«Γελώντας με τον εαυτό μας, συνειδητοποιούμε τα λάθη μας»

Eγιναν διάσημοι σε όλο τον κόσμο το 2011 όταν η ταινία τους «Αθικτοι», ένα ιλαροτραγικό buddy movie πάνω στη σχέση ενός τετραπληγικού (Φρανσουά Κλουζέ) και του μαύρου βοηθού του (Ομάρ Σι), έγινε εισπρακτικό φαινόμενο σε όλο τον κόσμο. Σήμερα, οι σκηνοθέτες / σεναριογράφοι Oλιβιέ Νακάς – Ερίκ Τολεντανό παρουσιάζουν την όγδοη ταινία τους, «Κάθε πέρυσι και καλύτερα», που από την περασμένη Πέμπτη προβάλλεται και στην Ελλάδα. Οπως πάντα, έτσι και εδώ, τα βασικά πρόσωπα είναι δύο, ο Aλμπέρ (Πίο Μαρμάι) και ο Μπρούνο (Τζόναθαν Κόεν), δύο losers που λόγω της αλόγιστης κατανάλωσης είναι χρεωμένοι μέχρι τον λαιμό. Η κοινή τους πορεία από τη στιγμή που οι δρόμοι τους διασταυρώνονται θα είναι ένα ταξίδι γεμάτο απρόοπτες καταστάσεις, ποικίλα συναισθήματα και αρκετό χιούμορ, μέσα από το οποίο, με ανάλαφρο τρόπο, οι δύο δημιουργοί αφουγκράζονται τη ζωή στη σύγχρονη Γαλλία.

Σε ποιο βαθμό και με ποιον τρόπο η καπιταλιστική χίμαιρα που έχει υπάρξει φαινόμενο της εποχής μας εδώ και χρόνια έπαιξε ρόλο στη συγγραφή του σεναρίου αυτής της ταινίας;

Στόχος μας είναι να εξερευνούμε την εποχή μας σε όλα τα παράδοξα και όλες τις αντιφάσεις της. Στη μια πλευρά υπάρχει το μινιμαλιστικό κίνημα, στο οποίο το λιγότερο είναι περισσότερο, όπως βλέπουμε από πολλές ιδέες που διαδόθηκαν στην κοινωνία – παράδειγμα, η γιαπωνέζα συγγραφέας Μαρί Κόντο –, σύμφωνα με τις οποίες η υπερκατανάλωση θα οδηγήσει την ανθρωπότητα στην καταστροφή της. Από την άλλη, υπάρχει η αχαλίνωτη ανάπτυξη μιας μιμητικής καταναλωτικής κοινωνίας βασισμένης στην επιθυμία, η οποία επιδεινώνει όλες τις τάσεις, τα προϊόντα ειδήσεων, χωρίς καμία οικολογική συνείδηση. Αυτοί οι δύο αντίθετοι τρόποι ζωής μάς κέντρισαν το ενδιαφέρον. Επαιξαν μεγάλο ρόλο στο να μας μετατρέψουν σε μάρτυρες μιας περιόδου γεμάτης παράδοξα και ακραίες πλευρές.

Υπήρξαν περιστατικά σχετικά με το θέμα της ταινίας που ζήσατε σε προσωπική βάση και μεταφέρατε αργότερα στο σενάριο;

Συγκεκριμένα όχι, όμως ακολουθήσαμε τον σύλλογο Extinction Rebellion, ο οποίος μας κάλεσε να λάβουμε μέρος σε όλες τις εκδηλώσεις που παρουσιάζονται στην ταινία – από την Εβδομάδα Μόδας μέχρι την Banque de France. Τις παρακολουθήσαμε, αλλά δεν τις ζήσαμε ως ακτιβιστές. Αργότερα αποφασίσαμε να μεταγράψουμε τις δραστηριότητες αυτές στην ταινία, ένα είδος mise en abyme (στην τέχνη και τη λογοτεχνία, ο γαλλικός όρος «mise en abyme» σημαίνει «την εικόνα που εμπεριέχεται μέσα στην εικόνα» και συνδέεται στην πρωτογενή εκδοχή του με μεσαιωνικά σύμβολα που απεικονίζουν τη θέση ενός υποκειμένου στην άβυσσο).

Η εισαγωγή της ταινίας με όλους τους προέδρους της Γαλλικής Δημοκρατίας από το 1974 μέχρι σήμερα να λένε ότι «το παρελθόν έτος ήταν (ή το επόμενο έτος θα είναι) δύσκολο» είναι ευφυής. Αλλά, αν είναι η αλήθεια, φταίνε οι πολιτικοί που τη λένε;

Δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε αν πρέπει να κατηγορήσουμε τους πολιτικούς που το λένε, αλλά δεν υπάρχει αμφιβολία ότι κάθε χρόνο λένε στον κόσμο ότι θα είναι μια δύσκολη χρονιά. Είναι ένα συνεχές θέμα στο οποίο δεν υπήρξε ποτέ διάλειμμα, και ήταν καταπληκτικό να βρούμε εικόνες από όλους να λένε τα ίδια λόγια από χρόνο σε χρόνο, από πρόεδρο σε πρόεδρο, από πολιτικό στρατόπεδο σε πολιτικό στρατόπεδο. Και αυτό κάτι λέει.

Ποια ήταν η πρώτη εντύπωση που είχατε όταν αντιληφθήκατε αυτή τη διαρκή επανάληψη;

Νιώσαμε ότι βλέπαμε κάτι σαν γαϊτανάκι, σαν να επαναλαμβάνονταν ξανά και ξανά τα ίδια ακριβώς πράγματα. Σε κάθε περίπτωση, το μοντάζ δημιούργησε μια αίσθηση χιούμορ, καταδεικνύοντας τον παραλογισμό ορισμένων καταστάσεων για τις οποίες δεν έχουμε απαραίτητα προοπτική, αλλά αυτό ακριβώς το μονταρισμένο οπτικό υλικό την καθιστά δυνατή.

Προφανώς κάτι δεν πάει καλά με όλο αυτό το θέμα, και είναι επίσης προφανές ότι δεν έχει διορθωθεί – τουλάχιστον από το 1974 μέχρι σήμερα. Πιστεύετε, αλήθεια, ότι μπορεί κάποια στιγμή να διορθωθεί ή μήπως είναι ανέκδοτο ακόμα και να το σκεφτόμαστε;

Δεν έχει σημασία αν πιστεύουμε ότι είναι ή όχι δυνατό να διορθωθεί. Το ενδιαφέρον είναι ότι με την κωμωδία – μιλήσατε για ανέκδοτο – έχεις τη δυνατότητα να φέρεις το παράλογο στο προσκήνιο και – όπως μας έχει πει η ιταλική κωμωδία, η commedia dell’ arte, ή ο Μολιέρος – γελώντας με τον εαυτό μας συνειδητοποιούμε περισσότερο τα λάθη μας. Σε κάθε περίπτωση, αυτό το θέμα πρέπει να ληφθεί υπόψη σοβαρά. Σήμερα είναι ένα θέμα ενοχοποιημένο και οι άνθρωποι γενικά το αποφεύγουν.

Επομένως, θα λέγατε ότι μέσα από την ταινία σας αγγίζετε αυτό το θέμα με ελαφρύ τρόπο, επειδή η κωμωδία μπορεί να εγείρει περισσότερες σκέψεις για σοβαρά ζητήματα;

Πράγματι, οι ταινίες μας προσεγγίζουν αυτά τα θέματα με ελαφριά καρδιά. Μέσω της κωμωδίας πετυχαίνεις τον στόχο σου εύκολα: κινείται και τραντάζεται από τον παραλογισμό, με τη λογική επίδειξη ότι πολλά πράγματα μιλάνε από μόνα τους. Για μας η κωμωδία είναι μια σημαντική μορφή τέχνης, που συχνά παραβλέπεται. Αντιθέτως, όταν επιτυγχάνει τον στόχο της, μπορεί να γίνει ένα μέσο πολύ πιο συνεκτικό.

Λειτουργείτε ως ντουέτο. Αυτός είναι ο λόγος που στις ταινίες σας βλέπουμε συχνά ντουέτα στους πρωταγωνιστικούς ρόλους;

Απολύτως. Συχνά βλέπουμε δίδυμα χαρακτήρων που έχουν πολύ διαφορετικές προσωπικότητες αλλά που αλληλοσυμπληρώνονται, λίγο ως πολύ σαν εμάς. Οι σκηνοθέτες συνηθίζουν να λένε τις δικές τους ιστορίες μέσα από τις ταινίες τους και εμείς το κάνουμε ως δίδυμο. Μπορούμε μάλιστα να πούμε ότι στην επόμενη ταινία μας θα δοκιμάσουμε τις δυνάμεις μας να πούμε την αυτοβιογραφία μας ως ζευγάρι: εξιστορώντας τα παιδικά χρόνια και των δύο, συνδυάζοντας τις αναμνήσεις μας.

Είχα ρωτήσει κάποτε τον Πάολο Ταβιάνι πώς γύριζε τις ταινίες του ως σκηνοθέτης με τον αδελφό του τον Βιτόριο που είχε πεθάνει. Μου απάντησε λέγοντας ότι μοιραζόταν με τον Βιτόριο τις σκηνές της κάθε ημέρας και αν ο αριθμός ήταν μονός, για τη σκηνή που απέμενε, έριχναν κορόνα – γράμματα. Εσείς πώς λειτουργείτε ως σκηνοθέτες των ταινιών σας;

Δεν ρίχνουμε κορόνα – γράμματα, αλλά προσπαθούμε να βρούμε ποιος από τους δύο νιώθει πιο άνετα στη διαμόρφωση μιας σκηνής και την προσαρμογή της στους ήδη υπάρχοντες διαλόγους. Επειτα από αυτό, για μας είναι ένα συνεχές παιχνίδι πινγκ – πονγκ: η σκηνή περνάει από χέρι σε χέρι μέχρι να μην έχουμε ιδέα ποιος το έγραψε ή ποιανού ιδέα ήταν. Ενα από τα πράγματα για τα οποία νιώθουμε περήφανοι είναι ότι με τα χρόνια καταφέραμε να διατηρήσουμε αυτή τη δημιουργική διαδικασία και παρά τις πολύ διαφορετικές μας ζωές, σε πολλές πτυχές, η επιθυμία να συνδυάσουμε τα οράματά μας είναι ακόμα έντονη και παρούσα.