Κινηματογραφικό καλοκαίρι made in Japan

Από την Πέμπτη 27 Ιουνίου μέχρι τον προσεχή Οκτώβριο η κινηματογραφική εταιρεία New Star κάνει μια μεγάλη θερινή εξόρμηση στον ιαπωνικό κινηματογράφο προτείνοντας στο κοινό γνωστές αλλά και άγνωστες ταινίες γυρισμένες σε μια περίοδο 47 χρόνων. Με παλαιότερη την κλασική «Ρασομόν» του Ακίρα Κουροσάβα και πιο σύγχρονη το θρίλερ «Cure» του Κιγιόσι Κουροσάβα, 17 ταινίες με την υπογραφή 12 σκηνοθετών θα δώσουν την ευκαιρία στους θεατές των θερινών να μπουν στο κινηματογραφικό «σύμπαν» της Χώρας του Ανατέλλοντος Ηλίου. Ακολουθεί μια αναδρομή σε όλες αυτές τις ταινίες, κάποιες από τις οποίες θα κάνουν την παρθενική εμφάνισή τους σε ελληνικές αίθουσες και όλες θα προβληθούν σε αποκαταστημένες κόπιες. Την αυλαία, στις 27/6, θα σηκώσει ο «Επιστάτης Σάνσο» του Κέντζι Μιζογκούτσι, μια επετειακή επανέκδοση καθώς φέτος η ταινία κλείνει 70 χρόνια ζωής.

Τεϊνοσούκε Κινουγκάσα – «Η πύλη της Κολάσεως» (1953)

Η πρώτη, όπως πιστεύεται, έγχρωμη παραγωγή της Ιαπωνίας που εξήχθη και παρουσιάστηκε εκτός της χώρας είναι το χρονικό ενός ανεξέλεγκτου ερωτικού πάθους ανάμεσα σε έναν πολεμιστή του αυτοκράτορα (Καζούο Χαζεγκάβα) ο οποίος ερωτεύεται μια παντρεμένη (Ματσίκο Κίο) και μπαίνει σε μια παρανοϊκή διαδικασία για να κερδίσει τον έρωτά της και να την κάνει δική του. Ολα αυτά στην Ιαπωνία του 12ου αιώνα και με σεναριακά θεμέλια το μοναδικό θεατρικό έργο του Kαν Κικούτσι που μετατράπηκε σε ταινία (πολλά από τα μυθιστορήματα και τις ιστορίες του έχουν διασκευαστεί για το σινεμά). Ο Κικούτσι δεν είδε ποτέ την ταινία του Τεϊνοσούκε Κινουγκάσα (1896-1982) καθώς πέθανε πρόωρα σε ηλικία μόλις 59 ετών, το 1948. Δύο υποψηφιότητες για Οσκαρ ακολούθησαν το 1955 μετά τη διανομή της «Πύλης» στις ΗΠΑ. Κέρδισε το Oσκαρ καλύτερων κοστουμιών έγχρωμης ταινίας (Μιτσούζο Γουάντα) αλλά και ένα ειδικό Οσκαρ καλύτερης μη αγγλόφωνης ταινίας που διανεμήθηκε στην Αμερική το 1954.

Ακίρα Κουροσάβα – «Ρασομόν» (1950)

Ο βιασμός μιας γυναίκας και η δολοφονία του σαμουράι συζύγου της μέσα από τη διαφορετική οπτική τεσσάρων μαρτύρων της τραγωδίας δημιουργούν τον κόσμο αυτού του πραγματικού αριστουργήματος που τιμήθηκε με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ Βενετίας το 1951 και συνέβαλε στη διεθνή αναγνώριση όχι απλώς του σκηνοθέτη της Ακίρα Κουροσάβα (1910-1998) και του πρωταγωνιστή της Τοσίρο Μιφούνε αλλά του ιαπωνικού κινηματογράφου γενικότερα. Στο πέρασμα του χρόνου, η βασική ιδέα αυτής της ταινίας, οι διαφορετικές όψεις της αλήθειας με άξονα το ίδιο περιστατικό (τέσσερα αφηγήματα συνθέτουν τον κορμό της ταινίας), έχει εμπνεύσει αμέτρητους δημιουργούς, διότι ξεφεύγοντας από το αυστηρά ιαπωνικό πλαίσιο, ο Κουροσάβα θέτει παγκόσμια ερωτήματα που μας αφορούν ως άτομα και ως κοινωνία. Μάλιστα, η έκφραση «φαινόμενο Ρασομόν» αποτελεί πλέον κομμάτι της νομικής αργκό για την περιγραφή αντιφατικών καταθέσεων. Θυμίζουμε ότι το «Ρασομόν» προβλήθηκε στην Ελλάδα ως «Η γκέισα και ο σαμουράι».

Κεϊσούκε Κινοσίτα – «Η μπαλάντα του Ναραγιάμα» (1958)

Μια σπαραχτική ιστορία βασισμένη στην παράδοση ενός ορεινού χωριού της Ιαπωνίας, σύμφωνα με την οποία οι απόγονοι εκείνων που έχουν ξεπεράσει τα 70 χρόνια ζωής είναι υποχρεωμένοι να κουβαλήσουν τους γονείς τους ως την κορυφή του όρους Ναραγιάμα και να τους εγκαταλείψουν εκεί ώσπου να πεθάνουν από την πείνα και τη δίψα. Αυτός ο διεισδυτικός στοχασμός πάνω στις ανθρώπινες σχέσεις, στην τραγικότητα της ανθρώπινης φύσης και στην επίπονη εμπειρία του αποχαιρετισμού είναι κυρίως γνωστός στην Ελλάδα από την ταινία με τον ίδιο τίτλο του Σοέι Ιμαμούρα, η οποία το 1983 απέσπασε τον Χρυσό Φοίνικα στο Φεστιβάλ των Καννών και εν συνεχεία είχε θαυμάσια κίνηση στις αίθουσες. Η ταινία του αφιερώματος ωστόσο είναι η πρώτη που γυρίστηκε με αυτό το θέμα από τον Κεϊσούκε Κινοσίτα (1912-1998), έναν σκηνοθέτη της ίδιας γενιάς με τον Ακίρα Κουροσάβα, που παρότι γύρισε περισσότερες από 40 ταινίες, ποτέ δεν απέκτησε παρόμοια φήμη.

Χιρόσι Τεσιγκαχάρα – «Γυναίκα στους αμμόλοφους» (1964)

Το αριστούργημα του Χιρόσι Τεσιγκαχάρα (1927-2001) δικαίως θεωρείται μια από τις πιο πυρετώδεις όσο και αισθαντικές απεικονίσεις της μάχης των δύο φύλων στην ιστορία του σινεμά και αναπτύσσεται μέσα από τη σχέση ενός εντομολόγου (Εϊτζι Οκάντα) ο οποίος κατά τη διάρκεια των διακοπών του παγιδεύεται από τους ντόπιους ενός χωριού για να ζήσει με μια γυναίκα (Κιόκο Κισίντα) που ως «έργο ζωής» έχει αναλάβει το φτυάρισμα της άμμου στην περιοχή. Επιστήμη, εξουσία, σεξ, ταυτότητα, αλλοτρίωση, τα στοιχεία ενός μοναδικού «καφκικού» κοκτέιλ, μιας παραβολής για την ανθρώπινη ύπαρξη, μιας ταινίας η οποία όχι απλώς δεν έχει καθόλου γεράσει στον χρόνο αλλά αντιθέτως, όσο τα χρόνια περνούν γίνεται όλο και πιο γοητευτική και μυστηριώδης παγιδεύοντας μυαλό και αισθήσεις σε ένα συναρπαστικό μυστήριο, που αναδεικνύεται ακόμα περισσότερο χάρη στην καταπληκτική ασπρόμαυρη φωτογραφία του. Ο Τεσιγκαχάρα προτάθηκε για το Οσκαρ σκηνοθεσίας το 1966 και μάλιστα, έναν χρόνο πριν, η «Γυναίκα στους αμμόλοφους» είχε κερδίσει υποψηφιότητα για το Οσκαρ καλύτερης ξενόγλωσσης ταινίας.

Μασάκι Κομπαγιάσι – «Kwaidan» (Ιστορίες φαντασμάτων, 1964)

Το «Kwaidan», που μεταφράστηκε στη χώρα μας «Ιστορίες φαντασμάτων», θεωρείται η βασίλισσα του υπερφυσικού κινηματογραφικού τρόμου στην Ιαπωνία και φέρει την υπογραφή του μαρξιστή ιάπωνα σκηνοθέτη Μασάκι Κομπαγιάσι (1916-1996), γνωστού για την κοινωνική κριτική που άσκησε στη φεουδαρχική ιαπωνική κοινωνία καθώς και σε όλα τα βασικά στοιχεία που διαμόρφωσαν την πατρίδα του: αριστοκρατία, μιλιταρισμός, τυπολατρία, πρότυπα ηθικής ακεραιότητας, παραδόσεις. Βάση των «Ιστοριών φαντασμάτων», που διεκδίκησαν το Οσκαρ καλύτερης ξενόγλωσσης ταινίας, είναι οι συλλογές ιαπωνικών θρύλων που κατέγραψε ο γεννημένος στην Ελλάδα συγγραφέας Λευκάδιος Χερν. Ο Μασάκι Κομπαγιάσι επέλεξε τέσσερις, κάποιες μάλιστα από τις οποίες, όπως η ιστορία της «Γιούκι-Ονα» (της «Γυναίκας του χιονιού»), ανήκουν στις διασημότερες ιστορίες φαντασμάτων της ιαπωνικής παράδοσης.

Κέντζι Μιζογκούτσι – «Ουγκέτσου Μονογκατάρι» (1953) / «Σταυρωμένοι εραστές» (1954) / «Ο επιστάτης Σάνσο» (1954)

Το «Ουγκέτσου Μονογκατάρι» (κατά λέξη «Η ιστορία της υγρής, θολής σελήνης») αναγνωρίζεται ως η επιτομή του έργου του Κέντζι Μιζογκούτσι (1898-1956) και είναι η ταινία που συγκεντρώνει την αισθητική του θέση απέναντι στον κινηματογράφο. Ιστορία φαντασμάτων μεν αλλά στην ουσία (όπως όλες οι δημιουργίες του) βουτηγμένη στην πιο αμείλικτη πραγματικότητα, μιλά για τα πάθη, τα όνειρα και τη μοίρα των ανθρώπων. Μια «ομηρική» περιπέτεια για την πίστη και την αυταπάρνηση που υμνήθηκε από τα Cahiers du Cinema, με τους Ζαν Λικ Γκοντάρ και Ερίκ Ρομέρ να ανακαλύπτουν έναν σκηνοθέτη κλασικό της τέχνης του σινεμά, στην παράδοση των Καρλ Ντράγιερ, Ινγκμαρ Μπέργκμαν και Ντ. Γ. Γκρίφιθ (στη φωτογραφία, ο Μιζογκούτσι στα γυρίσματα της ταινίας). Δύο ακόμα ταινίες του Μιζογκούτσι εμπεριέχονται στο αφιέρωμα: οι «Σταυρωμένοι εραστές», η ιστορία ενός ζευγαριού, στη φεουδαρχική Ιαπωνία του 17ου αιώνα, διασκευή ενός θεατρικού έργου του Τσικαμάτσου Μονζαέμον που συνδυάζει το θέατρο Καμπούκι με το θέατρο μαριονετών και «Ο επιστάτης Σάνσο», που καταγράφει το μαρτύριο μιας οικογένειας στη μεσαιωνική Ιαπωνία από τη στιγμή που ο πάτερ φαμίλιας, ένας φιλεύσπλαχνος κυβερνήτης, οδηγείται στην εξορία, όπου και αναζητείται από τη γυναίκα και τα δύο παιδιά του.

Σοέι Ιμαμούρα – «Μαύρη βροχή» (1989)

Η μαύρη βροχή στον τίτλο αναφέρεται στον συνδυασμό τέφρας, ραδιενεργών εκροών και νερού που έπεσαν μία – δύο ώρες μετά την έκρηξη της βόμβας στη Χιροσίμα στις 6 Αυγούστου 1945. Οι συνέπειες της τραγωδίας είναι το θέμα αυτής της συγκλονιστικής ταινίας του Σοέι Ιμαμούρα (1926-2006) που βάσισε το σενάριό της στο μυθιστόρημα του Mασούτζι Ιμπούσε. Ενοχλητικό και δυσάρεστο (όπως όμως όφειλε να είναι), αυτό το ψυχολογικό δράμα καταφέρνει μέσω άκρως καταθλιπτικών σκηνών όχι απλώς να απεικονίσει την τραγικότητα του γεγονότος αλλά να φέρει τον θεατή στη θέση των ψυχικά κλονισμένων ηρώων του. Συχνά αναρωτιόμαστε αν οι άνθρωποι που βλέπουμε είναι πραγματικά άρρωστοι σωματικά εξαιτίας της αργής επιδείνωσης των θυμάτων της ραδιενέργειας στη Χιροσίμα, ή νομίζουν ότι είναι αφού το τραύμα έχει κλονίσει διά παντός τον ψυχικό τους κόσμο.

Γιασουτζίρο Οζου – «Κυματιστά σύννεφα» (1959)

Προς τη δύση όχι μόνο της καριέρας αλλά και της ζωής του, ο ιάπωνας δάσκαλος του σινεμά Γιασουτζίρο Οζου (1903-1963) επέστρεψε σε μια ιστορία που είχε γυρίσει ο ίδιος 25 περίπου χρόνια στο παρελθόν διαχειρίζοντας μια οικογενειακή ιστορία· το θεματικό φόρτε του με το «Tokyo Story» (Επίσκεψη στο Τόκιο) σταθερά στην κορυφή. Στα «Κυματιστά σύννεφα» παρακολουθούμε την προσπάθεια ενός ηθοποιού περιοδεύοντος θιάσου Καμπούκι (Γκαντζίρο Νακαμούρα) να ξανασμίξει με την κάποτε ερωμένη του, ιδιοκτήτρια μπαρ σάκε (Χαρούκι Σουγκιμούρα) αλλά και τον νόθο γιο του (Χιρόσι Καβαγκούτσι). Με βάση αυτό το μάλλον απλό σενάριο, ο Oζου χτίζει ένα έπος βαθιάς ανθρωπιάς και κατανόησης που στηρίζεται υπέροχα από τη χρωματική πανδαισία του θρυλικού  κινηματογραφιστή Kαζούο Μιγιαγκάβα που ως διευθυντής φωτογραφίας είχε δουλέψει τόσο στο «Ρασομόν» του Ακίρα Κουροσάβα όσο και στο «Ουγκέτσου Μονογκατάρι» του Κέντζι Μιζογκούτσι.

Κον Ιτσικάουα – «Nobi» (1959) / «Η εκδίκηση ενός ηθοποιού» (1963)

Δύο διαφορετικού περιεχομένου ταινίες με την υπογραφή του Κον Ιτσικάουα (1915-2008), σκηνοθέτη του αντιπολεμικού αριστουργήματος «Η άρπα της Βιρμανίας», θα παιχτούν στο αφιέρωμα και μάλιστα για πρώτη φορά σε ελληνική διανομή στην αίθουσα. Στην επίσης αντιπολεμική ταινία «Nobi» παρακολουθούμε την αγωνιώδη κατάβαση στην ψυχολογική και σωματική λήθη μιας ομάδας ιαπώνων στρατιωτών εγκλωβισμένων σε μια παράξενη γη κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ενώ στην «Εκδίκηση ενός ηθοποιού», ένας ηθοποιός θιάσου Kαμπούκι (Καζούο Χατζεγκάουα, στη φωτογραφία), στοχεύει στην καταστροφή των τριών ανδρών που προκάλεσαν τον θάνατο των γονιών του. Ενα πραγματικό κομψοτέχνημα του Κον Ιτσικάουα, που μέσα από τους αφηγηματικούς κανόνες του θρίλερ, μετατρέπεται σε στοχασμό για το θέατρο Καμπούκι, γνωστό για τις έντονα στυλιζαρισμένες παραστάσεις του, τα λαμπερά, γεμάτα στολίδια κοστούμια του και για το περίτεχνο μακιγιάζ κουμαντόρι στα πρόσωπα των ηθοποιών.

Κιγιόσι Κουροσάβα – «Cure» (1997)

Αυτό το φορμαλιστικό, τηλεπαθητικό «παιχνίδι» ανάμεσα σε έναν νευρωτικό αστυνομικό (ο Κότζι Γιακούσο, πρωταγωνιστής στις «Υπέροχες μέρες» του Βιμ Βέντερς) και τον κατά συρροή δολοφόνο χωρίς μνήμη τον οποίο καταδιώκει είναι τελικά μια ακτινογραφία της ίδιας της Ιαπωνίας, ερημωμένης, αιχμάλωτης μέσα σε κάτι που θυμίζει βουβή παράνοια. Ικανός μέσα σε μερικά πλάνα να δημιουργεί μια ενοχλητική ανησυχία ή το αίσθημα πανικού, ο Κιγιόσι Κουροσάουα, κατ’ εξοχήν σκηνοθέτης «του φόβου», συνδυάζει το θρίλερ με τον στοχασμό και την ποίηση, κληρονομιά αφ’ ενός της μεγάλης παράδοσης του ιαπωνικού κινηματογράφου και αφ’ ετέρου του σύγχρονου ευρωπαϊκού σινεμά και της οικονομίας των μέσων των αμερικανικών b-movies. Με διαφορετικές αισθητικές επιλογές το «Cure», κατά κάποιον τρόπο, βρίσκεται στον αντίποδα των αμερικανικών αστυνομικών ταινιών τρόμου, με πιο διάσημο παράδειγμα το «Seven» (1995) του Ντέιβιντ Φίντσερ.

Τακάσι Μιίκε – «Rainy Dog» (1997)

Ο Γιούτζι (Σο Αϊκάβα), ένας εξόριστος Iάπωνας Γιακούζα που πλέον ζει και «εργάζεται» στην Ταϊβάν, θα αναλάβει παρά τη θέλησή του την προστασία ενός αγοριού το οποίο παράτησε χωρίς εξήγηση μια πρώην φίλη του. Η μεσαία ταινία της «Τριλογίας της Μαύρης Κοινωνίας» του απίστευτα παραγωγικού Τακάσι Μιίκε (έχει ασχοληθεί με όλα τα είδη του ιαπωνικού κινηματογράφου και η εργογραφία του στο σινεμά και την τηλεόραση ξεπερνά τους 100 τίτλους) εδραιώνει τα θέματα που εισήχθησαν στην πρώτη ταινία της τριλογίας (Shinjuku Triad Society, 1995) και που θα ολοκληρωθούν στην τρίτη (Ley Lines, 1999). Αυτή είναι η μόνη ταινία της τριλογίας που δεν γυρίστηκε στην Ιαπωνία αλλά στην Ταϊβάν και έχει σαφείς ομοιότητες με το «Leon» του Λικ Μπεσόν, όπου μια παρόμοια σχέση πατρικής προστασίας – φιλίας – αγάπης αναπτύσσεται ανάμεσα στον ήρωα του Ζαν Ρενό και την ηρωίδα της Νάταλι Πόρτμαν.

Μίκιο Ναρούζε – «Μια γυναίκα ανεβαίνει τη σκάλα» (1960) / «Μεγάλος αδελφός, μικρή αδελφή» (1953) / «Αστραπή» (1952)

Αν και στον 21ο αιώνα το έργο του Μίκιο Ναρούζε (1905-1969) είναι λιγότερο γνωστό από εκείνα των σύγχρονών του, Κουροσάβα, Μιζογκούτσι και Οζου, οι περισσότερες από τις 85 ταινίες που σκηνοθέτησε στην περίοδο 1930-1967 παραμένουν μοναδικές στον τρόπο με τον οποίο δίνουν βάρος στους γυναικείους χαρακτήρες, στο πρότυπο ίσως του αρχετυπικού αμερικανικού μελοδράματος. Η «Αστραπή» είναι η ιστορία μιας νεαρής γυναίκας (Χιντέκο Τακαμίνε) που καταφέρνει να κάνει ένα διάλειμμα με τη δυσλειτουργική οικογένειά της που προσπαθούσε να της κανονίσει έναν γάμο με έναν δυσάρεστο άντρα τον οποίο έχει απορρίψει. Στο «Μεγάλος αδελφός, μικρή αδελφή», η μεγαλύτερη κόρη (Ματσίκο Κίο) μιας αγροτικής οικογένειας επιστρέφει έγκυος στο πατρικό της, δοκιμάζοντας μερικούς από τους ήδη αδύναμους οικογενειακούς δεσμούς της και, τέλος, η διασημότερη ταινία του Ναρούζε, «Μια γυναίκα ανεβαίνει τη σκάλα», είναι το τρυφερό πορτρέτο μιας γυναίκας σε αδιέξοδο, (Χιντέκο Τακαμίνε, στη φωτογραφία) στη μεταπολεμική Ιαπωνία.