«Το μοιρολόι ως κύρια έκφραση της Μανιάτισσας»

Στο οχυρό συγκρότημα των Τρουπάκηδων – Μούρτζινων στην Παλιά Καρδαμύλη η Φένια Παπαδόδημα επιχειρεί μία αναδρομή στο παρελθόν του μνημείου, της Μάνης και της Μέσα Μάνης, μέσα από το πρίσμα μιας γυναικείας ματιάς. Ακολουθώντας τα χνάρια του άγγλου συγγραφέα Πάτρικ Λη Φέρμορ, που περπάτησε από την Καρδαμύλη μέχρι τη Μέσα Μάνη, διαγράφει και η ίδια το προσωπικό της ταξίδι, ως απόγονος μιας οικογένειας Νυκλιάνων, ενός είδους στρατιωτικής γαιοκτημονικής αριστοκρατίας, παρόμοιας με τους ιάπωνες σαμουράι, οι οποίοι είχαν διαμορφώσει μία σκληρή πατριαρχική κοινωνία. Στην παράσταση «Νυκλιάνοι», στο πλαίσιο του «Ολη η Ελλάδα ένας πολιτισμός», «συμπράττουν» οι συνθέσεις της Φένιας Παπαδόδημα, τα ηχητικά περιβάλλοντα του Γιώργου Παλαμιώτη, οι μουσικοί αυτοσχεδιασμοί, καθώς και οι ζωγραφισμένες πάνω σε πέτρες προσωπογραφίες του Γιώργου Κόρδη, που προβάλλονται στους τοίχους του πύργου.

Πώς λειτούργησε ως οδηγός στην παράσταση το βιβλίο του Πάτρικ Λι Φέρμορ;

Το οδοιπορικό «Μάνη» του Πάτρικ Λι Φέρμορ λειτουργεί σαν οδηγός καθώς η πεζοπορία του από την Καρδαμύλη μέχρι τη Μέσα Μάνη αποκαλύπτει σταδιακά στον θεατή τον ιδιαίτερο κόσμο των Νυκλιάνων. Αποσπάσματα από το βιβλίο του μιλούν για τα βαθύτερα χαρακτηριστικά αυτής της κοινωνίας. Τη θρηνωδία, τα μοιρολόγια, τους σκληρούς νόμους της βεντέτας, της επιβίωσης στη στρατιωτική γαιοκτημονική κοινωνία των Νυκλιάνων. Κι ακόμη τη θέση της γυναίκας όπως την είδαν ο Φέρμορ και η γυναίκα του Τζόαν σε αυτό το συναρπαστικό ταξίδι, σε μια εποχή που η Μάνη ήταν ακόμη εντελώς απρόσιτη στους ξένους. Ο Φέρμορ επισκέπτεται την Πύλη του Αδη στο Ταίναρο. Αυτό μου έδωσε την ιδέα να παρομοιάσω το ταξίδι του με αυτό του Οδυσσέα. Οπως ο Οδυσσέας μετά από μια πρόσωπο με πρόσωπο συνάντηση με τον θάνατο καταφέρνει  να επιστρέψει στην Ιθάκη, έτσι και ο Φέρμορ, μετά την επίσκεψή του στην πύλη του Αδη στο Ταίναρο, αποφασίζει να φτιάξει το σπίτι του στην Καρδαμύλη όπου θα ζήσει μέχρι το τέλος της ζωής του. Εκεί εμπλέκεται και η αναζήτηση της προσωπικής μου σύνδεσης με τον τόπο καταγωγής μου, τα Μουντανίστικα και τον Μάραθο της Μέσα Μάνης, μέσα από αληθινές και συγκλονιστικές ιστορίες γυναικών της οικογένειάς μου.

Ποια ήταν η θέση και η φωνή της Μανιάτισσας σε εκείνη την πατριαρχική κοινωνία;

Ενώ φαινομενικά η γυναίκα ήταν απόλυτα υποταγμένη στον άντρα, δεν ξέρω αν τελικά η πατριαρχία ήταν δεδομένη. Η γυναίκα σε πολλές περιπτώσεις είχε μεγάλη δύναμη. Απαιτούσε να συνεχιστεί η βεντέτα υπενθυμίζοντας στα παιδιά της την ανάγκη για εκδίκηση. Πολλές γυναίκες χειρίζονταν όπλα και ας μην ξεχνάμε την ιστορική μάχη του 1826 με τον Ιμπραήμ, όπου γυναίκες πολέμησαν με τα δρεπάνια σώμα με σώμα με τους Τούρκους και τους έτρεψαν σε φυγή. Αυτή η δύναμη της γυναίκας στη συνείδηση των Μανιατών έρχεται από την αρχαία Σπάρτη. Εύκολα αναγνωρίζει κανείς στις ιστορίες βεντέτας την άμεση σύνδεση με την αρχαία τραγωδία, με την Αντιγόνη, την Ηλέκτρα. Η γυναίκα στη Μάνη ήταν έτοιμη να θυσιάσει τον εαυτό της με κάθε πιθανό τρόπο. Ηταν ο πανίσχυρος σύμμαχος των ανδρών σε κάθε περίσταση, πανέτοιμη να πεθάνει ανά πάσα στιγμή αν αυτό ήταν προς όφελος του άντρα της ή της ευρύτερης οικογένειας. Ο Φέρμορ γράφει «οι γυναίκες ήταν χρήσιμες μόνο για να γεννούν “τουφέκια”, δηλαδή αρσενικά, και να μοιρολογούν».

Πιστεύω όμως ότι ήταν ακόμη περισσότερο. Ηταν ακοίμητοι φρουροί μιας τάξης πραγμάτων όπου η σχέση με τον θάνατο ήταν ζωντανή κάθε λεπτό. Η κυρία έκφραση της γυναίκας ήταν το μοιρολόι. Με πολύ χιούμορ ο Φέρμορ μιλάει για τον ανταγωνισμό των γυναικών που μοιρολογούσαν αλλά και με πολλή συγκίνηση για το χάρισμα που είχαν ορισμένες Μανιάτισσες στη θρηνωδία. Επλεκαν αυτοσχεδιαστικά μέσα από μελωδίες και στίχους τα πιο σημαντικά επεισόδια της ζωής του νεκρού, τον συνόδευαν στη νέα του κατοικία και η θέση της μοιρολογίστρας ήταν εξαιρετικά σημαντική και τιμητική για μια γυναίκα. Φυσικά το όλο σκηνικό μιας μανιάτικης κηδείας ήταν και σουρεαλιστικό καθώς τα άψυχα αντικείμενα του νεκρού συχνά ζωντάνευαν μέσα από τους στίχους του μοιρολογιού, συμμετείχαν στον πόνο, μιλούσαν.