Η «Εκάβη» και ένα σκάνδαλο με αυτιστικά παιδιά

Γύρω από το μεγάλο ξύλινο τραπέζι που δεσπόζει στο κέντρο της σκηνής, είναι καθισμένοι επτά ηθοποιοί. Ντυμένοι με μαύρα, φαρδιά ρούχα, ξεπροβάλλουν από το μισοσκόταδο που τους τυλίγει, προβάροντας τα λόγια τους, σαν να κάνουν για πρώτη φορά την ανάγνωση του έργου. Οι στίχοι του Ευριπίδη από την «Εκάβη» ακούγονται στα γαλλικά, και η ηρωίδα του, η ξεπεσμένη βασίλισσα της Τροίας ζωντανεύει μπροστά μας, σε μια σκηνή όπου συγκρούεται με τον Πολυμήστορα. Ομως όσο η Εκάβη στέκεται απέναντι στον βασιλιά της Θράκης, τόσο βυθίζεται στο δράμα της, παρασύροντας μαζί της και τους υπόλοιπους ήρωες σε μια άλλη ιστορία όπου η ευριδιπική τους μοίρα υποχωρεί για να ανασυρθεί μια νέα, η οποία συνομιλεί με το σήμερα.

Αυτό είναι και το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της παράστασης «Hecube, pas Hecube» (Εκάβη, μη Εκάβη) που σκηνοθετεί ο Τιάγκο Ροντρίγκες με τον θίασο της Comédie – Française και πρόκειται να παρουσιαστεί στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου στις 26 και 27 Ιουλίου, λίγες μόλις ημέρες μετά την πρεμιέρα της στο Φεστιβάλ της Αβινιόν στη Γαλλία (30/6 – 16/7). Πέντε χρόνια μετά την τελευταία της κάθοδο στο αργολικό θέατρο με το «Ηλέκτρα / Ορέστης» του Ιβο βαν Χόβε, η σημαντικότερη γαλλική θεατρική ομάδα επιστρέφει στο Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου μ’ ένα καινούργιο έργο που μπολιάζει το αρχαίο κείμενο του Ευριπίδη με το μοντέρνο δράμα. Αντλώντας έμπνευση από ένα σκάνδαλο που προέκυψε στην Ελβετία με δημόσια ιδρύματα στα οποία κακοποιούνταν συστηματικά παιδιά με αυτισμό και τον μύθο της Εκάβης, έφτιαξε ένα φρέσκο θεατρικό όπου η χήρα του Πρίαμου, χωρίς οικογένεια και θρόνο πια, συναντάται με τη σύγχρονη ηθοποιό που την ενσαρκώνει. Οταν οι πρόβες ξεκινούν, συμπίπτουν με τη δικαστική έρευνα για την κακοποίηση που υπέστη ο αυτιστικός γιος της πρωταγωνίστριας. Ετσι, στήνεται μια αφήγηση σε τρία επίπεδα όπου η τραγωδία του μύθου αγκαλιάζει εκείνη της πραγματικότητας και το θέατρο παίζει με τη δικαιοσύνη.

«Θεωρώ την “Εκάβη” ένα καταπληκτικό έργο. Η οργή μιας μητέρας εξαιτίας της αγάπης, είναι σαν υπερδύναμη επειδή θέλει να υπερασπιστεί το παιδί της. Βρίσκω ότι είναι μια καταπληκτική εικόνα. Επίσης είναι τόσο προκατειλημμένη εν μέρει από τον Ευριπίδη ως τραγωδία. Δεν είναι καθόλου διαλεκτική. Φυσικά υπάρχει η συζήτηση για τη δικαιοσύνη μεταξύ της Εκάβης και του Αγαμέμνονα. Αλλά ξέρουμε ότι ο Ευριπίδης είναι με το μέρος της Εκάβης όλη την ώρα. Είναι τόσο σπάνιο στην τραγωδία να καταλαβαίνεις ποιον αγαπάει ο συγγραφέας», ανέφερε ο Τιάγκο Ροντρίγκες στο διάλειμμα της πρόβας, την οποία είχαμε την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε από κοντά ταξιδεύοντας στη θρυλική έδρα της Comédie – Française στο Παρίσι.

Εχοντας δουλέψει πολλές φορές την τραγωδία του Ευριπίδη με τους μαθητές του «γιατί είναι ένα κομμάτι που θεωρώ ότι είναι πολύ δύσκολο να το ερμηνεύσεις αφού έχει να κάνει με το να είσαι θυμωμένος, με τον πόνο, με όλα όσα είναι δύσκολο να ερμηνευτούν», επενδύει για ακόμα μία φορά στο γνώριμο θεατρικό του ύφος με την ευθεία απεύθυνση στον θεατή και αντιπαραβάλει την αιώνια ιστορία της βασίλισσας της Τροίας με αυτήν της σύγχρονης γυναίκας που βιώνει αντίστοιχες συμφορές. «Δεν είναι η «Εκάβη» του Ευριπίδη. Λυπάμαι αλλά δεν πρόκειται να παίξουμε μια αρχαιοελληνική τραγωδία. Αλλά από την άλλη είναι μία Εκάβη. Κι έχει πάντα ενδιαφέρον όταν ασχολείσαι με την τραγωδία. Το θέμα είναι όταν παίρνουμε την αρχαιοελληνική τραγωδία και κοιτάμε μέσα από το πρίσμα της τον κόσμο, συνεχίζει εκείνος να βγάζει νόημα; Για μένα αυτό είναι το ερώτημα κι όχι αν η Αντιγόνη ή η Εκάβη σχετίζονται με το σήμερα», λέει με νόημα ο σκηνοθέτης.

Μαζί του συμφωνεί και ο Ερίκ Ρουφ, ο καλλιτεχνικός διευθυντής της Comédie – Française που πρότεινε στον Ροντρίγκες να σκηνοθετήσει μια παράσταση εμπνευσμένη από το αρχαίο δράμα. «Ο Τιάγκο συνηθίζει να αμφισβητεί τα αρχαία θέματα. Υπάρχουν όμως πολλοί θεατές που πιστεύουν ότι είναι ενδιαφέρον να πάνε να δουν για παράδειγμα Αισχύλο, αλλά έτσι είναι σχεδόν σαν το θέατρο να είναι λίγο ακαδημαϊκό. Οι άνθρωποι πιστεύουν ότι δεν τους μιλάει άμεσα. Ο Τιάγκο έχει τον δικό του τρόπο να κάνει τα πράγματα. Καθώς γράφει, ανάμεσα στις γραμμές φροντίζει ώστε ξαφνικά αυτό που συμβαίνει στο έργο να μας μιλάει άμεσα και να μπορούμε να χτίσουμε γέφυρες μεταξύ των δύο», υποστηρίζει ο επικεφαλής του γαλλικού θεατρικού οργανισμού.

Προκειμένου να καταλήξει στην τελική μορφή του κειμένου, δούλεψε αρκετά με τους ηθοποιούς του πρόβες, συνδράμοντας και οι ίδιοι τα βιώματά τους στους διαλόγους. Ισως γι’ αυτό και στην πρώτη του συνεργασία με την Comédie – Française και στην παρθενική του σκηνοθεσία για την Επίδαυρο, ο Ροντρίγκες δείχνει να έχει εμπιστοσύνη στη δουλειά αυτή χωρίς να μην προβληματίζεται για τυχόν αντιδράσεις του κοινού. «Με την παρουσία μου στην Αθήνα, μπόρεσα να έρθω σε επαφή με το κοινό της Ελλάδας και να καταλάβω πόσο ερωτευμένοι είναι με το θέατρο και πόσο ενθουσιώδεις είναι μ’ αυτό. Από την άλλη πλευρά, βέβαια, γνωρίζω ότι η Επίδαυρος είναι ένα πολύ ιδιόμορφο μέρος όπου υπάρχει μια ισχυρή σύνδεση με την τραγωδία. Αυτό που μπορώ να πω είναι ότι η δουλειά που κάνω προέρχεται από αγάπη για την ελληνική τραγωδία και δεν έχει καμία αξίωση να γίνει ένα μάθημα για το πώς την παρουσιάζεις. Είναι ένα κομμάτι δικό μου, εμπνευσμένο από αυτήν. Πάντα πιστεύω ότι το κοινό σε οποιαδήποτε χώρα, σε οποιοδήποτε θέατρο είναι πιο έξυπνο από μένα. Οπότε σέβομαι αυτή τη νοημοσύνη και τη γνώμη τους όπως και όταν δεν τους αρέσει το έργο ή όταν τους διχάζει. Μου αρέσει όταν οι άνθρωποι θυμώνουν για το θέατρο. Ενας λιγότερος στον κόσμο θα κάνει πόλεμο», επισημαίνει ο ίδιος.

Στη μέση περίπου της πρόβας αποκαλύπτεται ένα μεγάλο άγαλμα στο σκηνικό, με τη μορφή ενός σκύλου. Είναι εμπνευσμένο από τον σκύλο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, μια ελληνική ράτσα που έχει πλέον εξαφανιστεί. Αν και στην ιστορία του έργου, σχετίζεται μ’ ένα καρτούν που συνήθιζε να βλέπει ο γιος της πρωταγωνίστριας, είναι εμμέσως και μια αναφορά στον λυσσασμένο αγώνα που αργότερα θα δώσει η ίδια για δικαιοσύνη και στη μυθική της μεταμόρφωση σε σκύλα στο τέλος της τραγωδίας. «Είναι μια φιγούρα του πόνου, της δυστυχίας. Το ενσαρκώνει αυτό και εκείνο που την κάνει να αναλαμβάνει δράση σε μια δεδομένη στιγμή είναι η αδικία. Είναι το γεγονός ότι εμπιστεύτηκε το παιδί της σε κάποιον άλλον και προδόθηκε. Είναι η ενσάρκωση της Dolorosa και αυτή η πράξη την κάνει ανυποχώρητη. Θα φτάσει την εκδίκησή της μέχρι τέλους. Αυτή η παρόρμηση είναι μοναδική γιατί όταν οι τραγικές φιγούρες είναι ζωντανές, είναι σαν έχουν ένα κλεμμένο πάθος», εξηγεί η Ελσα Λεπουβουάρ που ερμηνεύει την Εκάβη, βάζοντας στη συζήτηση το δίλημμα μεταξύ εκδίκησης ή δικαιοσύνης που πλανάται πάνω από την ηρωίδα της.

«Η δικαιοσύνη σήμερα δεν μπορεί να ανταποκριθεί σε όλα τα δεινά, δυστυχώς. Πρέπει συνεχώς να αμφισβητεί τον εαυτό της μπροστά σε νέα βάσανα ή βάσανα που ανακαλύπτουμε, και μερικές φορές η εκδίκηση, με όλες τις φρικτές πτυχές της, έρχεται φαινομενικά από το πουθενά. Αυτή η γυναίκα, η Εκάβη, που ήταν υποδειγματική σε όλη τη διάρκεια του Τρωικού Πολέμου, γίνεται τέρας. Σκοτώνει επίσης παιδιά και γίνεται μια σκύλα. Αλλά είναι μια αναγκαιότητα εκείνη τη στιγμή, μόνο και μόνο για να ακουστεί επιτέλους η φωνή της. Το μεγάλο πλεονέκτημα του αρχαίου ελληνικού θεάτρου είναι ότι θίγει ζητήματα τα οποία συναντάμε ακόμα και σήμερα. Είναι πάντα ένα ερώτημα για όλους αν ανταποκρίνεται η δικαιοσύνη στον πόνο ή όχι; Συχνά ακούς αληθινές γυναίκες να λένε, αν το παιδί μου σκοτωθεί, θα σκοτώσω τον δολοφόνο, θα πάρω τη δικαιοσύνη στα χέρια μου. Είναι λοιπόν δικαιοσύνη ή είναι αυτό που κάνουμε στον εαυτό μας; Τι μπορεί να επανορθώσει;», αναρωτιέται ο Λόικ Κορμπερί, που ενσαρκώνει τον Αγαμέμνονα.

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ. Καθώς το δράμα βαθαίνει, η πρωταγωνίστρια στρέφεται εναντίον όποιον την αδίκησε, βάζοντας στο εδώλιο του κατηγορουμένου τους εκπροσώπους του κράτους που αδιαφόρησαν για την κακοποίηση, τους κακοποιητές τους ίδιους αλλά και όσους στην κοινωνία με τη σιωπή τους εξέθρεψαν αυτά τα φαινόμενα, φτάνοντας να αμφισβητήσει τους νόμους – μια κίνηση καθαρά πολιτική. «Νομίζω ότι το έργο είναι τόσο πολιτικό όσο και η προσέγγιση του Ευριπίδη, ο οποίος λέει ότι σε περιόδους πολέμου, ακόμη και οι πιο ευάλωτοι αξίζουν δικαιοσύνη. Ετσι, κατά κάποιον τρόπο, ο Ευριπίδης επινόησε το διεθνές δίκαιο και το ανθρωπιστικό δίκαιο σε αυτό το έργο. Εχουμε μια βασίλισσα που γίνεται σκλάβα, που χάνει σχεδόν όλη την οικογένειά της, αλλά λέει ότι ακόμη και στον πόλεμο, ακόμη και όταν χάνεις, υπάρχουν κάποια όρια που δεν μπορείς να ξεπεράσεις, γιατί εξακολουθεί να είναι έγκλημα», υπογραμμίζει ο Τιάγκο Ροντρίγκες. «Οταν ο βασιλιάς της Θράκης, ο οποίος θα έπρεπε να είναι φίλος, παραβιάζει το δικαίωμα στη φιλοξενία και σκοτώνει τον γιο σου, αυτό είναι κάτι που ακόμη και όταν δεν αξίζεις τίποτα απολύτως, σου αξίζει η δικαιοσύνη. Είναι λοιπόν κατά κάποιο τρόπο τρομερά πολιτικό να σκέφτομαι τον Ευριπίδη και τον Πελοποννησιακό Πόλεμο και ότι κάποιος που έζησε σε εποχές πολέμου το γράφει αυτό, λέγοντας ότι ο ηττημένος από τον Ελληνα έχει δικαιώματα στο ελάχιστο της δικαιοσύνης. Είναι σαν το διεθνές δίκαιο 25 αιώνες πριν από τη Σύμβαση της Γενεύης. Το βρίσκω πολύ πιο πολιτικό από αυτό που κάνω εγώ», συνεχίζει ο σκηνοθέτης.

«Σήμερα, βλέπουμε ακόμα πως ένα από τα μεγάλα προβλήματα της δικαιοσύνης είναι η πολιτική. Αλλες φορές ένα από τα μεγάλα προβλήματα της πολιτικής είναι η δικαιοσύνη. Ετσι, ήθελα, να ασχοληθώ με τη δικαιοσύνη και την πολιτική σε μια από αυτές τις περιπτώσεις, διότι όταν το κράτος είναι υπεύθυνο, η δικαιοσύνη βρίσκεται σε διάλογο με την πολιτική και το κράτος και την πολιτική ευθύνη. Και αυτό, ήταν πολύ ενδιαφέρον να πω ότι υπάρχει αυτό το πρόβλημα. Υπάρχουν οι άμεσα ένοχοι, οι φορείς του εγκλήματος. Αλλά υπάρχουν και οι άνθρωποι όταν είναι στο πλαίσιο ενός θεσμού του κράτους που είναι πολιτικά υπεύθυνοι. Και πώς το αντιμετωπίζεις αυτό όταν μιλάμε για τους πιο ευάλωτους; Στο έργο υπάρχουν κάποια ερωτήματα σχετικά με τη δικαιοσύνη κι άλλα σχετικά με την κοινωνική οργάνωση. Πώς μπορούμε σε διαφορετικές χώρες όπου ζούμε σε ένα είδος ειρήνης, παρά τις ανισότητες και την αδικία, οι άνθρωποι να έχουν γενικά πρόσβαση στις βασικές ανάγκες και τα δικαιώματα. Πώς μπορούμε να είμαστε τόσο αμελείς απέναντι στους πιο ευάλωτους, τους πολύ ηλικιωμένους, τους ανάπηρους, τους ανθρώπους με αυτισμό. Πώς μπορούμε να εξακολουθούμε να ζούμε αυτό το είδος άρνησης επίσης μερικές φορές απέναντι στις πιο ευάλωτες ομάδες. Αυτό είναι το ερώτημα. Νομίζω ότι είναι επίσης ένα έργο για το θέατρο, για τη δύναμη του θεάτρου. Ολα αυτά που συζητάμε πολύ στην αρχή, είναι σαν ένα ερωτικό γράμμα στον κόσμο του θεάτρου», καταλήγει ο Τιάγκο Ροντρίγκες.