Τι θέλει και τα ψάχνει; Η Μεταπολίτευση, ένα συνέδριο και μία εγκατάσταση

Πέμπτη 13 Ιουνίου. Ωρα 17.00. Στο μεγάλο αμφιθέατρο «Σάκης Καράγιωργας» στο Πάντειο Πανεπιστήμιο ξεκινούν οι εργασίες της ημερίδας «Από τη δικτατορία στη δημοκρατία: η περίοδος της μετάβασης». Δύο πάνελ, οκτώ εξαιρετικοί ομιλητές και ομιλήτριες, δύο θεματικές, η πρώτη για τις πολιτικές και θεσμικές διαστάσεις της μετάβασης, η δεύτερη για τις κοινωνικές και πολιτισμικές της διαστάσεις. Χορταστική εισαγωγή στο μεγάλο συνέδριο για τη μεταπολίτευση που έχει προγραμματίσει το Πάντειο Πανεπιστήμιο σε συνεργασία με το ΕΚΚΕ (Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών) για το ερχόμενο φθινόπωρο.

Ωρα 19.00. Μόλις έχει ολοκληρωθεί η πρώτη συνεδρία. Εκλεκτοί ομιλητές-τριες έχουν ξεδιπλώσει με ενάργεια και επιστημονική στιβαρότητα την αποκαθήλωση της παλιάς πολιτικής τάξης πραγμάτων, εξέλιξη που έχει πιστωθεί στην κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας και στον Κωνσταντίνο Καραμανλή προσωπικά, σε μεγάλο βαθμό όχι άδικα. Μια από τα πάνω αφήγηση που βλέπει τις κοινωνικές διεργασίες παρακολούθημα των (πετυχημένων εκ του αποτελέσματος) χειρισμών όσων είχαν την ευθύνη των αποφάσεων. Ακολουθεί το δεύτερο πάνελ με επίσης εκλεκτούς και εκλεκτές ομιλητές και ομιλήτριες. Πολιτική τέχνη και τέχνη του πολιτικού, εκρηκτικό κλίμα, αμφισβήτηση. Φεμινισμός και κινήματα. Απελευθέρωση.

Σαν από παιχνίδι της τύχης, την ίδια ακριβώς ώρα, λίγα μόλις μέτρα βορειότερα, στις αίθουσες του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης πραγματοποιούνται τα εγκαίνια του τέταρτου μέρους της έκθεσης «Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;» στην οποία περιλαμβάνεται η εγκατάσταση της Εύας Στεφανή με τίτλο: «Το φωτεινό σπήλαιο». Διαβάζουμε στον οδηγό της έκθεσης: «Η καταξιωμένη κινηματογραφίστρια με αφορμή κάποια κινηματογράφηση και με την κάμερα στο χέρι επισκέπτεται συχνά υπό εγκατάλειψη ιδιωτικά και δημόσια κτίρια, νοσοκομεία, ιδρύματα και γραφεία. Στις επισκέψεις της, εκτός από το να κινηματογραφεί, συλλέγει αρχειακό υλικό που έχει εγκαταλειφθεί και βρίσκεται διάσπαρτο σε κάθε χώρο – νομικά και λογιστικά έγγραφα, υπεύθυνες δηλώσεις, αποδείξεις τραπεζικών συναλλαγών, αποτελέσματα ιατρικών εξετάσεων, ακτινογραφίες. Ωθούμενη από την ανάγκη να αναζητήσει κρυφά στοιχεία της οικογενειακής της ιστορίας αλλά και αθέατες πτυχές της ελληνικής ιστορίας, διαλέγει τεκμήρια που σχετίζονται με τα επακόλουθα της γερμανικής κατοχής και του ελληνικού εμφυλίου, όπως, για παράδειγμα, λίστες απολυμένων, λόγω πολιτικών φρονημάτων, υπαλλήλων. Οι αποθήκες της οικογένειας, κάποια γραπτά που ξέμειναν στο συρτάρι ενός διαμελισμένου γραφείου, αποκαλύπτουν άγνωστες πτυχές της οικογενειακής ιστορίας και συγχρόνως αποτελούν πολύτιμο υλικό αυτής της καλλιτεχνικής ανασκαφής».

ΜΙΑ «ΑΝΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ». Οικογενειακή ιστορία, προσωπικό βίωμα, ενσυναίσθηση. Σημείο εκκίνησης για μια διαφορετική προσέγγιση της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας και κύρια της Μεταπολίτευσης, αν την εννοήσουμε βέβαια ως μακρά διάρκεια και όχι ως στιγμιαία μετάβαση που κράτησε ελάχιστους, λίγους, μήνες. Σχόλιο για τους αόρατους κομπάρσους της ιστορικής εξέλιξης, όσους συνιστούν μια ανορθογραφία σε σχέση με το ιδιαίτερο Ζeitgeist της εποχής της ουτοπίας. Η Στεφανή δεν επιχειρεί μια «από τα κάτω» ανάγνωση της κοινωνικής πραγματικότητας με τους όρους που τούτο γίνεται όλο και πιο συχνά (από) σε μια ιστορική κοινότητα που κλυδωνίζεται από την αυτοαναφορικότητά της. Το αντίθετο. Σκύβει στους απόκληρους, σε όσους δύσκολα κουμπώνουν στα μοντέλα ερμηνείας που δεξιώνονται τα μεγάλα αμφιθέατρα. Υλικό της, το ευτελέστερο δυνατό, πράξη και επιλογή ενσυνείδητη και σπουδαία: ακτινογραφίες ασθενών πεταμένες σε δημόσια νοσοκομεία, έγγραφα ατάκτως ερριμμένα, εξιτήρια ασθενών, παραπεμπτικά για εξετάσεις, υλικό «άνευ σημασίας και σπουδαιότητας» που εύκολα μπορεί να καταλήξει σε χωματερές ή σε κάδους ανακύκλωσης. Αποτυπώσεις βιογραφικών διαδρομών που ελάχιστα εφάπτονται με τις μεγάλες κινήσεις της ιστορίας. Οπως οι επιμελητές της έκθεσης τονίζουν, «κύρια πηγή έμπνευσης η προσωπική εμπειρία της ασθένειας και της νοσηλείας της, καθώς και η ευρύτερη οικογενειακή της ιστορία, και με σαφή αναφορά στην πλατωνική αλληγορία του σπηλαίου. Στόχος η δημιουργία ενός βιωματικού χώρου στοχασμού πάνω στη φύση της ιστοριογραφίας, του ανθρώπινου ίχνους και του τρόπου με τον οποίο αυτό συνιστά μέρος μιας επίσημης και ανεπίσημης την ίδια στιγμή ιστορίας. Τεκμήρια και ιστορίες που αλληλεπικαλύπτονται σε έναν παλίμψηστο χώρο, διατηρώντας την προσωπική και συναισθηματική τους διάσταση και καταλήγοντας σε ένα σύγχρονο memento mori».

Είναι οι δύο διαφορετικές εγκιβωτίσεις του νοήματος της Μεταπολίτευσης αντιθετικές και αντίθετες; Σίγουρα όχι. Αφενός μεν γιατί δίχως την πολιτική δύσκολα μπορείς να ψηλαφίσεις τις ζωές ανθρώπων ακόμη και αν αυτοί δεν συναντήθηκαν ποτέ μαζί της. Οπως γράφει ο σπουδαίος Κάρλο Γκίνσμπουργκ στο εμβληματικό βιβλίο του «Το τυρί και τα σκουλήκια» αφηγούμενος τη ζωή ενός ιταλού μυλωνά την εποχή της Ιερής Εξέτασης, τόσο ο Μενόκκιο όσο και οι σύγχρονοί του μπορεί να μην καταλάβαιναν τίποτα από τις πολιτικές εξελίξεις των ημερών τους, γνώριζαν όμως καλά ότι λεπτές αόρατες κλωστές που πήγαζαν από τις πολιτικές συγκρούσεις και τα οικονομικά συμφέροντα των «μεγάλων» ύφαιναν με κάποιον τρόπο και μάλιστα σαφή τη δική τους ζωή. Από την άλλη το ένστικτο της Στεφανή έχει την ευρωστία να μεταφράσει με όρους μικροϊστορίας αυτό που ο Μ. Μαρμαρινός διατυμπάνισε στην παράσταση «Κομμώτριες/ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΣΗ»: μονάδα μέτρησης της Ιστορίας είναι η καθημερινότητα. Δυστυχισμένοι και δυστυχείς, ψυχικά ταλαιπωρημένοι, βιοπαλαιστές, αποκαμωμένοι και παραιτημένοι αποτελούν τους ασθενείς και οδοιπόρους μιας καθημερινότητας που εν πολλοίς μάς είναι άβολη. Κομμάτι της ιστορίας. Αρέσει – δεν μας αρέσει. Οι ώρες τους κάποτε μπορεί να τρέχουν αργά και βασανιστικά σε θαλάμους νοσοκομείων ανάμεσα σε ράντζα, μπουκάλες οξυγόνου, ετοιμόρροπες πλαστικές καρέκλες και χαρτονένιες εικονίτσες αγίων. Διάολε, τι σχέση έχουν όλα αυτά με την «επίσημη ιστορία» της μεταπολιτευτικής μας περιόδου;

Σκεπτόμενος τα παραπάνω, μου έρχονται στον νου τα λόγια που έλεγαν παλιά οι μεγαλύτεροι: «Τι θες και τα ψάχνεις;…». Ομως… Ομως η Εύα Στεφανή (επιμένει να) τα ψάχνει. Δεν μπορεί να επαναπαυτεί στις απαντήσεις που προσφέρονται ως μνημονικός μονόδρομος. Σκαλίζοντας τις πληγές (της), σκαλίζει τα ίδια τα αφηγήματα. Ψάχνει τις συνάφειες. Τις υπόγειες διαδρομές. Οι ασπρόμαυρες ακτινογραφίες που αγκαλιάζουν τη «φωτεινή σπηλιά» της πυροδοτούν τη σκέψη για τους τροπισμούς που οι κάθε λογής «κλωστές» έδεσαν, δένουν και θα δένουν το άτομο με την οικογένεια, τον κοινωνικό περίγυρο, τις σκληρές δομές. Μετατρέπονται σε αδιάψευστη «ακτινογραφία» μιας κοινωνίας που όχι σπάνια, με επιμέλεια καταχωνιάζει ρωγμές, ρωγματώσεις, ντροπές. Η Στεφανή κάνει ιστορία. Το διανοητικό εύρος της και η σπάνια ψυχοσυναισθηματική της ευαισθησία επιτρέπουν να (ξανα)θυμηθούμε τα λόγια με τα οποία ο Γκίνσμπουργκ κλείνει την εισαγωγή του ξεκινώντας να αφηγείται την ιστορία του ξεχασμένου Μενόκκιο: «Μα ο Μενόκκιο» γράφει ο ιταλός ιστορικός, «είναι επίσης το σκόρπιο σπάραγμα που τυχαία έφτασε ως εμάς, ενός κόσμου σκοτεινού, αδιαφανούς, που μόνο με μια αυθαίρετη χειρονομία μπορούμε να τον συσχετίσουμε με τη δική μας ιστορία. Η κουλτούρα εκείνη καταστράφηκε. Το ότι σεβόμαστε σ’ αυτήν το υπόλειμμά της εκείνο που δεν αποκρυπτογραφείται, που αντιστέκεται σε οποιαδήποτε ανάλυση, δεν σημαίνει ότι υποκύπτουμε στην ανεγκέφαλη γοητεία του εξωτικού και του ακατανόητου. Σημαίνει απλώς ότι λαβαίνουμε υπόψη μας έναν ιστορικό ακρωτηριασμό, του οποίου με μια έννοια, εμείς οι ίδιοι είμαστε θύματα».

Ο Κώστας Κατσάπης (kkats@panteion.gr) διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία του Μεταπολεμικού Κόσμου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και δημόσια ιστορία στο ΕΑΠ. Εχει συγγράψει και επιμεληθεί οκτώ βιβλία, με τελευταίο από αυτά το υβριδικό: Αυστραλία. Δέκα ιστορίες που εκδόθηκε από τον Μωβ Σκίουρο (2022)