Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο εκδημοκρατισμός μετά το 1974

Η εργογραφία για τον Κωνσταντίνο Καραμανλή (1907 – 1997), την πολιτική σκέψη και το κυβερνητικό έργο του είναι αμέτρητη και θεωρητικά έχει εξαντλήσει το γνωστικό αντικείμενό της. Η επέτειος των 50 χρόνων από τη Μεταπολίτευση αποτελεί ωστόσο μία ακόμη έξοχη ευκαιρία για την έκδοση ενός αφιερωματικού τόμου. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής είναι ταυτισμένος με τη Μεταπολίτευση του 1974 και η αναφορά στο πρόσωπό του δεν θα μπορούσε ασφαλώς να λείψει από το χρυσό ιωβηλαίο της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας. Οπως επισημαίνει ο Κωνσταντίνος Αρβανιτόπουλος (επιμελητής του τόμου και διευθυντής του Ιδρύματος «Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής»), ο Καραμανλής υπήρξε μεγάλος, διότι ανήκει στη σπάνια χορεία των ιστορικών ηγετών που ενέπνευσαν και καθοδήγησαν έναν λαό, δείχνοντάς του με καθαρότητα και ειλικρίνεια τον ανηφορικό δρόμο για ένα καλύτερο αύριο. Οι πολιτικές του αρχές, ο τρόπος του πολιτεύεσθαι και η τέχνη του κυβερνάν παραμένουν και σήμερα επίκαιρες.

Ο συλλογικός τόμος, που κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 2023 από τις εκδόσεις Ευρασία, περιέχει μελέτες από 26 συγγραφείς (πανεπιστημιακών, ακαδημαϊκών και νεότερων ιστορικών), οι οποίες καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα από τομείς: τους θεσμούς της Μεταπολίτευσης, την οικονομία, την παιδεία και τον πολιτισμό, την ευρωπαϊκή και την εξωτερική του πολιτική. Ο τόμος κλείνει με ένα απόσπασμα από αδημοσίευτη συνέντευξη του Καραμανλή στον Βάσο Βασιλείου (1981), έναν από τους εμπειρότερους δημοσιογράφους της εποχής του. Μέσα στο στενό πλαίσιο μιας βιβλιοπαρουσίασης, δεν είναι φυσικώς δυνατόν να δοθεί μιας πλήρης εικόνα του περιεχομένου ενός πολυσέλιδου τόμου, αλλά τουλάχιστον να δοθεί το στίγμα του, ιδίως στο κρίσιμο ζήτημα του ουσιαστικού εκδημοκρατισμού της ελληνικής πολιτικής ζωής. Το έργο προλογίζεται από τον Προκόπη Παυλόπουλο, ο οποίος φωτίζει το εμβληματικό ηγετικό πρότυπο του τιμωμένου και το βαθύ αποτύπωμά του στη νεότερη ελληνική πολιτική Ιστορία. Ο τέως Πρόεδρος της Δημοκρατίας στέκεται ιδιαίτερα στο Σύνταγμα του 1975, στον εκσυγχρονισμό της Ελλάδας και στην είσοδό της στην ΕΟΚ.

Ο Κωνσταντίνος Αρβανιτόπουλος αναλύει συνοπτικά το «ελληνικό θαύμα» της μετάβασης στη φιλελεύθερη δημοκρατία· για τον ιδρυτή του κόμματος της Νέας Δημοκρατίας, η πτώση της χούντας και η μεταβολή του 1974 δεν ήταν μια απλή καθεστωτική αλλαγή, αλλά η εδραίωση ενός στέρεου δημοκρατικού πολιτεύματος, απαλλαγμένου από τις πολιτικές και κοινωνικές διαιρέσεις του Εθνικού Διχασμού και του Εμφυλίου Πολέμου. Η διεξαγωγή των πρώτων ελεύθερων εκλογών την 17η Νοεμβρίου 1974 (την ημέρα της επετείου της εξέγερσης του Πολυτεχνείου) ήταν μια συνειδητή επιλογή του Καραμανλή (ως ηγέτη της Δεξιάς), για να γεφυρώσει το χάσμα με την Αριστερά και να πετύχει την αναγκαία εθνική συμφιλίωση. Παράλληλα με πολλά άλλα μέτρα που κατέτειναν προς αυτήν την κατεύθυνση (τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ, τον περιορισμό του στρατού στους στρατώνες κ.ά.), το δεύτερο μεγάλο βήμα αυτής της θαυμαστής μετάβασης ήταν η σύγκληση της Ε’ Αναθεωρητικής Βουλής (9 Δεκεμβρίου 1974 – 5 Μαρτίου 1975).

Παρότι υπήρξε ο πρωθυπουργός με τη μεγαλύτερη σε διάρκεια θητεία, με ακαταμάχητη ακτινοβολία και ισχύ, το μοντέλο που σχεδίασε ο Καραμανλής το 1975 ήταν το θεσμικό ισοζύγιο, με τη σχετική ισορροπία δυνάμεων μεταξύ των δύο κεφαλών της εκτελεστικής εξουσίας (του Προέδρου της Δημοκρατίας και του πρωθυπουργού), μας θυμίζει ο Αντώνης Μακρυδημήτρης (ομότιμος καθηγητής του ΕΚΠΑ). Κατά την πρώτη του θητεία ως Πρόεδρος της Δημοκρατίας (1980 – 1985) ο Καραμανλής δεν έκανε βεβαίως ποτέ χρήση των ενισχυμένων αρμοδιοτήτων του και ήταν πολύ προσεκτικός στις δημόσιες παρεμβάσεις του, έχοντας ως γνώμονα την πολιτική σταθερότητα της χώρας, τονίζει η Κωνσταντίνα Ε. Μπότσιου (καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς). Η μετριοπάθειά του και η επιμελής αποφυγή εντάσεων με το ΠΑΣΟΚ εντάσσονται σε ένα άλλο πρότυπο διακυβέρνησης, που θέλησε να φέρει ο Καραμανλής και το επιτελείο του με τη Μεταπολίτευση του ’74· επιδίωκαν όχι μόνον την αποκατάσταση της νομιμότητας, αλλά και την επίλυση του συνόλου των προβλημάτων που απέρρεαν από την κρίση του πολιτικού συστήματος την ταραγμένη δεκαετία του ’60, μας λέει ο Ευάνθης Χατζηβασιλείου (καθηγητής στο ΕΚΠΑ και γενικός γραμματέας του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων). Αυτό υπαγόρευσε και την απόφαση του Καραμανλή να μετονομάσει το κόμμα του ενόψει των εκλογών του 1974, όπως ο ίδιος δήλωσε στη συνέντευξή του στον Βάσο Βασιλείου: διότι η ΕΡΕ είχε κληρονομήσει όλα τα ψυχικά τραύματα που βασάνιζαν ακόμη τον ελληνικό λαό και εμπόδιζαν τη χώρα να γυρίσει σελίδα.

Ο Σπυρίδων Γ. Πλουμίδης είναι καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών