Η βαρύτητα και η χάρη του Χρήστου Παπούλια

Ο Χρήστος Παπούλιας (1953-2024) υπήρξε μία ιδιαίτερη φυσιογνωμία της ελληνικής αρχιτεκτονικής, αναγνωρισμένη στο εξωτερικό, καθώς αναζητούσε τη μορφή της αρχιτεκτονικής επιστρέφοντας στις αξίες της τέχνης. Φίλοι και συνεργάτες, αλλά και νεότεροι αρχιτέκτονες παρουσιάζουν στο αφιέρωμα των «Προσώπων» πτυχές του έργου και κείμενά του από το αρχείο του.

Η ενασχόλησή μας με τον Χρήστο Παπούλια ξεκίνησε, δύο χρόνια πριν, σε μια προσπάθεια να ικανοποιήσουμε τη φυσική περιέργεια που γεννήθηκε όταν ήρθαμε αντιμέτωποι με την πρότασή του για το Εριχθόνιο Μουσείο της Ακρόπολης. Μια περιέργεια, η οποία μπορεί να συμπυκνωθεί στο εξής διπλό ερώτημα: ποιος είναι και γιατί δεν τον γνωρίζουμε; Ξεκινώντας, λοιπόν, μια έρευνα δημοσιογραφικού χαρακτήρα με επισκέψεις στο σπίτι του, καταλήξαμε να μελετάμε μέσα από το αρχείο του τα ίχνη μιας επίμονης και εξαιρετικά ενδιαφέρουσας δραστηριότητας. Ετσι, μεταφέραμε το σύνολο του υλικού του σε χώρο που μας παραχωρήθηκε από την ΑΣΚΤ με τελικό σκοπό να συστηθεί και να παρουσιαστεί στο ευρύ κοινό μέσω μιας έκθεσης ή μιας έκδοσης.

Θεωρητικά κείμενα, εικαστικά έργα, επιμέλειες εκθέσεων και εκδόσεων, αρχιτεκτονικές προτάσεις εντός και εκτός διαγωνισμών, αλλά και ένα πλήθος κτισμένων έργων πρωτοφανούς ενδιαφέροντος συγκροτούν μια πορεία η οποία κινήθηκε στα όρια της φιλοσοφίας και της τέχνης, επιστρέφοντας όμως συνεχώς σε ένα κέντρο που για τον ίδιο δεν ήταν άλλο από την αρχιτεκτονική. Στα έργα του Χρήστου Παπούλια το αρχιτεκτονικό αφήγημα – όπως συνηθίζουμε να το λέμε – συχνά αποκτά διαστάσεις μυθοπλασίας, φαντασίωσης ή φιλοσοφικού αναστοχασμού. Παράλληλα, ο σχεδιασμός οργανώνεται σαν μια συνειδητή απόκλιση από την παραδεδομένη πρακτική υιοθετώντας στοιχεία εικαστικής δημιουργίας, αλλά και θολώνοντας τα όρια της ίδιας της αρχιτεκτονικής· κτιριακές παρεμβάσεις αρθρώνονται ως τοπιακές διαμορφώσεις ή χωρικά-λειτουργικά πρωτόκολλα εστιάζοντας περισσότερο στην εμπειρία του χώρου παρά στη σχεδιαστική παραγωγή του, και οδηγώντας συχνά στο ελάχιστο.

Ο τρόπος εργασίας αυτός δεν υιοθετείται σε μια προσπάθεια διάνθισης μιας κατά τα άλλα πεζής αρχιτεκτονικής εργασίας. Αντίθετα – κι εδώ κρύβεται και το ουσιαστικό ενδιαφέρον της περίπτωσης του Παπούλια – οι αποκλίσεις αυτές, όπως τις περιγράψαμε, αποσκοπούν στη διεύρυνση της αρχιτεκτονικής πρακτικής και στη διερεύνηση βασικών ζητημάτων που την απασχολούν. Κι αν παρά τη διεθνή του καταξίωση αναρωτιόμαστε ακόμη γιατί δεν τον γνωρίζουμε αρκετά, είναι σαφές ότι η απάντηση δεν αφορά μόνο τον ίδιο αλλά και τα λανθάνοντα όρια της κοινότητας μέσα στην οποία δραστηριοποιήθηκε.

Η σχετική, λοιπόν, απουσία του Χρήστου Παπούλια από την εγχώρια αρχιτεκτονική συζήτηση δεν μας απογοητεύει ούτε μας αιφνιδιάζει, αλλά μαρτυρά μια κρυμμένη δυναμική της νεοελληνικής αρχιτεκτονικής που μένει να διερευνηθεί και αποτελεί και για εμάς μια ελπίδα θυμίζοντάς μας ότι η ανάγκη της αγοράς για μια αρχιτεκτονική αναπόφευκτα συρρικνωμένη και συντηρητική είναι μάλλον απατηλή.

Οι Κωνσταντίνος Ευσταθίου, Νίκος Λάμπρου και Κωνσταντίνος Τσέλλος είναι αρχιτέκτονες και μελετούν το αρχείο του Χ. Παπούλια από το 2022

Τρία έργα με τα δικά του λόγια

Εριχθόνιο Μουσείο Ακροπόλεως

Η πρόταση παρουσιάστηκε για πρώτη φορά σε διάλεξη που έγινε στο Centre d’Art Contemporain της Γενεύης στις 5 Δεκεμβρίου 1990. Η ίδια πρόταση παρουσιάστηκε σε διάλεξη και στην Architectural Association του Λονδίνου στις 23 Ιανουαρίου 1991. Στο αρχιτεκτονικό περιοδικό «Τεύχος 5» το  1991 ο Χρήστος Παπούλιας γράφει: «Το Μουσείο της Ακρόπολης είναι ένα μουσείο – τομή στο χώρο και το χρόνο, κάθετη και οριζόντια. Το υπόγειο αυτό μουσείο, που περιγράφεται από την τοπογραφία του βράχου, τη βάση πάνω στην οποία πατάει ο Παρθενώνας σε βάθος μέχρι και 14 μέτρα  και το εσωτερικό των τειχών με φάρδος 7 μέτρων, είναι ο τόπος που κρατάει νωπή κάτω από το βάρος των υγρών χωμάτων τη μνήμη της αρχαϊκής εποχής, γιατί μπαζώθηκε ακριβώς πάνω στο πέρασμα από το αρχαϊκό  στο κλασικό όταν κατεδαφίστηκε ο αρχαϊκός ναός, το Εκατόμπεδον, και χτιζόταν ο Παρθενώνας. Ολες οι μνήμες, τα πρότερα τείχη, οι οικίες της προκλασικής εποχής, οι τάφοι, μα ακόμη και τα εργαστήρια κοπής των μαρμάρων, θα αποκαλυφθούν και θα παραμείνουν στη θέση τους. Ο σκοτεινός και υγρός αυτός χώρος είναι ο μόνος τόπος που δεν τον άγγιξε η ιστορία των τελευταίων 2.500 χρόνων. Το μπάζωμα του Περικλή κρατάει το μυστικό του περάσματος από το αρχαϊκό στο κλασικό για να παραδώσει αυτούσιο σε εμάς σήμερα το Μουσείο…

Οι τόποι αυτοί που στα πλευρά της Ακρόπολης κράτησαν ζωντανή τη νηπιακή ηλικία αυτού του πολιτισμού είναι τόποι που έχουν φορτιστεί με την έννοια της κρύπτης, και ειδικά ο χώρος αυτός του μεγάλου μπαζώματος έχει τη διπλή συμβολική αξία της κρύπτης κάτω από τον Παρθενώνα. Η κατάβαση στην κρύπτη, με την ταυτόχρονη κατάβαση στον χρόνο, στάθηκε το πιο σημαντικό στοιχείο που μας αποκαλύπτει το τι είδους μουσείο είναι το Μουσείο της Ακρόπολης».

Δύο κατοικίες για τον Γιάννη Κουνέλλη

Τοσκάνη, Ιταλία, 1989

«Μια φορά, όταν ήμουν παιδί, τη νύχτα, η ντουλάπα στο σπίτι μας έχασε το ένα της πόδι. Πανικός ακολούθησε την απειλητική κλίση της ντουλάπας. Η γιαγιά, ήρεμα, τοποθέτησε κάτω από το σπασμένο πόδι έναν τόμο της Εγκυκλοπαίδειας Britannica, ο οποίος, κολλημένος σταθερά από κάτω, κράτησε ίσια την ντουλάπα για το υπόλοιπο των νεανικών μου χρόνων.

Υστερα από αυτό το περιστατικό, η λέξη αποκατάσταση απέκτησε μεγάλο νόημα. Η σοφή πράξη της γιαγιάς ξεπερνούσε κάθε επιστήμη της μηχανικής. Ο τόμος έγινε προέκταση της ντουλάπας. Ενα πόδι και μια προσθήκη. Αποκατάσταση, ή “αναστήλωση”, όπως λέμε πιο συχνά στα ελληνικά, σημαίνει “επαναφέρω το στήριγμα”. Τόσα πολλά έμαθα από τη γιαγιά μου και το βιβλίο της: να επεκτείνω και να προσθέτω στο νόημα του ρήματος “αποκαθιστώ”».

Κείμενο παρουσίασης του έργου στο περιοδικό «Bauwelt», τεύχος 38/1995

Η τελευταία κατοικία της Jane Motley

Ταμαρίντ, Κόστα Ρίκα, 1999

«Τη γνώρισα στην Υδρα το 1982. Με καταγωγή από την περιοχή της Βοστώνης. Ξεκίνησε ένα ταξίδι ζωής, αλλάζοντας τόπο, χώρα και ήπειρο περίπου δεκαπέντε φορές κατά τη διάρκεια της ζωής της. Η περίοδος που εγκαταστάθηκε “μόνιμα” στην Υδρα αγοράζοντας ένα σπίτι εκεί διήρκεσε περίπου μία δεκαετία. Πουλώντας το σπίτι της Υδρας, μετακόμισε στο Ταμαρίντ στην Κόστα Ρίκα. Από εκεί έλαβα επιστολή της που με καλούσε να της χτίσω ένα σπίτι στο οικόπεδο που αγόρασε στο Ταμαρίντ, πάνω στην παραλία, στέλνοντας μαζί και το τοπίο ζωγραφισμένο από την παραλία. Μου είχε πει ότι στην περιοχή υπήρχαν τίγρεις. Σκέφτηκα τον κατασπαραγμό θηρίων με κατάλοιπα εντοσθίων, συκώτια, μισοφαγωμένα πνευμόνια, μια καρδιά, αλλά για το ατελιέ της σχεδίασα ένα πουγκί, γιατί από αυτό επιβίωνε ανεξάρτητη. Εστειλα τα σχέδια, έλαβα τα στατικά από το γραφείο του Ταμαρίντ, με ειδοποίησαν ότι εκδόθηκε η άδεια οικοδομής και έλαβα ένα τελευταίο γράμμα από τον στατικό του Ταμαρίντ ότι η Jane Motley πέθανε».

Κείμενο παρουσίασης του έργου στο βιβλίο «Η ελάχιστη δομή – Σκηνές της καλύβας», επιμέλεια Αποστόλης Αρτινός, 2014, Εκδόσεις Κριτική ΑΕ