Το έγκλημα {LF}μιας μάνας {LF}και τα fake news του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου

Το 2003 ανεγέρθηκε στην πολωνική πόλη Przemyśl ένα μνημείο για τα θύματα των εγκλημάτων του Ουκρανικού Επαναστατικού Στρατού στη γερμανοκρατούμενη Πολωνία, γνωστών ως «Σφαγή της Βολίνια», όταν με την υποστήριξη τμημάτων του τοπικού ουκρανικού πληθυσμού σφαγιάστηκαν άγρια περίπου 100.000 Πολωνοί, κυρίως γυναίκες και παιδιά. Ως πρότυπο για το μνημείο χρησιμοποιήθηκε μία φωτογραφία όπου τέσσερα παιδικά κορμιά απεικονίζονται δεμένα με συρματόπλεγμα σε ένα δέντρο. Από τη δεκαετία του 1990 η φωτογραφία αυτή είχε μετατραπεί σε εμβληματική εικόνα-σύμβολο των εγκλημάτων των ουκρανών εθνικιστών κατά τη γερμανική κατοχή. H χρήση μιας φωτογραφίας ως πρότυπου για ένα μνημείο δεν ήταν κάτι καινούργιο. Το Πολεμικό Μνημείο Πεζοναυτών στις ΗΠΑ βασίζεται στην πασίγνωστη έπαρση της σημαίας στην Ιβο Τζίμα του Τζο Ρόζενταλ, το μνημείο για τη σφαγή στο Μοζότε, στο Ελ Σαλβαδόρ, σε μία φωτογραφία της Σούσαν Μεϊσέλας, κ.ο.κ. Τέτοιες εμβληματικές εικόνες αναπαράγονται ευρέως και αποκτούν περίοπτη θέση στη συλλογική μνήμη, αντιπροσωπεύοντας μεγάλα τμήματα της ιστορικής εμπειρίας. Μαρτυρούν κάτι που υπερβαίνει τις λέξεις: είναι αντικείμενα περισυλλογής που φέρουν την αύρα της Ιστορίας, είναι ιερές εικόνες. Ακόμα όμως κι αν αποκτούν τις δικές τους ιστορίες οικειοποίησης και σχολιασμού, ακόμα κι αν αποδεικνύονται σκηνοθετημένες, πάντα διατηρούν μια σχέση με την πραγματικότητα που αναπαριστούν – είναι κάτι παραπάνω από ντοκουμέντα, αλλά παραμένουν ντοκουμέντα. Κάτι που, απ’ ό,τι φαίνεται, δεν συνέβη εδώ.

Μετά τα αποκαλυπτήρια του μνημείου, και ενώ συζητιόταν η ανέγερση ενός αντίστοιχου μνημείου στη Βαρσοβία, δύο πολωνοί ερευνητές αποκάλυψαν πως η εικόνα δεν έχει καμία σχέση με τα συγκεκριμένα γεγονότα. Η πρώτη εμφάνισή της σε αυτό το πλαίσιο ήταν στο περιοδικό «Na Rubieży» το 1993, όπου τα θύματα περιγράφονται ως παιδιά Πολωνών που δολοφονήθηκαν κατά την εθνοκάθαρση της περιόδου 1943-1945. Στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκε ευρέως, προσθέτοντας κάθε φορά φανταστικές λεπτομέρειες και χτίζοντας τον μύθο της ως σύμβολο της βίαιης εθνοκάθαρσης. Τον Ιούλιο του 1941 όμως, λίγες ημέρες μετά την επίθεση της ναζιστικής Γερμανίας στη Σοβιετική Ενωση, μία παραλλαγή της εικόνας αυτής εμφανίζεται στην πρώτη σελίδα του ναζιστικού προπαγανδιστικού φυλλαδίου «Nowy Kurjer Warszawski». Εκεί, υποτίθεται πως απεικονίζει θύματα της βαρβαρότητας των Μπολσεβίκων – τη στυγερή δολοφονία της οικογένειας ενός πολωνού κοινοτάρχη το 1919.

Θα μπορούσε εύλογα να χαρακτηριστεί ειρωνεία της Ιστορίας, αλλά ούτε αυτή ήταν η πραγματικότητα, καθώς η φωτογραφία δημοσιεύεται τελικά για πρώτη φορά το 1928 στην επιθεώρηση της Πολωνικής Ψυχιατρικής Ενωσης. Πρόκειται για ένα άρθρο για την περίπτωση της Μαριάνας Ντολίνσκα, μιας πάμφτωχης 32χρονης Ρομά που στις 11 Δεκεμβρίου 1923 σκότωσε τα τέσσερα παιδιά της και τα κρέμασε σε ένα δέντρο. H Ντολίνσκα, που περιπλανιόταν στην παγωμένη ύπαιθρο της Κεντρικής Πολωνίας για μέρες μετά τη σύλληψη του άντρα της και τη διάλυση του καταυλισμού τους, οδηγήθηκε στο έγκλημα απελπισμένη και υπό τον φόβο της λιμοκτονίας. Το επόμενο πρωί παραδόθηκε στην αστυνομία και την οδήγησε στον τόπο του εγκλήματος. Μετά τη σύλληψή της διαγνώστηκε με μανιοκαταθλιπτική διαταραχή και εισήχθη σε ψυχιατρείο, όπου πέθανε το 1928. Οι ιατροδικαστικές φωτογραφίες που τραβήχτηκαν, από τις οποίες σώζονται τρία γνωστά καρέ, μιλούν για μια ιστορία φτώχειας, καταπίεσης, ρατσισμού και βίας, και είναι αυτές που κατέληξαν να γίνουν οπτικοί κοινοί τόποι της συλλογικής μνήμης μιας άλλης εποχής και άλλων γεγονότων. Στην πιο κατεστραμμένη από αυτές, κάποιες γραμμές που διασχίζουν την εικόνα, οι οποίες πιθανώς είναι γρατζουνιές στο αρνητικό ή τσακίσματα στην εκτύπωση, είναι αυτές που ερμηνεύτηκαν ως συρματόπλεγμα που έδενε τα παιδιά στο δέντρο.

Η Πηνελόπη Πετσίνη είναι δρ Τεχνών και Ανθρωπιστικών Επιστημών, φωτογράφος.