«Δεν είναι θέμα αν θα συμβεί και στην Ελλάδα, αλλά πότε»: Ο καθηγητής Μιχάλης Βαζιργιάννης προειδοποιεί στα «ΝΕΑ» για τις κυβερνοεπιθέσεις

Ο καθηγητής της École Polytechnique στη Γαλλία εξηγεί πώς οι χάκερ περνούν από την κλοπή δεδομένων στον έλεγχο κρίσιμων υποδομών, πώς η Τεχνητή Νοημοσύνη αλλάζει τους κανόνες του παιχνιδιού και γιατί η χώρα μας πρέπει να θωρακιστεί άμεσα.

Οι χάκερς λοιπόν δεν κλέβουν πλέον μόνο δεδομένα. Μπορούν να καταστρέψουν τρόφιμα, να απειλήσουν αποθέματα αίματος και να παραλύσουν κρίσιμες υποδομές.

Ένα βράδυ ήταν αρκετό για να μετατραπούν εκατοντάδες ψυγεία σούπερ μάρκετ στη Γαλλία σε εστίες υπερθέρμανσης. Χωρίς φυσική παρουσία, χωρίς διάρρηξη και χωρίς να χρειαστεί να παραβιαστεί κάποια πόρτα, άγνωστοι επιτιθέμενοι κατάφεραν να αποκτήσουν απομακρυσμένο έλεγχο των συστημάτων ψύξης, προκαλώντας καταστροφή τροφίμων και οικονομικές ζημιές εκατομμυρίων ευρώ.

Λίγες εβδομάδες αργότερα, ο ίδιος εφιάλτης απέκτησε μια πολύ πιο επικίνδυνη διάσταση. Στο στόχαστρο βρέθηκαν εγκαταστάσεις της Γαλλικής Υπηρεσίας Αιμοδοσίας, όπου φυλάσσονται πολύτιμα αποθέματα πλάσματος για ασθενείς και νοσοκομεία.

Οι δύο επιθέσεις αποκαλύπτουν μια νέα πραγματικότητα: ο κυβερνοπόλεμος δεν περιορίζεται πλέον στην υποκλοπή προσωπικών δεδομένων, στους τραπεζικούς λογαριασμούς ή στην παράλυση ιστοσελίδων. Μπορεί να επηρεάσει άμεσα τον φυσικό κόσμο, την ασφάλεια των τροφίμων και, δυνητικά, την ανθρώπινη ζωή.

Το πιο ανησυχητικό; Δεν χρειάστηκαν προηγμένες τεχνικές

Για να μην μείνουμε στα περιστατικά που ήδη γνωρίζουμε, το πιο ανησυχητικό φαίνεται πως είναι ότι δεν χρειάστηκαν προηγμένες τεχνικές και γνώσεις. Όπως χαρακτηριστικά μας εξηγεί ο καθηγητής Μιχάλης Βαζιργιάννης, ένα από τα χαρακτηριστικά των επιθέσεων είναι η σχετική απλότητα της μεθόδου που χρησιμοποιήθηκε.

«Οι δράστες εκμεταλλεύτηκαν γνωστά κενά ασφαλείας σε ηλεκτρονικούς ελεγκτές ψύξης, όπως εκείνους των εταιρειών Danfoss και Dixell. Πρόκειται για συστήματα που μπορούν να συνδέονται στο Διαδίκτυο για λόγους απομακρυσμένης παρακολούθησης και συντήρησης, χωρίς όμως να διαθέτουν πάντοτε επαρκή προστασία.Απουσία ενημερώσεων ασφαλείας, ανεπαρκής διαχωρισμός δικτύων, αδύναμοι κωδικοί και εκτεθειμένες συνδέσεις δημιουργούν ιδανικές συνθήκες για τους επιτιθέμενους. »

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στα ψυγεία. Αντίστοιχες τεχνολογίες χρησιμοποιούνται σε δίκτυα ύδρευσης, ενεργειακές εγκαταστάσεις, νοσοκομεία, βιομηχανίες και μεγάλα κτίρια.

«Πρόκειται» μας συμπληρώνει ο κύριος Μιχάλης Βαζιργιάννης « για τα λεγόμενα βιομηχανικά συστήματα ελέγχου και τις διασυνδεδεμένες συσκευές του Διαδικτύου των Πραγμάτων (Internet of Things). Πολλά σχεδιάστηκαν πρωτίστως για αξιοπιστία και συνεχή λειτουργία, σε μια εποχή κατά την οποία η σύνδεσή τους με το Διαδίκτυο δεν αποτελούσε δεδομένο.»

Σήμερα, η δυνατότητα απομακρυσμένης πρόσβασης, που διευκολύνει τη συντήρηση και μειώνει το λειτουργικό κόστος, μπορεί να μετατραπεί σε δίοδο εισβολής.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη αλλάζει την κλίμακα της απειλής

Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική διευκρίνιση. Μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν επιβεβαιωμένα στοιχεία ότι στις συγκεκριμένες επιθέσεις χρησιμοποιήθηκε Τεχνητή Νοημοσύνη.

Και αυτό, σύμφωνα με την ανάλυση του καθηγητή, είναι ίσως ακόμη πιο ανησυχητικό: οι δράστες δεν τη χρειάστηκαν.

«Μέχρι πρόσφατα, για να  εντοπίσεις χιλιάδες τέτοιες συσκευές, να καταλάβεις πώς λειτουργούν και να γράψεις τον κώδικα που τις ελέγχει, χρειαζόσουν εξειδίκευση και χρόνο. Σήμερα τα εργαλεία ΑΙ ρίχνουν δραματικά αυτό το κατώφλι. Αυτό που ήθελε μια ομάδα έμπειρων χάκερ και εβδομάδες δουλειάς μπορεί πλέον να γίνει από λιγότερους ανθρώπους, πιο γρήγορα και σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα. Το επισημαίνει ρητά και το Βελγικό Κέντρο Κυβερνοασφάλειας. Άρα στο ερώτημα αν τα κρίσιμα συστήματα είναι απροστάτευτα, η απάντηση είναι ότι πολλά από αυτά είναι, ειδικά τα λεγόμενα «βιομηχανικά» και IoT συστήματα. Αυτά σχεδιάστηκαν για να λειτουργούν αξιόπιστα, όχι για να αμύνονται. Συνδέθηκαν στο Διαδίκτυο για να βολεύεται η απομακρυσμένη συντήρηση και κανείς δεν τα ξανακοίταξε. Και αυτό δεν αφορά μόνο ψυγεία, αλλά και νερό, ενέργεια, νοσοκομεία και κτίρια. »

Η Ευρώπη απέναντι σε μια νέα πρόκληση

Οι επιθέσεις αυτές θέτουν ένα κρίσιμο ερώτημα για την Ευρώπη: πόσο προστατευμένες είναι οι υποδομές από τις οποίες εξαρτάται η καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών;

Η ευρωπαϊκή οδηγία NIS2 και ο Κανονισμός για την Κυβερνοανθεκτικότητα (Cyber Resilience Act) επιχειρούν να ενισχύσουν την ασφάλεια των κρίσιμων φορέων και των ψηφιακών προϊόντων. Ωστόσο, η ύπαρξη ενός κανονιστικού πλαισίου δεν αρκεί χωρίς ουσιαστική εφαρμογή.

Ο κύριος Βαζιργιάννης υπογραμμίζει τη σημασία βασικών μέτρων προστασίας:

• αποφυγή άμεσης έκθεσης των συστημάτων ελέγχου στο Διαδίκτυο,
• τακτικές ενημερώσεις λογισμικού,
• ισχυροί κωδικοί,
• διαχωρισμός δικτύων
• αυστηρός έλεγχος της πρόσβασης εξωτερικών συνεργατών.

Το τελευταίο αποκτά ιδιαίτερη σημασία μετά το περιστατικό στη Γαλλική Υπηρεσία Αιμοδοσίας, όπου η επίθεση επηρέασε τις εγκαταστάσεις μέσω της αλυσίδας προμηθευτών.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη, πάντως, δεν αποτελεί μόνο όπλο στα χέρια των επιτιθέμενων. Μπορεί να ενισχύσει και την άμυνα, επιτρέποντας την ταχύτερη αναγνώριση ύποπτων δραστηριοτήτων, τον εντοπισμό ευπαθειών και την έγκαιρη αντίδραση πριν μια ψηφιακή παραβίαση εξελιχθεί σε φυσική καταστροφή.

Το μήνυμα για την Ελλάδα

Για την Ελλάδα, το ζήτημα δεν είναι θεωρητικό. Σούπερ μάρκετ, νοσοκομεία, μονάδες αποθήκευσης φαρμάκων, εγκαταστάσεις ύδρευσης και ενεργειακές υποδομές βασίζονται ολοένα περισσότερο σε συνδεδεμένα συστήματα αυτοματισμού.

Η προστασία τους δεν μπορεί να περιορίζεται στα πληροφοριακά συστήματα των γραφείων ή στις εταιρικές ιστοσελίδες. Πρέπει να επεκτείνεται στον εξοπλισμό που ελέγχει πραγματικές λειτουργίες, από τη θερμοκρασία ενός ψυγείου μέχρι την παροχή νερού και ενέργειας.

Η προειδοποίηση του καθηγητή Μιχάλη Βαζιργιάννη είναι σαφής: «Δεν πρέπει να περιμένουμε να εκδηλωθεί μια αντίστοιχη επίθεση για να αναζητήσουμε τα κενά ασφαλείας».

Γιατί στη νέα εποχή των κυβερνοαπειλών, μια ψηφιακή παραβίαση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάποιος θα χάσει μόνο τα δεδομένα του. Μπορεί να σημαίνει ότι ένα ψυγείο θα πάψει να ψύχει, ένα νοσοκομείο θα βρεθεί αντιμέτωπο με μια κρίση ή μια κρίσιμη υπηρεσία θα διακόψει τη λειτουργία της.