Στον παράδρομο {LF}του μαγικού ρεαλισμού

Ο Σέρχιο Πιτόλ (1933-2018) ήταν ένας αξιαγάπητος άνθρωπος. Μονίμως αφηρημένος, μύωπας που έψαχνε διαρκώς τα γυαλιά του, βαρήκοος που επαναλάμβανε την ερώτηση όπως την είχε ακούσει ώστε να απαντήσει αυθόρμητα, αδιάφορο αν η απάντησή του σχετιζόταν με την ερώτηση, αυτοσαρκαζόμενος, περίεργος να γνωρίσει τους συμμετέχοντες σε λογοτεχνικά συνέδρια και να πληροφορηθεί για το έργο τους, οργάνωνε την ανάλογη παρέα για δείπνο σε καλά εστιατόρια, όπου έπινε και κάπνιζε με μέτρο, σιωπηλός ώσπου να αρχίσει να μιλάει, καπνίζοντας αρειμανίως, για τις εμπειρίες του και για τους κορυφαίους συγγραφείς που είχε μεταφράσει, περισσότερους από πενήντα, Γάλλους, Αγγλους, Πολωνούς, Ρώσους. Μεταφράσεις που παραμένουν αξεπέραστες και πρόκειται να εκδοθούν ως «παράλληλο σύμπαν» του έργου του.

Γεννημένος στην Πουέμπλα του Μεξικού, πόλη με έντονο ισπανικό χαρακτήρα, το κέντρο της οποίας εντάσσεται σήμερα στην παγκόσμια κληρονομιά της UNESCO, ήταν τότε βιομηχανικό κέντρο για την παραγωγή ζάχαρης. Ο νεαρός Σέρχιο, που υπέφερε από ελονοσία, πνιγόταν από τη ζαχαρένια ατμοσφαιρική ρύπανση που σκέπαζε την πόλη. Είχε χάσει στην ηλικία των τεσσάρων ετών τους γονείς και την αδελφή του, έτσι που για την υγεία και ανατροφή του μεριμνούσαν γυναικείες μορφές: θείες, δασκάλες και καλόγριες, η φιλαναγνώστρια γιαγιά του κυρίως, που προτιμούσε τον Τολστόι, καθησυχασμένες από το γεγονός ότι ο ασθενικός κιτρινιάρης περνούσε ώρες πολλές στο κρεβάτι του παρέα με βιβλία. Με την οικονομική συνδρομή εκείνων των συγγενών, ολοκλήρωσε Νομικές και Ανθρωπιστικές Σπουδές στο Αυτόνομο Εθνικό Πανεπιστήμιο της Πόλης του Μεξικού, εργάστηκε ως διορθωτής και επιμελητής κειμένων, από το 1960 έζησε σε χώρες της Ευρώπης ως μεταφραστής, μπήκε στο διπλωματικό σώμα, έζησε ως μορφωτικός ακόλουθος σε διάφορες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και στη Μόσχα, ορκίστηκε πρεσβευτής του Μεξικού στην Τσεχοσλοβακία το 1988.

Βραβείο Θερβάντες

Από τότε αρχίζει η συνεργασία του με πλήθος εφημερίδων και περιοδικών, όπου δημοσιεύει διηγήματά του, λογοτεχνικές κριτικές και πολιτιστικές ανταποκρίσεις. Στο μεταξύ, τα μυθιστορήματά του ενθουσιάζουν, βραβεύονται και το 2005 τιμάται με το Βραβείο Θερβάντες, γνωστό ως το Νομπέλ της ισπανόφωνης λογοτεχνίας. Στον λόγο που εκφώνησε αποδεχόμενος το βραβείο, αναφέρει: «Αντικείμενο της γραφής είναι η δυνατότητα να μετατρέψεις μια χιλιοειπωμένη καθημερινή λέξη σε νέα λέξη, με μόνη προϋπόθεση να την τοποθετήσεις στο κατάλληλο σημείο μιας φράσης». Στα τελευταία χρόνια του βίου του αποτραβήχτηκε στην πόλη Χαλάπα της επαρχίας Βερακρούς, στο πανεπιστήμιο της οποίας είχε διδάξει, υποφέροντας από προοδευτική αφασία, ανίκανος να μιλήσει, να αποδώσει το σωστό νόημα των λέξεων, να κατανοήσει το περιβάλλον του, ανίκανος να διαβάσει.

Γράφοντας και δημοσιεύοντας κατά τις δεκαετίες 1960-1980, χρόνια κυριαρχίας του «μαγικού ρεαλισμού», ο Πιτόλ είχε κιόλας λοξοδρομήσει σε έναν προσωπικό παράδρομο απολογητικού ανθρωπισμού, όπου η ζωή είναι μαγική, τυλίγει τον άνθρωπο στη σαγήνη της, αιτιολογεί τις πράξεις και απιστίες του, κατανοεί τη μοίρα του και την πορεία του προς τον θάνατο. Πρόκειται, «μέσα από την καθημερινότητα της ποίησης και την ποίηση της καθημερινότητας», έγραφε, οι κατ’ επίφαση τρομερές και φοβερές περιπέτειες του ανθρώπου να μεγαλύνονται θαυμαστικά και να θεραπεύονται χάρη στο χιούμορ. Αυτός ο προσωπικός παράδρομος καθιστούσε τον Πιτόλ έναν εκτός του κυρίαρχου λογοτεχνικού παρόντος δημιουργό, που διέσωζαν στην επιφάνεια οι βραβεύσεις και οι πιστοί αναγνώστες του. Από το 1990 και μετά, ιδιαιτέρως μετά το Βραβείο Θερβάντες, καθώς η ορμή του «μαγικού ρεαλισμού» περιοριζόταν, ο Πιτόλ αναγνωρίστηκε ως δεσπόζουσα προσωπικότητα που πολλά κατέθεσε στην Τράπεζα της Τέχνης.

Εργο ακατάτακτο

Το βιβλίο του Η τέχνη της φυγής παραπέμπει στην ομώνυμη σύνθεση του Μπαχ, ύψιστο δείγμα αρμονικής δεινότητας της μουσικής τέχνης, αλλά και στη φυγή της ζωής, τα ίχνη της οποίας είναι οι μνήμες, συγκερασμένοι απόηχοι της ροής του βίου. Η κριτική στην εφημερίδα El País (19-9-1999) υπογραμμίζει: «Είναι έργο που δεν κατατάσσεται σε κάποιο από τα γνωστά είδη. Είναι βιβλίο αναμνήσεων, δοκίμιο, μυθιστόρημα, εξατομικευμένος ταξιδιωτικός οδηγός απίθανων διαδρομών, συναντήσεων και μαθητείας από τη Βενετία, μέσω Σιένας, Ρώμης, Πράγας, Βαρσοβίας, Ζυρίχης, Βαρκελώνης και άλλων ως την επαρχία Τσιάπας του Μεξικού, χωρίς να αποκλείονται επιστροφές, όπως στην περίπτωση της Βενετίας. “Η μνήμη”, όπως δηλώνει ο Πιτόλ, “λειτουργεί με τoν ίδιο λοξό τρόπο, την ίδια ανατρεπτική λογική που διαφεντεύει το όνειρο. Ψαχουλεύει σε κρυμμένα πηγάδια από τα οποία αντλεί οράματα, διαφορετικά από τα όνειρα, τα οποία οράματα σχεδόν πάντα είναι απολαυστικά”».

Την ελληνική έκδοση προλογίζει η Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, που δίνει με σαφήνεια την αξία της Τέχνης της φυγής, καταλήγοντας: «Είναι μια αυτοβιογραφία της ίδιας της λογοτεχνίας μέσα από το βλέμμα ενός (συνήθως) ευτυχούς ξενιστή της». Ο εκδότης μάς υπενθυμίζει πως έχουν εκδοθεί στα ελληνικά τα εξής μυθιστορήματα του Πιτόλ από τις εκδόσεις Καστανιώτη: Το γαϊτανάκι του έρωτα (2004) και Η συζυγική ζωή (2007).

Απόσπασμα

«Για την αθωότητα, την τύφλωση, το αναπόδραστο»

Τον τελευταίο καιρό μού έχει συμβεί πολλές φορές να συνειδητοποιήσω ότι έχω ένα παρελθόν. Όχι μόνο επειδή έχω φτάσει σε μια ηλικία όπου το μεγαλύτερο μέρος της διαδρομής έχει ήδη διανυθεί, αλλά κι επειδή γνωρίζω κομμάτια της παιδικής μου ηλικίας από τα οποία μέχρι πρόσφατα ήμουν εντελώς αποκομμένος. Μπορώ να διακρίνω με αρκετή σαφήνεια τα προηγούμενα στάδια της ζωής μου, την αυτοτέλεια των επί μέρους καιτη σχέση τους με το όλον, κάτι που προηγουμένως μού ήταν αδύνατον. Όταν θυμάμαι τη νιότη, όχι μόνο τη δική μου μα και των άλλων, νιώθω πια συγκίνηση και σεβασμό για την αθωότητά της, την τύφλωση, την αδιαλλαξία της, το αναπόδραστο. Κι αυτό ακριβώς μου επιτρέπει να διανοούμαι το μέλλον σαν κάτι απέραντο, άγνωστο, γεμάτο υποσχέσεις (σελ. 27).

Σέρχιο Πιτόλ
Η τέχνη
της φυγής
Μτφ. Αγγελική Βασιλάκου
Εκδ. Δώμα, σελ. 445
Τιμή 20 ευρώ