Κάποτε στην Επανομή…

Οι αναμνήσεις της παιδικής ηλικίας έχουν τη δύναμη του νερού: όσα αναχώματα κι αν συναντήσουν βρίσκουν τον τρόπο να τα διαπεράσουν. Η τελευταία αφορμή στο συναισθηματικό αρχείο κατέφτασε από κατεύθυνση πέρα για πέρα απρόσμενη. Ηταν η έκδοση «Αρχιτεκτονήματα – οι παλιές κατοικίες της Επανομής» του κτήματος Γεροβασιλείου, στη σειρά «Από στόμα σε στόμα», στο πλαίσιο της οποίας έχουν κυκλοφορήσει συνολικά 10 τόμοι από το 2012. Προϊόν έρευνας της Ελενας Κυριακίδου και του φωτογράφου Στέργιου Καράβατου, σε συντονισμό της Μαγδαληνής Λειβαδιώτη και με τη συνδρομή του Βασίλη Μόκκα, τα «Αρχιτεκτονήματα» μεταφέρουν τον αναγνώστη στην Επανομή των περίπου 10.000 κατοίκων, στα όρια μεταξύ Θεσσαλονίκης και Χαλκιδικής. Εκεί όπου πολλοί Θεσσαλονικείς κατέφευγαν οικογενειακώς τη δεκαετία του 1980 – ανυπερθέτως στις παραλίες Ποταμός και Πάλιουρας – αποφεύγοντας τη μεγαλύτερη διαδρομή ως τους πρώτους οικισμούς της Κασσάνδρας.

Η «αφήγηση» της έκδοσης ξεκινάει με τις αγροτικές κατοικίες που αντιστοιχούν στην περίοδο 1821 – 1912: τα αγροτόσπιτα, δηλαδή, της λαϊκής αρχιτεκτονικής του μακεδονικού χώρου. Η πρώτη φωτογραφία του τόμου, μάλιστα, από την οικία Παπαγεωργίου, αποτελεί από μόνη της τεκμήριο μιας ολόκληρης εποχής. Σε αυτήν απεικονίζεται το κτίσμα του 1870 που κατασκεύασε ο ιερέας Γεώργιος Κόντος. Οπως σημειώνεται στο συνοδευτικό κείμενο, η σημερινή ιδιοκτήτρια, «έχει διατηρήσει τον χαρακτηριστικό χρωματισμό που συνήθιζαν να βάφουν τα σπίτια εκείνη την περίοδο, χρησιμοποιώντας δηλαδή μπλε λουλακί χρώμα στο μπαλκόνι σε εσοχή και στα “ζναρούδια”, δηλαδή την κάτω ζώνη του ισογείου».

Παρακάτω συναντάμε την οικία του Ηπειρώτη Γρηγορίου Τούλη, την πρώτη νεοκλασική μονοκατοικία που χτίστηκε στην Επανομή το 1911, τον μύλο Ευαγγελινού – Μητσούλη, που κατασκευάστηκε το 1925 και απασχολούσε έως 8 εργάτες στη νυχτερινή βάρδια, το εκκοκκιστήριο βάμβακος Τσιαμουρτζή και άλλα χαρακτηριστικά δείγματα του προηγούμενου αιώνα. Παράλληλα, οι προφορικές μαρτυρίες των ντόπιων – γι’ αυτό αξίζουν αντίστοιχες εκδόσεις – αναδεικνύουν πλευρές της οικιακής καθημερινότητας των Επανομιτών. Την ίδια υπόμνηση κερδίζει κανείς και από το γλωσσάρι του τέλους. Να, «μισοθύρι» έλεγαν οι ντόπιοι την πόρτα ανάμεσα στην κατοικία και την αποθήκη (κρέμαση) στο πίσω μέρος της. Το «πατηρόσπιτο» ήταν πρόσκτισμα στην αυλή όπου βρισκόταν το πατητήρι για τα σταφύλια. Και «τζαμιλίκι» το φύλλο παραθύρου με τζάμια. Τη θυμάμαι αυτή τη λέξη χαμένη στις πάλαι ποτέ θερινές αποδράσεις της Επανομής.