαφέρον του μεγάλου κοινού. Οσο συναρπαστική μπορεί να είναι η σχέση δύο μελών μιας οικογένειας, ανεξάρτητα αν πρόκειται για συζύγους, για μητέρες και κόρες ή για πατεράδες και γιους που διακρίνονται στον καλλιτεχνικό χώρο, άλλο τόσο μπορεί να είναι μια αντίστοιχη σχέση που εκδηλώνεται στον πνευματικο-συγγραφικό, τον επιστημονικό ή και τον – γιατί όχι; – επιχειρηματικό κόσμο. Οση κατάφαση ή επιφύλαξη, αλλά και ερωτήματα, μπορεί να προκαλεί συχνά η ενασχόληση δύο συζύγων με το ίδιο ακριβώς αντικείμενο, στον ίδιο ή και σε μεγαλύτερο ακόμη βαθμό υφίσταται η κατάφαση, η επιφύλαξη και τα ερωτήματα όταν πρόκειται για γονείς και παιδιά με ταυτόσημες ή συγγενικές επαγγελματικές επιλογές. Μια απροκατάληπτη λοιπόν διερεύνηση των όσων παραμέτρων δημιουργούνται χάρη σε ένα κοινό πεδίο ενδιαφερόντων και επαγγελματικού προσανατολισμού ανάμεσα σε συζύγους αλλά και σε γονείς και παιδιά, προκαλεί ταυτόχρονα το «άνοιγμα» της σειράς «Ιστορίες οικογενειακού δικαίου» με τρόπο που μας επιτρέπει να συνειδητοποιήσουμε ή έστω να αφουγκραστούμε κάποιες, αν και έντονα συζητημένες, στην πραγματικότητα εξαιρετικά δύσκολα εξακριβώσιμες πτυχές της νεοελληνικής ζωής. Αρχής γενομένης με τον πολύ γνωστό καρδιοχειρουργό Στρατή Παττακό και τον επίσης καρδιοχειρουργό γιο του Γρηγόρη Παττακό.

Πώς εξηγείτε, κύριε Στρατή Παττακέ, το γεγονός ότι στις επιστήμες, και ιδιαίτερα στην Ιατρική, παρουσιάζεται ο μεγαλύτερος αριθμός επιγόνων που ασχολούνται με το ίδιο ακριβώς αντικείμενο όπως οι γεννήτορές τους; Κατά πλειοψηφία τα αγόρια και πολύ λιγότερο τα κορίτσια.

Στρ. Π.: Ολη η Ιατρική από τα χρόνια που εμείς ήμασταν παιδιά θεωρούνταν ένα υψηλής προσφοράς και αποδοχής επάγγελμα ή λειτούργημα. Ετσι λοιπόν όταν ο επιστημονικός ορίζοντας δεν είχε ακόμη αναπτυχθεί όπως συμβαίνει σήμερα, ώστε να έχουμε την ευχέρεια πάμπολλων επιλογών, τα κυριότερα επαγγέλματα τα σχετικά με τα γράμματα ήταν η ιατρική, η δικηγορική και το δασκαλίκι. Τι καλύτερο λοιπόν από το να θέλει ένας γιος ή μια κόρη να ακολουθήσει μια αντίστοιχη πορεία, τόσο περισσότερο μάλιστα τότε που δεν υπήρχε ο μάνατζερ της Wall Street αλλά ο γιατρός του χωριού. Σήμερα όμως που το εμπόριο, οι τέχνες, ο τουρισμός, οι επιστήμες έχουν δημιουργήσει αναρίθμητες επιλογές, ο γιος ενός γιατρού μπορεί άριστα να γίνει ένας οικονομολόγος, ένας τουριστικός επενδυτής, ένας μπίζνεσμαν. Η παράδοση όμως του να γίνεται γιατρός ο γιος του γιατρού εξακολουθεί να υπάρχει.

Πώς εξηγείτε το γεγονός ότι σε ένα επάγγελμα τόσο προβεβλημένο όπως αυτό του ηθοποιού ελάχιστοι γνωρίζουν, για παράδειγμα, ότι η μητέρα του Δημήτρη Μυράτ, η Χρυσούλα Μυράτ, είχε υπάρξει επίσης ηθοποιός, αλλά όλοι στο άκουσμα του ονόματος «Γερουλάνος» γνωρίζουν πως υπήρξαν γιατροί και ο πατέρας και ο γιος;

Στρ. Π.: Δεν είναι εύκολη η απάντηση. Θεωρώ όμως ότι επειδή οι επώνυμοι γιατροί στην Αθήνα την εποχή του Γερουλάνου δεν ήταν πάνω από δέκα, ενώ σήμερα οι επώνυμοι γιατροί είναι πάνω από πεντακόσιοι, επόμενο ήταν οτιδήποτε έκαναν, λόγω του εκτοπίσματός τους, να αποκτά τα χαρακτηριστικά ενός μεγάλου γεγονότος. Με αποτέλεσμα ως μυθικά να ακούγονται τα ονόματα του Λούρου, του Γαρδίκα, του Μερίκα και μερικών άλλων. Ομως πρόκειται για μια παράδοση που έχει εκπνεύσει.

Πώς γίνεται, κύριε Γρηγόρη Παττακέ, και μια δρομολογημένη, κατά κάποιον τρόπο, επιλογή, το να γίνετε δηλαδή γιατρός όπως ο πατέρας σας, θα μπορούσε να θεωρηθεί μια ελεύθερη επιλογή;

Γρ. Π.: Για να είμαστε ειλικρινείς, όλοι οι άνθρωποι επηρεάζονται με όσα παρατηρούν γύρω τους. Αρα στην ερώτηση αν θα γινόμουν καρδιοχειρουργός σε περίπτωση που δεν θα ήταν ο πατέρας μου δεν μπορούμε να απαντήσουμε με σιγουριά. Οταν ήμουν μικρό παιδί ήξερα βέβαια ότι ο πατέρας μου είναι γιατρός, χωρίς, όπως ήταν φυσικό, να καταλαβαίνω επιμέρους πράγματα, μου άρεσε ωστόσο να τον βλέπω να σπεύδει να βοηθήσει ενώ, ταξιδεύοντας, γινόταν κάποιο τροχαίο ατύχημα ή κάποιος λιποθυμούσε. Τον θεωρούσα σαν ένα είδος σούπερμαν. Σίγουρα και σαφέστατα λοιπόν τα παιδιά επηρεάζονται από το επάγγελμα των γονιών τους. Το δυσάρεστο είναι όταν τα παιδιά δεν θέλουν να κάνουν το επάγγελμα αυτό και οι γονείς τους επιμένουν να τα σπρώχνουν προς την κατεύθυνση που έχουν ακολουθήσει οι ίδιοι. Το να σε εμπνέει ο γονιός σου και να θέλεις να ακολουθήσεις τον ίδιον με αυτόν δρόμο δεν είναι κάτι κακό, το αντίθετο, θα έλεγα. Μην ξεχνάμε όμως μια ακόμα παράμετρο του όλου θέματος. Το να είσαι γιος ή κόρη και να κάνεις το ίδιο επάγγελμα με τον πατέρα σου είναι κάτι που μπορεί να σε βοηθήσει με πολλούς τρόπους, ταυτόχρονα όμως μπορεί και να σε δυσκολέψει.

Πώς δεν λειτούργησε αποτρεπτικά το γεγονός, προκειμένου να κάνετε το ίδιο επάγγελμα με τον πατέρα σας, ότι τον είχατε στερηθεί σε πολύ μεγάλο βαθμό ως φυσική παρουσία, καθώς δούλευε καθημερινώς για πολλές ώρες;

Γρ. Π.: Επειδή διαλέγεις το ίδιο επάγγελμα, δεν σημαίνει ότι και η ζωή σου θα είναι φωτοτυπία της ζωής του πατέρα σου. Τη σημερινή εποχή μπορείς να οργανώσεις τη ζωή σου, με τη βοήθεια των συνθηκών που έχουν αλλάξει όσον αφορά την άσκηση του επαγγέλματος του γιατρού, και να μην είσαι για πέντε συνεχόμενες Ημέρες στο ιατρείο. Εχουν αναγνωριστεί επιτέλους τα ανθρώπινα δικαιώματα του γιατρού ώστε να μπορεί πλέον να μη στερείται την οικογένειά του. Θεωρώ ωστόσο πως σε οποιοδήποτε επάγγελμα κι αν θέλει να διακριθεί κανείς οφείλει να του αφιερωθεί με έναν τρόπο που ενδεχομένως να μην του επιτρέπει για ένα ή για πολλά βράδια να δει τα παιδιά του πριν κοιμηθούν. Να μην μπορεί να μοιραστεί μαζί τους – αν και πολύ θα το ήθελε – μια ή πολλές στιγμές.

Πώς γίνεται η διαδοχή στην ιατρική επιστήμη, όταν ένας γιος δηλαδή αποφασίζει να ακολουθήσει το επάγγελμα του πατέρα του, να προκαλεί υποψίες, ενώ σε κανέναν άλλον κλάδο (εκτός ίσως από τον καλλιτεχνικό) επιχειρηματικής ή καλλιτεχνικής δραστηριότητας να μη διατυπώνονται επιφυλάξεις ή αντιρρήσεις;

Στρ. Π.: Αν υπάρχει μια ερώτηση στην οποία θα ήθελα διακαώς να απαντήσω, είναι αυτή ακριβώς. Από χθες που σκεπτόμουν τη σημερινή μας συνάντηση, η ερώτηση αυτή τριγυρνούσε συνέχεια στο μυαλό μου. Η διαδοχή με την έννοια ότι κάτι που κάνει ο πατέρας θέλει να συνεχίσει να το κάνει και ο γιος έχει τα υπέρ και τα κατά. Τα υπέρ είναι πως υπάρχει μια δουλειά, μια επιστήμη ακριβέστερα, και η απλή σκέψη που λέει πως είναι κάτι φυσικό να μπορούν να τη συνεχίσουν ο γιος σου ή – γιατί όχι; – και ο εγγονός σου. Οταν διαβάζουμε για την οικογενειακή παράδοση σε σχέση με ένα τυροκομείο, με την ξυλογλυπτική τέχνη, ή με το βούτυρο Κερκύρας, το μεράκι που προϋποθέτει αυτή η συνέχεια επιδρά θετικά μέσα μας. Οταν όμως μιλάμε για διαδοχή στα γράμματα, και πιο συγκεκριμένα στις επιστήμες, υπεισέρχονται πάντα δεύτερες σκέψεις. Είναι ο γιος αντάξιος του πατέρα γιατρού, δικηγόρου, καρδιοχειρουργού ή με τη δύναμη του πατέρα προωθήθηκε ο γιος σε θέσεις που δεν άξιζε; Κι επειδή στην Ελλάδα έχουμε περάσει στα γεμάτα ή ξυστά από όλες τις πλευρές, τούτη η ερώτηση ακουμπάει και σε μένα. Σαφέστατα όταν με ρώτησε ο γιος μου, όταν τελείωσε την ιατρική, τι ειδικότητα του συνιστώ, ενώ η πρώτη μου σκέψη θα έπρεπε να είναι «καρδιοχειρουργός», του είπα «οφθαλμίατρος». Οι λόγοι ήταν δύο. Πρώτον, γιατί πίστευα ότι η οφθαλμοϊατρική έχει ένα καλύτερο «στυλ» ζωής σε σχέση με μένα, όταν αναλογιζόμουν πόσες φορές τα μεσάνυχτα με είχαν βρει στο χειρουργείο. Και, δεύτερον, σας το εξομολογούμαι, ήθελα αν θα έκανε καρδιοχειρουργική να μπορώ να του πω κάποια στιγμή «εγώ πάντως σου είχα πει οφθαλμοϊατρική, εσύ διάλεξες καρδιοχειρουργική». Ηθελα να μπορώ να αποποιηθώ την ευθύνη, αν και μέσα μου ενδέχεται να το επιθυμούσα να κάνει καρδιοχειρουργική.

Κάθε άνθρωπος, όποια δουλειά κι αν κάνει, νομιμοποιείται να πει σε μια δύσκολη στιγμή: «Αχ, να είχα δίπλα τον πατέρα μου». Σας έχει συμβεί να κάνετε αυτή την επίκληση;

Γρ. Π.: Σαφέστατα. Πρέπει να σας πω ότι τα είκοσι χρόνια που ήμουν ως ενήλικος στην Αμερική, μόνος μου, το είχα σκεφτεί πολύ περισσότερες φορές απ’ ό,τι τώρα που είμαι στην Ελλάδα. Βεβαιότατα υπάρχουν αντίστοιχες στιγμές και είναι μεγάλη βοήθεια για μένα σε ένα δύσκολο χειρουργείο να μπορώ να έχω τη συμβουλή ενός ανθρώπου όπως ο πατέρας μου που ασκεί αυτό το επάγγελμα για σαράντα χρόνια. Οπως επίσης είναι πολύ τιμητικό για μένα να με φωνάζει ο πατέρας μου και να με ρωτάει: «Γρηγόρη, εσύ τι θα έκανες στην περίπτωση αυτή;».

Υπάρχουν μαρτυρίες, όσον αφορά την ελληνική πραγματικότητα, η σχέση ενός πατέρα με τον γιο του, που κάνουν το ίδιο επάγγελμα, να έχει εξοκείλει και να έχει προκαλέσει παρατράγουδα όχι μόνο σε επιστημονικό αλλά και σε κοινωνικό επίπεδο;

Στρ. Π.: Οταν έχει κανείς την κοινωνική εμπειρία που έχετε τόσο εσείς όσο και εγώ, τα έχει δει όλα. Υπάρχουν όλα τα καλά, όλα τα κακά, αλλά και όλες οι στρεβλώσεις. Αν σας απέκλεια ότι υπάρχουν περιπτώσεις έντονης υποστήριξης, για να μην πω παραβατικής συμπεριφοράς ενός πατέρα προς τον γιο του, θα ήταν σαν να μη ζω στη χώρα μας. Εχουν λοιπόν υπάρξει παραβατικότητες με την έννοια των πολιτικών και των κοινωνικών πιέσεων. Είναι θεμιτό ένας πατέρας να σπρώχνει το παιδί του, αλλά όταν αυτό γίνεται σε βάρος του άλλου και κυρίως όταν τα κριτήρια είναι καθαρά οικονομικής φύσεως μπορούμε να μιλάμε για μια ανεπίτρεπτη και καταδικαστέα παραβατικότητα. Γι’ αυτό και ο κόσμος έχει τόσο ευαισθητοποιηθεί και έχει τις επιφυλάξεις του ακόμα κι όταν τα πράγματα είναι καθαρά. Βέβαια για όσους δουλεύουμε στον ιδιωτικό τομέα, ιδιαίτερα για εμάς της χειρουργικής, η άνοδος στην ιεραρχία εξαρτάται από το πόσο καλά θα κάνεις την εγχείρηση. Αυτό ούτε δίνεται ούτε κληροδοτείται ούτε επιδοτείται. Σε εμάς δεν υπάρχουν οι προϋποθέσεις του σπρωξίματος, ο κάθε άνθρωπος υπάρχει ανάλογα με τις προσπάθειές του και την αξία του. Ολα τα άλλα έχουν κοντά ποδάρια.

Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, ύστερα από είκοσι χρόνια στην Αμερική, τι είναι αυτό που υπολογίζατε ότι θα συμβεί, αλλά και τι είναι αυτό που ενώ δεν το προβλέπατε σας εξέπληξε ευχάριστα ή δυσάρεστα;

Γρ. Π.: Υστερα από είκοσι χρόνια στην Αμερική, γνώριζα ότι επιστρέφοντας θα συναντήσω πολλά εμπόδια. Ωστόσο ούτε η πανεπιστημιακή θέση που μου είχε προταθεί ούτε οι πολύ καλύτεροι οικονομικοί όροι στάθηκαν ικανά να αποτρέψουν την απόφασή μου της επιστροφής. Αυτό όμως που δεν περίμενα να αντιμετωπίσω, σε τόσο μάλιστα μεγάλο βαθμό, είναι οι γραφειοκρατικές δυσκολίες. Να έρχεται δηλαδή ένας άνθρωπος που έχει σπουδάσει σε μια χώρα που θεωρείται αναπτυγμένη όπως η Αμερική και να μην αναγνωρίζονται τα πτυχία του όπως αναγνωρίζονται τα πτυχία των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων. Να πρέπει να δώσει εδώ από την αρχή όλες του τις εξετάσεις, αντιμετωπίζοντας ταυτόχρονα μια πληθώρα μικρογραφειοκρατικών προβλημάτων. Οσο κι αν σας φαίνεται απίθανο, το τι πρέπει να κάνει κανείς που θέλει να γυρίσει ως γιατρός από το εξωτερικό δεν είναι πουθενά γραμμένο. Δεν υπάρχει μια στρωμένη διαδικασία. Με ρωτούσαν, όταν επέστρεψα από την Αμερική, γιατί πήγαινα κάθε μέρα στο υπουργείο Υγείας. Η απάντηση είναι ότι δεν υπήρχε άλλος τρόπος να ολοκληρωθεί ο γραφειοκρατικός γολγοθάς προκειμένου να «νομιμοποιηθεί» η επιστροφή από το εξωτερικό και να νομιμοποιηθούν τα πτυχία.