ΝΕΕΣ ΠΤΥΧΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

Μπήκα φέτος στον πειρασμό, παρακολουθώντας στο Διαδίκτυο τις προδημοσιεύσεις των φιναλίστ για τα φετινά «Βραβεία Ελληνικής Αρχιτεκτονικής» των εκδόσεων DOMa, να αναμετρηθώ και να αξιολογήσω με τα δικά μου κριτήρια τις 38 επιλογές της κριτικής επιτροπής, περιμένοντας την τελετή απονομής των Βραβείων που πραγματοποιήθηκε στο αίθριο του Μουσείου Μπενάκη στις 2 Ιουλίου 2024. Μία ετήσια εκδήλωση, η 15η από το 2009, που έχει ως στόχο την καταγραφή, ενθάρρυνση και προώθηση του έργου των ελλήνων αρχιτεκτόνων στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Υποβλήθηκαν συνολικά 227 συμμετοχές, από τις οποίες τα μέλη της Κριτικής Επιτροπής, που ήταν τρεις αρχιτέκτονες και διακεκριμένοι καθηγητές, η Amale Andraos, ομότιμη κοσμήτορας στο Πανεπιστήμιο Columbia στη Νέα Υόρκη, ο Diego Arraigada, από το Πανεπιστήμιο Torcuato Di Tella στην Αργεντινή, και ο Nuno Brandão Costa, από το Πανεπιστήμιο του Porto στην Πορτογαλία, προέκριναν ως φιναλίστ σε 4 κατηγορίες: 1. Δέκα πραγματοποιημένα έργα 2. Δέκα πραγματοποιημένα έργα νέας αρχιτεκτονικής σε υφιστάμενο κτίριο, 3. Πέντε πρώτα έργα νέων αρχιτεκτόνων και 4. Δέκα μελέτες. Σε αυτά προστέθηκαν επιλογές για ένα νέο πραγματοποιημένο έργο, και μία μη υλοποιημένη μελέτη, που επιλέχθηκαν από τους συμμετέχοντες συναδέλφους.

Συγκρίνοντας με τις επιλογές μου, προέκυψε ότι τα τελικά αποτελέσματα που παρουσιάστηκαν, ήταν σε ένα βαθμό απρόσμενα για μένα. Εδειξαν ότι περνάμε σε μια νέα εποχή που ξεπερνά τα καθιερωμένα και αναδεικνύει νέες τάσεις. «Η απεξάρτηση από τα ποικίλα πρότυπα είναι όλο και ισχυρότερη. Η επαγγελματική ένταση και η ποιοτική βελτίωση σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια είναι ορατές» τόνισε ανοίγοντας την εκδήλωση ο καθηγητής Αρχιτεκτονικού και Αστικού Σχεδιασμού στο Πανεπιστήμιο Πατρών, υπεύθυνος του φορέα DOMa Γιώργος Πανέτσος και μέχρι πρότινος, μετά την ηχηρή παραίτησή του, Πρόεδρος του προβληματικού πλέον Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου Αθηνών.

Είναι εξαιρετικά δύσκολο, στο πλαίσιο ενός άρθρου, να γίνει αντιληπτό το περιεχόμενο των βραβευθέντων έργων μέσα από τη συνοπτική αυτή φωτογραφική απεικόνιση και σύντομη περιγραφή. Στόχος είναι να επισημανθεί η στροφή και ίσως η ανατροπή καθιερωμένων επιλογών μέσα από τις ρηξικέλευστες προτάσεις νέων αρχιτεκτόνων, που υποστηρίχθηκαν από τα μέλη της κριτικής επιτροπής αλλά και τολμηρούς ιδιοκτήτες, και παράλληλα μια ευρύτερη ενημέρωση για αυτά που έρχονται, στο πλαίσιο των νέων κοινωνικοοικονομικών συνθηκών. Κυριαρχούν έργα μικρής έως ελάχιστης κλίμακας, κάτι που περίμενα εδώ και χρόνια, με ιδιαίτερο σεβασμό στο τοπίο και το περιβάλλον, με χαμηλό κόστος, ακόμη και με τη λογική του επιμελημένου ημιτελούς, του non finito και της επανάχρησης, χωρίς υπερβολές και προκλήσεις, που ξεχωρίζουν ανάμεσα στα επικρατέστερα βραβεία, ανοίγοντας νέους ορίζοντες. Εργα με μνήμες από το παρελθόν ακόμη και με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης.

ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΜΕΝΟ ΕΡΓΟ. Απρόσμενη ήταν για μένα η απονομή του σχετικού Βραβείου που δόθηκε σε ένα μικρής κλίμακας σεμνό ξενοδοχείο στα Σφακιά, με τίτλο Hidden Ladies των InDetail Architecture (βλ. εικ. 1, 2), με ένα ευαίσθητο και διακριτικό αποτύπωμα στο τοπίο, με τα απολύτως απαραίτητα, σε μια εποχή που στο πλαίσιο ενός αδίστακτου υπερτουρισμού, κυριαρχούν κάποια φιλόδοξα και υπερφίαλα κτίρια εντυπωσιασμού. Με την ίδια λογική δόθηκε και το βραβείο καλύτερης μελέτης για το Ξενοδοχείο Terra Dionysia στη Φοινικιά της Σαντορίνης του γραφείου Nysa. (βλ. εικ. 3) που οργανώνεται σαν ένα μικρό μοναστήρι. Με επαίνους διακρίθηκαν επίσης στην ίδια κατηγορία – η Μετατροπή Αχυρώνα σε μία ασκητική κατοικία στη Ρόδο (βλ. εικ. 4) των P4architecture, και η μελέτη για τον Βρεφονηπιακό Σταθμό Παπάγου του Atelier GRAM, συμμετοχή σε σχετικό αρχιτεκτονικό διαγωνισμό, που είχα επιλέξει και ως βραβείο.

Οι Λυόμενες Κατασκευές στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού των FLUX office, που είχα επιλέξει ως βραβείο στην κατηγορία πραγματοποιημένου έργου δεν επιλέχθηκαν. Διακρίθηκαν όμως με επαίνους, η πέτρινη κατοικία PetrΑ στην Πάρο των React Architects, εμπνευσμένη από τις ξερολιθιές και τους γεωλογικούς σχηματισμούς της περιοχής, καθώς και δύο κτίρια διαμερισμάτων που επίσης είχα ξεχωρίσει, το aloof * Houses, στη Βούλα των KLab architecture, και η Μικρή Πολυκατοικία στο Ηράκλειο Κρήτης των Μa_Α Mediterranean Architecture_Atelier.

ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΕΡΓΑ ΝΕΑΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΣΕ ΥΦΙΣΤΑΜΕΝΟ ΚΤΙΡΙΟ. Στην κατηγορία αυτή, επίσης αιφνιδιάστηκα γιατί ενώ ξεχώρισα για το βραβείο τον εντυπωσιακό Πύργο του Πειραιά των γραφείων PILA και BETAPLAN, που διακρίθηκε με έπαινο, τελικά βραβεύτηκε το έργο Three Object Apartment του γραφείου Ελίνα Λούκου-deMachinas. Μία παράδοξη επέμβαση σε ένα εγκαταλελειμμένο, ελάχιστα ελκυστικό, μοντερνιστικό κτίριο (βλ. εικ. 5), με την ένταξη στον πρώτο όροφο ενός διαμερίσματος που διατηρεί ανέπαφα ίχνη από το αρχικό κέλυφος, ακόμη και μετά τις αποξηλώσεις, διατηρώντας κρυμμένα στρώματα, σε μια διαδικασία παρόμοια με την αρχαιολογία, τόσο εξωτερικά όσο και εσωτερικά. Παράλληλα, επεμβαίνοντας με δικές τους αποσπασματικές και χαμηλού κόστους ιδιάζουσες αρχιτεκτονικές χειρονομίες, αποδίδουν ένα ενδιαφέρον και ιδιότυπο αποτέλεσμα, δύσκολα όμως αποδεκτό από πρώτη ματιά. Και αυτό είναι το ενδιαφέρον αυτής της βράβευσης. Η ανάδειξη του ημιτελούς, του ατελούς.

Δύο ακόμη μικρά διαμερίσματα που προσπέρασα, χαμηλού κόστους και μικρού μεγέθους, απέσπασαν επαίνους. Μια μεζονέτα μόλις 30 τ.μ. σε πολυκατοικία του ’80 στη Βουλιαγμένη, του γραφείου Oblique, αγγίζοντας τα όρια του ελάχιστου, με απρόσμενα ευρήματα και μια αποκατάσταση ενός παλιού μικροαστικού διαμερίσματος στην Κυψέλη, με τίτλο «House in a House» του Studio Thanasis, αποκαλύπτοντας στρώματα από το παρελθόν και γιορτάζοντας ταυτόχρονα το μέλλον του. Παλιά μωσαϊκά, δρύινα δάπεδα ψαροκόκαλο, ακόμη και υφές παλαιών τοίχων, αναδεικνύονται και συνομιλούν με έργα της καλλιτέχνιδας Κλεοπάτρας Τσάλη.

ΠΡΩΤΟ ΕΡΓΟ ΝΕΟΥ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΑ. Οι επιλογές μου εδώ συνέπεσαν με αυτές της κριτικής επιτροπής. Τόσο το Γκαράζ με μαρμάρινη ρεσεψιόν στο Κολωνάκι των νέων αρχιτεκτόνων Οικονομάκη & Σιαμπακούλη, που πήρε το βραβείο, (βλ. εικ. 6) όσο και το Spolia_House, (βλ. εικ. 7) στην Παροικιά της Πάρου των NoDāta Architecture, που αξιολογώ θετικότερα και πήρε έπαινο, ξεχωρίζουν το πρώτο για την τολμηρή πολυτελή επεξεργασία μαρμάρινων επενδύσεων, επανασχεδιάζοντας με τόλμη έναν συνήθη υποβαθμισμένο χώρο στάθμευσης και το άλλο για την ευαισθησία και τη σεμνότητα χειρισμών με αναφορές σε ίχνη του παρελθόντος και σε χαράξεις νεωτερικότητας. Οι πέντε απέριττες εξοχικές κατοικίες στην Κάρπαθο με τίτλο Floating Cubes των Umbral Architecture, που χρωματικά παραπέμπουν σε έργα του Baragan, με μία ίσως υπέρμετρη γεωμετρική αυστηρότητα, διακρίθηκαν επίσης με έπαινο, όπως και το Studio στο Παγκράτι του γραφείου Georgios Apostolopoulos Architects, που μετέτρεψε μια παλιά αποθήκη σε αρχιτεκτονικό στούντιο, δίνοντας νέα πνοή σε ένα κτίριο της δεκαετίας του ’70, που δεν ήταν στις επιλογές μου.

ΒΡΑΒΕΙΑ ΣΥΝΑΔΕΛΦΩΝ. Διαπιστώθηκε επίσης απόλυτη σύμπτωση απόψεων τόσο ως προς το Πραγματοποιημένο Εργο με τις Τρείς εξοχικές κατοικίες στη Μάνη, των P4architecture (βλ. εικ. 8) παρά τις όποιες επιφυλάξεις μου για την τολμηρή ίσως μορφολογία που προτάσσει μια έντονη νεωτερικότητα, αναζητώντας τις αρχές της μανιάτικης αρχιτεκτονικής, όσο και με την Καλύτερη Μελέτη για το ήδη βραβευμένο Ξενοδοχείο Terra Dionysia στη Σαντορίνη των Nysa.

Παρ’ όλες τις μόνιμες επιφυλάξεις μου, η επιλογή ξένων αρχιτεκτόνων στην κριτική επιτροπή, και μάλιστα συνεργαζόμενοι μακρόθεν, τελικά δικαιώνεται. Ιδιαίτερα φέτος, που μέσα από μια αποστασιοποιημένη προσέγγιση, και σε μια εποχή μεγάλων δυσκολιών και οικονομικών πιέσεων, σε μια πραγματικότητα που δύσκολα αποδεχόμαστε και συνειδητοποιούμε, οι κριτές επέλεξαν τολμηρές προτάσεις που αντιμετωπίζουν επάξια οι νέοι αρχιτέκτονες και αξίζουν να αναδειχθούν.