Το γυμνό κορίτσι, οι ναπάλμ και το Πούλιτζερ

Πολλές είναι οι φωτογραφίες που υπήρξαν καίριες μαρτυρίες στην πρόσληψη ενός γεγονότος. Λίγες όμως σφράγισαν τη συλλογική συνείδηση τόσο βαθιά ώστε να καθρεφτίζουν το πνεύμα μιας εποχής, όπως η φωτογραφία «Τρόμος του πολέμου» του Nick Ut, αμερικανοβιετναμέζου φωτογράφου του Associated Press. Στις 8 Ιουνίου 1972 αεροπλάνα του Νότιου Βιετνάμ βομβάρδιζαν με ναπάλμ την περιοχή Trảng Bàng όπου μαίνονταν μάχες, όταν χτύπησαν από λάθος δικούς τους πολίτες. Ο Ut αντίκρισε παιδιά να απομακρύνονται τρομοκρατημένα, ανάμεσά τους ένα εννιάχρονο κορίτσι, την Phan Thị Kim Phúc, που είχε πετάξει τα ρούχα της και έτρεχε γυμνή κλαίγοντας. Ο Ut πήρε τη φωτογραφία και βλέποντας το δέρμα του κοριτσιού να καίγεται τη μετέφερε σε αμερικανικό νοσοκομείο. Ηταν ένα από τα πολλά παράδοξα του πολέμου: με εγκαύματα τρίτου βαθμού από αμερικανική εμπρηστική βόμβα δεχόταν την ιατρική βοήθεια στρατιωτικών γιατρών των εισβολέων.

Η φωτογραφία κινδύνεψε να μη δημοσιευτεί λόγω παιδικής γυμνότητας, όμως στα δημοσιογραφικά γραφεία πρυτάνευσε η ιδέα ότι είχε πολύ μεγάλο ειδικό βάρος. Κέρδισε βραβείο Pulitzer το 1973 και έγειρε πιο αποφασιστικά την πλάστιγγα της κοινής γνώμης ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ. Το κλίμα ήταν βαρύ. Ο πρόεδρος Νίξον δοκίμασε ανεπιτυχώς να αμφισβητήσει την αυθεντικότητα της εικόνας. Λίγους μήνες αργότερα, τον Ιανουάριο 1973, ο αμερικανικός στρατός που ήδη υποχωρούσε από τον πόλεμο του Βιετνάμ, αποχώρησε πλήρως, αφήνοντας πίσω έναν εμφύλιο που κράτησε τρία ακόμη χρόνια.

Η φωτογραφία αρχικά δημοσιεύτηκε κόβοντας έναν ράθυμο άντρα ντυμένο στρατιωτικά στα δεξιά. Ηταν ο φωτογράφος David Burnett που φόρτωνε με φιλμ τη μηχανή του. Η εικόνα παρουσίαζε την έκθεση σε θανάσιμο κίνδυνο παιδιών που έτρεχαν έντρομα δίπλα από μάλλον βαριεστημένους, αδιάφορους στρατιώτες και έγραψε μια σελίδα της σύγχρονης ιστορίας. Καθόλου παράδοξα ίσως την ίδια δεκαετία άρχισε να αμφισβητείται από ακαδημαϊκούς κύκλους η ακεραιότητα της φωτογραφικής μαρτυρίας, ενώ σε επεμβάσεις όπως η Γρανάδα, ο Παναμάς, τα Φόκλαντ ξεκίνησε η απαγόρευση της ελεύθερης πρόσβασης των φωτογράφων στο πεδίο της μάχης. Κανένα μέσο δεν διεκδικεί το στάτους του απόλυτου τεκμηρίου. Η φωτογραφική καταγραφή, όμως, ακόμη και την ψηφιακή εποχή της μεγάλης ρευστότητας, είναι αρκετά ανάγλυφη για να περνά απαρατήρητη (όπως έδειξε πρόσφατα η εικόνα του τραυματισμένου Τραμπ) και προέρχεται από αυτόπτη μάρτυρα. Τελικά για τη φωτογραφία μοιάζει να ισχύει αυτό που είχε γράψει παλιά ο Max Kozloff: «Λέει περισσότερα από ό,τι προσδοκά κανείς και λιγότερα από όσα έχει ανάγκη να ξέρει». Οσα παρουσιάζει όμως είναι ήδη συχνά πολύ ζωτικά για να αγνοηθούν και συμβάλλουν στο να επιχειρείται, ενίοτε απροσχημάτιστα, ο έλεγχός της.

Ο Ηρακλής Παπαϊωάννου είναι επιμελητής του MOMus – Μουσείο Φωτογραφίας