Συγγενείς αγνοουμένων στην Κύπρο το 1974: ανατομία ενός ντοκουμέντου

Η τουρκική εισβολή στην Κύπρο τον Ιούλιο του 1974 αποτελεί ένα ανοικτό εθνικό τραύμα για τον Ελληνισμό. Το ζήτημα των αγνοουμένων βρίσκεται εδώ και 50 χρόνια σε εκκρεμότητα διαιωνίζοντας ένα ανθρωπιστικό ζήτημα. Η εμβληματική εικόνα των γυναικών που κρατούν τις φωτογραφίες των χαμένων συγγενών ταξιδεύει στον χρόνο ως ιστορική μαρτυρία συνδεδεμένη άρρηκτα με το ανεπίλυτο ζήτημα της εύρεσης των αγνοουμένων αλλά και της τουρκικής κατοχής μέρους του κυπριακού εδάφους.

Πρόκειται για ένα φωτογραφικό ντοκουμέντο που καθηλώνει τον θεατή μέσω της μετωπικής λήψης, των ομοιόμορφα σηκωμένων χεριών και της επανάληψης των θλιμμένων προσώπων και των βλεμμάτων που ατενίζουν τον φακό. Ενα πλήθος προσώπων πλαισιώνει ασφυκτικά τις μαυροφορεμένες γυναίκες ως προέκταση του πλήθους των αγνοουμένων και των ανθρώπων που τους αναζητούν. Πολλές φορές εξίσου σημαντικό με αυτό που περιγράφεται σε μια φωτογραφία είναι αυτό το οποίο παραμένει αόρατο, εκτός σύνθεσης.

Στην επικοινωνιακή δύναμη της εν λόγω εικόνας συμβάλλουν οι αναμνηστικές φωτογραφίες ή φωτογραφίες ταυτότητας των αγνοουμένων που κρατούν ευλαβικά στα χέρια τους οι γυναίκες στο προσκήνιο. Ως στοιχείο της σύνθεσης, οι αναμνηστικές φωτογραφίες, αποτελούν πολύτιμα τεκμήρια της ύπαρξης των ανθρώπων που χάθηκαν και διατρανώνουν την έννοια του ανάφορου δηλαδή της παρουσίας τους εκεί τη στιγμή της φωτογράφισης (η αναμνηστική φωτογραφία έχει μελετηθεί εκτενώς από τον Roland Barthes στο δοκίμιο Φωτεινός Θάλαμος).

Εξετάζοντας την αξία της φωτογραφίας ως ιστορικό τεκμήριο, διαπιστώνεται πως αυτό που απομένει μετά τη μελέτη της σύνθεσης και των επιμέρους στοιχείων της είναι η σύνδεση του παρελθόντος με το παρόν.

Σχετικά με το ερώτημα πότε η εικόνα γίνεται μαρτυρία και εργαλείο για τη συγγραφή της Ιστορίας, θα δανειστώ τη φράση του γάλλου ιστορικού και θεωρητικού της φωτογραφίας Michel Frizot: «Η φωτογραφία είναι από τη φύση της ιστορική».

Η φωτογραφία μορφοποιεί τα γεγονότα και δημιουργεί ντοκουμέντα για τη μελέτη της Ιστορίας. Ο Raul Hilberg, στο έργο του Sources of Holocaust Research: An Analysis θέλοντας να τονίσει την αφθονία πληροφοριών που μπορεί να αντληθεί από μια φωτογραφία εκτιμά ότι ακόμα και για το φωτογραφικό στιγμιότυπο που αποτυπώνει εξ ορισμού μια εφήμερη στιγμή, οι λέξεις θα συνόψιζαν ελάχιστα τον πλούτο του περιεχομένου του.

Συμπερασματικά, η φωτογραφία αποτελεί κύρια πηγή έρευνας για τον ιστορικό διότι καταγράφει το παρελθόν με τρόπο που ο γραπτός λόγος αδυνατεί.

Η Αναστασία Μαρκίδου είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Φωτογραφίας & Οπτικοακουστικών Τεχνών του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής